۞ GƏLƏCƏK GÜN ۞

Arif Kəskin. QARABAĞ NİYƏ BİZİM MİLLİ MƏSƏLƏMİZDİR?

2010-10-06T01:41:00.010+05:00

ZİYA SƏDRİN QARABAĞ HAQQINDA FİKİRLƏRİNƏ DAİR

Ziya Sədrül-Əşrafinin: "Güney Azərbaycanlıların ermənilərlə problemi yoxdur, yalnız Quzey Azərbaycanlıların var, o da bizi maraqlandırmaz" – şəklində sözləri bir neçə dəfə GünAz TV ekranlarından səsləndi. Ziya Sədrə görə, ermənilər Güney Azərbaycanın hər hansı bir ərazisini işğal etməyiblər, buna görə də Güney Azərbaycan üçün problem sayılmazlar. Başqa sözlə, Milli Hərəkatın içindəki Qarabağ həssaslığı zərərli, mənasız və yanlışdır. Güney Azərbaycanın özünə aid olmayan problemlərin tərəfinə çevrilməsi doğru olmaz.
Ziya Sədrül-Əşrafinin yuxarıda xülasəsini verdiyim düşüncələrini müxtəlif bucaqlardan təhlil etmək mümkündür. "Ziya Sədr bu fikirləri niyə söyləyir və niyyəti nədir?" məsələsini analiz etmək bu yazının hədəfi deyil. Çünki demokratiyalarda niyyət oxumaq və niyyət əsasında mühakimə yürütmək doğru sayılmaz. Meyar insanların əməlidir. Ancaq İrandakı rəsmi islam anlayışı həm niyyətin, həm də əməlin "saleh" olmasını əsas götürür. Bu da müasir demokratik prinsiplərə ziddir.

İnsan haqları, beynəlxalq hüquq, qloballaşma və Qarabağ məsələsi

Ziya Sədr özünü demokratiya, insan haqları və beynəlxalq hüquq normalarının tərəfdarı kimi göstərir. Haqlı olaraq da, bunların icra olunmasının qızğın tərəfdarlığını edir. Qarabağ məsələsinə ilk olaraq, insan haqları və beynəlxalq hüquq normaları əsasında baxmaq lazımdır. BMT-nin 822 (1993), 853 (1993) və 874 (1993) saylı qətnamələrində Qarabağın Azərbaycan torpağı olması təsdiqlənib. BMT-nin qərarlarına görə, Qarabağ Azərbaycan torpağıdır. Qarabağ münaqişəsində ermənilər Xocalı faciəsi kimi soyqırımı sayıla biləcək çoxlu sayda insani cinayətlər işlətdilər. Ermənilər özlərinə aid olmayan torpağı insani cinayətlər törədərək işğal etdilər. Bu vəziyyətə qarşı olmaq əxlaqi və insani bir vəzifədir. Qarabağ məsələsində Azərbaycanın yanında olmaq üçün türk və ya azərbaycanlı olmağa ehtiyac yoxdur. İnsan haqlarına və beynəlxalq hüquq normalarına inanan hər kəs Azərbaycanın yanında olmalıdır. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatı Qarabağ məsələsində Azərbaycanı himayə etməklə, ilk növbədə insan haqlarına və beynəlxalq hüquq normalarına bağlılığını yerinə yetirir.
Bizim yaşadığımız əsrdə qloballaşma meylləri güclü, sürətli və geniş şəkildə özünə göstərməkdədir. Qloballaşma prosesi istər-istəməz bizi həm dünya, həm də regional gəlişmələrə daxil edir. "Mənə nə?" deyə biləcəyimiz bir dünya artıq yoxdur. Dünyada hər şey bizi maraqlandırır. Evimiz Yer kürəsi qədər geniş olub. Ona görə bütün dövlətlər bir-birinin işinə qarışırlar. Braziliya ilə İran arasında coğrafi məsafə böyükdür, ancaq Braziliya İranda baş verən hər şeylə maraqlanır, ona qarışır və onu istədiyi istiqamətə çəkmək istəyir. Bu çərçivədən baxdıqda, Güney azərbaycanlıların Qarabağ kimi strateji əhəmiyyətə malik bir hadisəyə laqeyd qalması qloballaşmış müasir dünyamızda nə mümkündür, nə də doğrudur.

Qarabağ əxlaqi məsələmizdir

Hamı bilir ki, ermənilər Qarabağı Rusiya və İranın himayəsi ilə ələ keçirib. İran və Rusiyanın himayəsi olmasaydı, ermənilərin Qarabağı işğal etməsi mümkün deyildi. “İran Ermənistanı niyə himayə elədi və eləyir?" – sualı əhəmiyyətlidir. İran Quzey Azərbaycanın güclənməsini və Güney Azərbaycan üçün cazibə mərkəzi olmasını istəmir. İran Qarabağ münaqişəsində Ermənistan himayə edərək, Azərbaycanı zəiflətməkdə, onun oyun sahəsini daraltmaqda və müstəqil hərəkət imkanlarını əlindən almaqdadır. Güney Azərbaycan İranın Qarabağ münaqişəsindəki siyasətinin müəyyənləşdirici faktorudur. İran Qarabağ münaqişəsində Ermənistanı himayə etməklə, təkcə Quzey azərbaycanlıları deyil, eyni zamanda Güneyliləri də cəzalandırır. İran Güney Azərbaycanı boğmaq üçün Quzey Azərbaycanı zəiflətmək istəyir. Başqa sözlə ifadə etsək, əslində Quzey azərbaycanlılar Güney Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların kötəyini yeyir. İran Güney azərbaycanlıları əzmək üçün Qarabağ məsələsində erməniləri himayə edirsə, biz milliyyətçi olmasaq da, əxlaqi baxımdan Azərbaycanı müdafiə etməliyik. Buradan çıxış etsək, hər bir Güney azərbaycanlı üçün Quzey Azərbaycanı İranın zərərlərindən qorumağın milli-milliyyətçi vəzifənin kənarında əxlaqi və insani vəzifə olduğunu söyləyə bilərik. "Məndən ötrü zərər çəkən biri varsa, ya ona zərər verənin qabağını almalıyam, ya da onun zərərlərinə şərik olmalıyam" – Güney Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsindəki mövqeyini təyin edən əxlaqi prinsip budur.

Kimlik müzakirələri və Qarabağ

Cinsiyyət, irq, din, etnik mənsubiyyət və milli kimlik məfhumları bu gün sosial elmlərdə qurucu və mərkəzi məfhumlardan sayılır. Kimlik və hüviyyət məsələsi təkcə daxili siyasəti şəkilləndirməklə qalmır, eyni zamanda xarici siyasətin formalaşmasında da həlledici rol oynayır. Kimlik bütün ölkələrin xarici siyasətinin əsasını və özülünü təşkil edən faktorlardan biridir. Avropanın xarici siyasəti Avropalılıq əsasında şəkilləndiyi kimi, Amerikanın xarici siyasəti də Amerikalılıq əsasında formalaşmışdır. Kimlik və hüviyyət xarici siyasətin ayrılmaz parçasıdır. Son zamanlarda akademik dairələrdə xarici siyasət və kimlik arasındakı əlaqəyə dair araşdırmaların sayında nəzərə çarpan artım görünməkdədir.
Qarabağ münaqişəsinə kimlik ünsürünün necə təsir qoyduğunu izah etmək mümkündür. Rusiya, Fransa, Amerika və ümumiyyətlə, Qərbin Qarabağ münaqişəsindəki mövqeyində müsəlmanlıq və xristianlıq ayrı-seçkiliyinin təsirini görmək çətin deyil. Bu günkü vəziyyət tərsinə olsaydı və Ermənistanın torpağı Azərbaycan tərəfindən işğal edilsəydi, Qərbin mövqeyi daha çox sərt olardı. Bəlkə də Azərbaycana qarşı hərbi müdaxiləyə təşəbbüs belə edərdi. Azərbaycan hüquqi cəhətdən bütün sahələrdə qazandığı halda, əməldə Rusiya və Qərbin Ermənistan siyasətini dəyişdirə bilmir. Bunun arxasında xristianlığın əhəmiyyətli bir amil olduğunu unutmamaq lazımdır. İranın Qarabağ siyasəti də fars milliyyətçiliyi əsasında şəkillənmişdir. Fars kimliyinin özünü türk/Azərbaycan əleyhdarı kimi müəyyənləşdirməsi, ermənilərlə tarixi və geopolitik ortaqlıq duyğusu İranın Qarabağ siyasətinin özülünü təşkil edir. Unutmamaq lazımdır ki, Qarabağ məsələsində İrandakı hakimiyyət və müxalifət arasında eynilik vardır.
İndi bu nöqtədə "biz kimik?" sualını soruşmaq lazımdır. Biz Azərbaycan türküyük. Bizim azərbaycanlı kimliyimiz bizi dünya azərbaycanlılarına bağlayır, türk kimliyimiz isə türk dünyasına. Qarabağ Azərbaycanın ən qədim torpaqlarından sayılmaqdadır. Üstəlik, Qarabağ coğrafi özəlliyi və Azərbaycanın mədəniyyət və tarixində oynadığı rol üzündən də azərbaycanlı kimliyində mərkəzi əhəmiyyət daşımaqdadır. Assimilyasiya siyasəti nəticəsində Qarabağın Güney azərbaycanlıların zehnində lazımi qədər yer tutmadığı aydındır. Güney azərbaycanlılar içərisində milli kimlik mübarizəsi yüksəldikcə, assimilyasiya azaldıqca və insanlar öz milli kimliklərinə geri döndükcə, Güney azərbaycanlıların şüurunda Qarabağ məsələsi mərkəziyyət qazanır. Qarabağın mərkəziyyət qazanması qaçılmazdır, buna maneə törədilməsi isə nə mümkündür, nə də doğrudur.
Sədrül-Əşrafi özünü federalist kimi təqdim edir. O, İranda azərbaycanlıların federal bir rəhbərlik modeli içində özlərini idarə etməsi təklifini irəli sürür. Belə bir siyasi strukturun Qarabağ məsələsinə laqeyd qalacağını düşünmək nə istədiyini bilməmək anlamına gəlir. Güney Azərbaycandakı Milli Hərəkatın inkişaf prosesi federal, istiqlal, mədəni haqlar və ya hər hansı bir modelə doğru gedirsə-getsin, Qarabağ məsələsi mərkəzi rol oynayacaqdır. Çünki Milli Hərəkat içində Azərbaycan-Türk kimliyi İran kimliyinin altçoxluğu kimi deyil, müstəqil və İranı istisna edən bir məfhum şəklində təzahür edir. Ziya Sədrül-Əşrafi isə Azərbaycan-türk kimliyini İran kimliyinin altçoxluğu və onu təşkil edən ünsürlərdən biri kimi görmək istəyir. Ancaq bu arzunun reallaşması nə mümkündür, nə də doğrudur.

Milli Hərəkatın yüksəlişi ilə Qarabağ münaqişəsinin eynivaxtlılığı

Sədrül-Əşrafi Qarabağ münaqişəsinin Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının ortaya çıxışı və yüksəlişindəki əhəmiyyətini nəzərə almır. Qarabağ məsələsi Milli Hərəkatın meydana gəlməsinin emosional zəminini təşkil edib. Qarabağ müharibəsinin davam etdiyi dövrdə Güney Azərbaycan qaynayırdı. Hara getsəydin, Qarabağdan bəhs edilərdi. Milli Hərəkatın ilk təşkilatları o dövrdə quruldu. İlk tələbə hərəkatı Qarabağda hərbi münaqişə dövründə təşkilatlandı. 1981-ci ildən sonra İranda rejim əleyhinə ilk nümayiş 1991-92-93-cü illərdə Təbriz, Urmiya və Tehranda Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar keçirildi. Qarabağ münaqişəsi Milli Hərəkatı yaradan, genişlənməsinə kömək edən və onun söyləmlərinin dərinləşməsinə imkan verən başlıca amillərdən biridir. Qarabağ münaqişəsi Milli Hərəkatın əsas məsələlərindən biridir.

Cilovluq hadisəsi və biz

"Ermənilərin Güney azərbaycanlılarla ixtilafı yoxdur" – sözü bəsit, tarixi qaynaqdan məhrum və ermənilərin həqiqi simasını tanımamaqdan irəli gəlməkdədir. Cilovluq hadisəsini unutmamışıq. Ziya Sədr kimi adamlar: "O, keçmişdə olub, indi onu gündəmə gətirməyin mənası yoxdur" – deyə bilərlər. Onda onlardan soruşmaq lazımdır: "Ermənilər 1915-ci il hadisələrindən niyə əl çəkmirlər?" Tarixi hadisələr yalnız tarixin qəbiristanlığında qalacaqsa, onda ilk növbədə ermənilərin o tarixi nifrət, kin və düşmənlikdən təmizlənmələri lazımdır. Niyə bizim başımıza gələnlər tarix olur, ermənilərin başına gələnlər isə indiki vaxtda qanunlara çevrilir?! Yəhudi soyqırımı tarix olmadığı kimi, Cilovluq hadisəsi də yalnız tarix olmamalıdır. 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökuməti yıxıldıqdan sonra on minlərlə azərbaycanlı öldürüldü, didərgin düşdü, sürgün edildi və həyatları məhv oldu. Bütün bu faciələri yalnız tarixin soyuq səhifəsinə basdırıb yola davam etmək müasir insani dəyərlərə ziddir. Qərb öz tarixi faciələrini tarixin qəbiristanlığına gömmür, onunla üzləşir, özünün çirkin keçmişini görə bilir, o hadisələrdən çıxardığı dərslər üzərində bu gününü və gələcəyini qurur. Cilovluq hadisəsini yalnız tarixi hadisə kimi görən insan Qərbdə yaşadığı halda, Qərbi tanımır. Onun şüurunu, dəyərlərini və meyarlarını mənimsəməyib. Bu tarixi təcrübəmizlə yanaşı, ermənilər “Böyük Ermənistan” xülyası çərçivəsində Güney Azərbaycanın böyük bir hissəsinə göz dikib. Bu gün onların bu arzularına çatmalarının mümkün olmaması bizim bu məsələyə əhəmiyyət verməməyimiz anlamına gəlməz.

Erməni diasporu və Qarabağ

Sədrül-Əşrafinin: "Güney azərbaycanlıların Qarabağ məsələsi ilə nə işi var?" – sözünün nə qədər bəsit, dayaz və səhv olduğunu göstərmək üçün ermənilər və kürdlərdən də nümunə vermək yerinə düşər.
Tehrandakı ermənilər hər il aprelin 24-də Türkiyə əleyhinə mitinq keçirirlər, Türkiyənin bayrağını yandırıb türklər əleyhinə şüarlar verirlər. İrandakı ermənilərə "Osmanlıdakı ermənilərin işinə niyə qarırşırsınız?" və ya "Qarabağda baş verənlərdən sizə nə?" desəniz, nə söyləyəcəklərini təxmin etmək çətin deyil: "Ermənilər harada olursa-olsunlar, eyni və birdirlər". İrandakı ermənilərin Qarabağ münaqişəsində Ermənistanın xeyrinə nə qədər aktiv və fəal olduqlarına yüzlərlə nümunə vermək mümkündür. Avropada və Amerikadakı erməni diasporu üzvlərinin yüzdə neçə faizi bu gün Ermənistan kimi tanınan ölkədəndir. Erməni diasporunun Qarabağ münaqişəsində Azərbaycana nə qədər zərər verdiyini açıqlamağa ehtiyac yoxdur. Erməni diasporunun nümayəndələri: "Biz ermənistanlı deyilik, Qarabağdan bizə nə?" – demirlər. Qərbdə güclü olan erməni diasporu İran rejiminin ən böyük himayəçisi kimi tanınır. Erməni diasporu İranın Ermənistanın təhlükəsizliyi baxımından həyati dərəcədə əhəmiyyət daşıdığını bilir.
Kürdlər dörd ölkədə yaşayırlar: İraq, İran, Suriya və Türkiyə. Bunların bir-birlərinə yönəlik həssaslığı çox yüksəkdir. PKK yalnız türkiyəlilərdən ibarət deyil, eyni zamanda Suriya və İrandan bir çox kürd o təşkilatın içində yer almaqdadır. İrandakı Kürdüstan Demokrat Partiyası Türkiyədə gedən kürd ayrılıqçı/milliyətçi hərəkatı ilə çox yaxından maraqlanmaqdadır. Abdullah Öcalan tutulub Türkiyəyə gətiriləndə, İrandakı kürdlərin etiraz etdiklərini, ortalığı qarışdırdıqlarını və rejim qüvvələri ilə toqquşduqlarını bilirik. Ziya Sədr də bunların hamısını bilir. Ziya Sədrül-Əşrafinin İKDP (İran Kürdüstan Demokrat Partiyası) ilə yaxından işbirliyi var. "Qarabağdan bizə nə?" – deyə bilən Ziya Sədr İKDP-nin rəhbərlərindən: "Türkiyə, Suriya və İraqdakı kürdlərdən sizə nə?" – şəklində bir sual soruşmağa cürət etsə, onların nə deyəcəyini təxmin etmək çox da çətin deyil. Onun: “Kürdlər harada olursa-olsunlar, eyni və birdirlər" – cavabını alacağı qətidir.

Son söz

Ziya Sədr Milli Hərəkatı tanımadığı kimi, siyasəti də bilmir, Qərbi də yaxşı tanımır. Xarici və təhlükəsizlik siyasətinin mürəkkəbliyini nəzərə almır. Siyasət, sosiologiya, kulturologiya, psixologiya və s. kimi akademik elm sahələrindəki mübahisələrdə kimlik məsələsinin qurucu ünsürlərdən biri olduğunu da unudur. Bütün bunlarla birlikdə, işin kədərli tərəfi odur ki, Ziya Sədr Azərbaycan millətinə köməkçi olmaq yerinə, ona yük olur. Problem həll edən olmaq əvəzinə, özü problem olur.

01 oktyabr 2010, Ankara

Yusif Vəzir Çəmənzəminli. AZƏRBAYCAN VƏ AZƏRBAYCANLILAR

2010-08-01T10:16:00.002+05:00

(Məqalədən parçalar)

Azərbaycan ən qədim zamandan bəri yaşaya gəlmişdir. Məmləkətin əski hüdudu Xorasan, İsfahan, Diyarbəkir, Ərzincan, Qafqaz silsiləsi və Dərbənd şəhəri dairəsində böyük bir qitə təşkil eləyir. Azərbaycan uzun əsrlər müddətində bir çox millətlər afininə təsadüf edib də, ancaq zahiri-şəklinə təğyir verə bilmiş. Daxildə isə bütün istiqlali-milliyyəsini mühafizə edə durmuş. İstər ərəb, istər fars qılıncı Azərbaycanı başdan-başa istila etdikdə, onun ruh və mənəviyyatını heç bir zaman kəndilərinə tabe edəməmişlər. Ərəb və farsın yüksək mədəniyyətləri də Azərbaycanın milli xüsusiyyətlərilə mübarizə etmədə aciz qalmışlardır. Çünki azərbaycanlıların fitrətlərində öylə bir qüvvət var ki, o millətin daima sabit və mətin qalmasına və kəndisini qaib etməməsinə səbəb olmuş. O səbəblədir ki, tarixin uzun əsrlərində dəfələr ilə qəzaya uğrayıb idari şəklini dəyişdirən Azərbaycan yenə də istiqlaliyyət yoluyla getməyə başlayır, zaman və siyasi vəziyyətlər imkan verdikdə yenidən dövlət şəklinə düşməyə çalışır…

Azərbaycan türkü yalnız Qafqazda sakin olmayaraq İranın şimalını da işğal eləyir... Əsrlərdən bəri tarixi bir həyat sürən azərbaycanlıları İran və Rus arasında təqsim etməyi süniliyini daima duydururdu. Bunların milli, mədəni və iqtisadi rabitələri sabit duruyordu. Qısası, ayrı-ayrı idarələrə tabe olduqlarına baxmayaraq, daima bir ruh və bir vücuda mənsub olmalarını bildirirdilər. Qafqaz türkündə bir hərəkət baş göstərdikdə, eynilə İran Azərbaycanına sirayət ediyordu.
1905-ci rus inqilabına Qafqaz türkləri də iştirak etdilər. İran türkləri qafqazlı qardaşlarını təqlid edərək, İran istibdadına qarşı inqilab doğurdular. Bu inqilabda birinci rol oynayan Təbriz türkləri oldular. Türk qəhrəmanı Səttar xan Təbriz mücahidlərinə (hürriyyətçilərinə) qarşı göndərilən şah əsgərlərini məğlub edib, İranın məşrutiyyətli bir dövlət olmasına səbəb oldu.
Sonkı rus inqilabı da İrana sirayət etməmiş qalmadı. Qafqaz türkləri kəndilərinə muxtariyyət tələb etdikdə, bu ehtiyacı İran türkləri də eynilə hiss etdilər. Ədəmi-mərkəziyyət fikri İran Azərbaycanını başdan-başa dolaşıb keçdi. Son zamanlar İran və Qafqaz türklərinin ittihadı fikri də meydana çıxdı. Bolşeviklər zühurundan əvvəl Bakıda iranlı türkləri tərəfindən nəşr olunan “Azərbaycan” qəzetəsi türk ittihadının naşiri-əfkarı idi.
Hər nasılsa, şimdi Azərbaycan türkləri müttəhid bir halda qədim istiqlaliyyətlərini ehya etmək istəyirlər. Bu hərəkət Qafqazda və İranda tufan şəklini alıb. Avropa siyasiyunları kəndi faidələrini nəzəri-etibarə alaraq Azərbaycanı təqsim kibi süni bir əməliyyat icrasına şüru edərlərsə, böyük səhv yaparlar. Çünki canlı bir vücudu təşrih etmək bir o qədər də asan işlərdən deyil…

... Azərbaycan qadınının əsarəti İran pozuq mədəniyyətinin məhsuludur. O yerdə ki, İran təsiri sabitdir, orada qadın əsarəti də səltənət sürmədədir. Baxınız, şəhərlərimizdə qadın qapalıdır, köylərimizdə isə asudə və yüzü açıq bir surətdə erkəklər ilə bərabər tarlalarda çalışmadadırlar. Köy qadını yalnızbaşına bazara gəlir, alış-verişini yapar, gedər.
Şəhərlərdə qadının qapalılığı oralarda İran təsirinin mövcudiyyətidir. Bu fikrin doğruluğunu isbat etmək üçün Türküstan qövmlərinin həyatına müraciət edəlim.
Tarix göstəriyor ki, türkmanlar (təkələr) daima iranlılar ilə müharibə və mücadilədə bulunmuşlar. Şimdi də onların arasında tarixi kin duruyor. İran heç bir zaman cəngavər türkmanı kəndisinə tabe edəməmişdir…

Qeyd: Böyük ədibimiz Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin (1887-1943) “Azərbaycan və azərbaycanlılar” məqaləsi ilk dəfə 1918-ci ildə Krımda çıxan “Millət” qəzetində çap olunmuşdur.

Bəxtiyar Muğanoğlu. NƏ DƏRDİM?!

2010-01-14T00:07:00.003+04:00

Ellərimdə ayrılığın həsrəti,
Yerli-dibli yalan ola, nə dərdim?!
Sazımızda bir “Qaytarma” havasın
Zil kökləyib çalan olsa, nə dərdim?!

Yarısından çoxu ötüb yaşımın,
Nə çox imiş dərdi-səri başımın?!
Bu müqəddəs torpağımın, daşımın,
Qayğısına qalan olsa, nə dərdim?!

Vətənimi didik-didik didəni,
Ellərimi yurd-yuvadan edəni,
Haqqı danıb əyri yolu gedəni,
Zülm atından salan olsa, nə dərdim?!

Muğanoğlu, bizə dəydi belə daş,
Dilim bağlı, sinəm dağlı, gözüm yaş.
Həqiqət də öz yerini ala kaş,
Zülmün evi talan ola, nə dərdim?!

GÜNEY AZƏRBAYCANIN İSTİQLAL YOLU

2009-10-31T04:59:00.002+04:00

(Quzeydə və Güneydə milli hərəkatların müqayisəsi kontekstində)

Qeyd: Bu yazı ötən il – Güney Azərbaycanda May qiyamının ildönümü ərəfəsində yazılıb və elə o vaxt bəzi saytlarda yer alıb. Son dövrün dartışmaları mövzunu aktuallaşdırdığından, onu yenidən yayınlamaq qərarına gəldim – M.M.

Ötən iki onillikdə milli-siyasi və milli-mədəni haqlar uğrunda Azərbaycanın Quzey və Güney hissələrində gedən hərəkatları müqayisə etdikdə, bir sıra maraqlı paralellər və ümumi cəhətlər diqqəti çəkir. Baxmayaraq ki, Quzeydə bu hərəkat çoxsaylı çətinliklərdən və itkilərdən keçərək, milli iradənin gerçəkləşməsi, yəni müstəqilliyin əldə olunması ilə sonuclanmış, Güneydə isə ağır şərtlər altında, enişli-yoxuşlu bir yolla hələ davam etməkdədir.
Ölkədaxili aspektdə hər iki hərəkatın gedişinə önəmli təsir göstərən amil "mərkəz"in demokratik dəyişikliklər və liberallaşma kursunu ("yuxarıdan islahatlar") başlatması olmuşdur. Qorbaçovun məşhur yenidənqurması ilə keçmiş SSRİ-ni bürüyən ictimai oyanış ("aşağıdan hərəkatlar") qısa bir zamanda demokratik istəklərlə yanaşı, milli tələblərin səslənməsinə gətirib çıxardı. Bunun "təhlükəsini" yaxşı anlayan mühafizəkar çevrələr siyasi kursun dəyişdirilməsinə cəhd edib repressiv metodların işə salınmasına nail oldular. Bakıdakı yanvar qırğını, kütləvi həbslər, fövqəladə vəziyyət, senzura və s. bu xəttin təzahürləri olaraq, Quzeydə milli hərəkatın susdurulmasına yönəlmişdi. Lakin həmin xətt müvəqqəti uğur qazansa da, artıq dönməz xarakter almış hərəkatın qarşısını kəsə bilməzdi. Bilmədi də… 1997-ci ildən etibarən islahat atmosferinin yaratdığı imkanlardan bəhrələnərək, özünün yeni mərhələsinə daxil olan Güney Azərbaycan milli hərəkatı da təqribən eyni yolu keçmiş, az sonra mühafizəkar qüvvələrin səyi ilə vətəndaş hüquqlarının (ilk növbədə, aktiv seçki hüququnun) məhdudlaşdırılmasına, qəzet və dərgilərin bağlanmasına, milli fəallara qarşı həbs və təzyiq kampaniyasının həyata keçirilməsinə baxmayaraq, dönməz bir səciyyə kəsb etmişdir. 2006-cı ilin May qiyamı bu dönməzliyin parlaq sübutuna çevrilmişdir.

Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Dünyada gedən qloballaşma və demokratikləşmə prosesləri, milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. Qeyd edək ki, beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. Burada digər mühüm bir amil olaraq, Quzeydə ermənilərin, Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. Və maraqlı cəhət hər iki halda "mərkzəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi, Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi, yəqin ki, Güneydə də özünü göstərəcəkdir.
İstənilən milli-azadlıq hərəkatına həm uğur gətirən, həm də ona problemlər yaradan məsələlərdən biri də kütləviləşmə mərhələsində onun sosial-siyasi tərkibinin hədsiz rəngarəngliyi, qeyri-yekcins xarakter daşımasıdır. Nə qədər paradoksal görünsə də, bu, belədir. Təbəqə mənafelərinin, korporativ maraqların milli istəklərlə çulğaşması, eyni zamanda hədəflərə taktiki yanaşmaların müxtəlifliyi istər-istəməz hərəkatdaxili ziddiyyətlər doğurur. Hərəkatı zəiflətmək və boğmaq istəyən və necə deyərlər, bunun üçün marığa duran qüvvələr də onları qızışdıraraq, öz xeyrinə bəhrələnməyə çalışır. Bununla bağlı istər keçmiş sovet rəhbərliyinin, istərsə də indiki İran rejiminin "təcrübəsindən" kifayət qədər misallar göstərmək mümkündür. Ən pisi isə bu ziddiyyətlərin hərəkata kənardan dəstək verməli olan, onun beynəlxalq səviyyədə tanınmasına yardım etməli olan qurumlara keçməsidir. Fikrimizcə, sonralar nə qədər acınacaqlı duruma düşsə də, özlüyündə bir ideya kimi son dərəcə əhəmiyyətli olan DAK-dakı proseslərə bu amil də əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Güney Azərbaycan milli hərəkatında əski kommunistlərin və bütövlükdə solçu ideologiya tərəfdarlarının rolunu nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Onların müxtəlif çıxışlarının, nəşr və saytlarının təhlili göstərir ki, burada səmimi şəkildə milli platformaya keçənlərlə yanaşı, bəlli maraqları milli şüarlarla pərdələyən, son nəticədə hərəkatı ümumiran hərəkatı içərisində "əritmək" istəyən qüvvələr də vardır. Sonuncu isə paniranistlərin strateji hədəflərinə yarayan bir mövqedir. Xatırladım ki, Quzeydə milli hərəkat gücləndiyi dönəmdə də bir çoxları analoji mövqedən çıxış edirdilər, hətta sonralar müstəqil Azərbaycan Respublikasında mühüm dövlət vəzifələri tutan, indinin özündə də siyasi partiya lideri kimi parlamentdə təmsil olunan bəzi şəxslər Qorbaçovun SSRİ-ni saxlamaq şərtilə demokratikləşdirmək hərəkatına fəal dəstək verirdilər.
Ümumiyyətlə, hər hansı hərəkatın güclənməsinə və öz məqsədlərinə yetişməsinə maneə yaratmağın klassik üsulu alternativ hərəkatların formalaşdırılmasıdır ki, İran rejimi də bu metoddan imtina etməmişdir. Burada xüsusən hərəkatın əsas hərəkətverici qüvvələrindən olan tələbələr arasında guya milli haqlar uğrunda çalışan müxtəlif təşkilatlar və nəşrlər (reytinq qazandırmaq xatirinə onlara saxta təzyiqlər də edilir, onların təmsilçiləri hətta qısa müddətə həbs də olunurlar) yaradılmasından tutmuş açıq-aşkar irançılıq zehniyyətinin daşıyıcısı olan sosial baza əsasında müəyyən qurumların təşkilinə qədər çeşidli flormalara əl atılır.
Bu yöndə ən məkrli və təhlükəli işlərdən biri rejimin əlaltıları tərəfindən Quzey Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin yaradılması və gücləndirilməsindən ibarətdir. Soydaşlarımızın altşüurunda Quzeylə Güneyin guya fərqli olması təsəvvürü son dərəcə ehtiyatla, misal üçün, ilk baxışda ziyansız görünən dil müqayisəsi fonunda həyata keçirilir. İş o yerə çatır ki, Azərbaycan ədəbi dilini və bu dildə fikrini yazılı şəkildə ifadə etməyi Bakıda öyrənən şəxs də Quzeydəki dilə kinayəli atmacalar işlətməyə başlayır. Təəssüf ki, bu cür "Güney-Quzey" qarşıdurması Azərbaycan diasporundakı bəzi dairələrə də sirayət edib. Bunu bu yaxınlarda Fransadan gəlmiş bir Güneyli soydaşımızın söhbətində ürək ağrısı ilə sezdim. DAK-dakı son olaylar zamanı özünün guya millət üçün əldən-ayaqdan getdiyini iddia edənlər tərəfindən bu cəhətin vurğulandığı da bir faktdır. Yada salım ki, vaxtilə Quzeydəki hərəkata rəxnə salmaq üçün "mərkəz"in ideoloqları bu şəkildə regionçuluq faktorundan (bakılı, naxçıvanlı, irəvanlı və s.) faydalanmaq cəhdində bulunurdular.
Bütün bu problemlərə baxmayaraq, son illərdə Güneydəki milli hərəkatın uğurları durmadan artmaqda və necə deyərlər, bədxahların arzusunun gözlərində qalacağını isbatlamaqdadır. Fikrimizcə, hərəkatın ən böyük uğuru artıq onun beynəlxalq səviyyədə tanınması, xüsusən islamçı rejimin zülmlərinə məruz qalan hərəkat fəallarının beynəlxalq qurumlar, insan haqları təşkilatları tərəfindən qızğın müdafiə olunmasıdır. Bu yöndə fəaliyyət göstərən qurumların və şəxslərin fəaliyyəti başqaları üçün də örnək ola bilər. Həmçinin çeşidli münasibətlərə baxmayaraq, Güney Azərbaycanın UNPO-da təmsil olunması da önəmli bir uğur sayılmalıdır.
Əlbəttə, hərəkatın əsas ağırlığı daxildə, necə deyərlər, "içəridə"dir. Burada mühüm məsələlərdən biri odur ki, milli hərəkat fəalları mədəni-ideoloji fəaliyyətlərlə, insan haqlarının müdafiəsi ilə yanaşı, mövcud siyasi sistemin imkanlarından da istifadə edirlər. Boykot barədə emosional çağırışlara rəğmən, milli ruhlu şəxslərin Məclisə son seçkilərdə iştirakı və müəyyən uğurları bu baxımdan önəmlidir. Xatırladım ki, Quzeydə bir çox hərəkat liderlərinin (satqınlıq və xəyanət ittihamlarına baxmayaraq) o vaxtkı Azərbaycan parlamentində təmsil olunması son nəticədə müstəqillik aktının qəbulunda həlledici əhəmiyyət daşımışdır.
Belə bir şəraitdə əslində milli hərəkatın səsini beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmalı olan DAK axır ki, öz mövqeyini dəqiqləşdirməli, ya özünü buraxmalı, ya da həqiqi milli təşkilata çevrilməlidir. Bu təşkilat təmsilçilərinin qarşılıqlı ittihamlarından, saysız bəyanat və müraciətlərindən bezmiş insanlar gözləyirlər ki, nəhayət, həqiqətlər ortaya qoyulsun. Bilinsin ki, "mən İranın parçalanmasını istəmirəm" deyən şəxs Güney Azərbaycanın istiqlalını öz məqsədi sayan bu qurumun rəhbərliyində nə edir? Aydınlaşsın ki, İrandakı anti-Azərbaycan qüvvələrlə, Avropadakı fars lobbisi ilə əlaqələri şübhə doğurmayan şəxs bu təşkilatın tədbirlərində niyə fəallıq göstərir? Açılsın ki, bu təşkilatı parçalamaq, məhv etmək istəyən qüvvələr hansılardır?..
Güney Azərbaycan milli hərəkatı özünün həlledici mərhələsinə daxil olub. Güneyin azadlıq yolu obyektiv bir prosesdir. 35 milyonluq bir toplumun iradəsi havadan asılı qala bilməz, gec-tez "maddiləşməlidir". Quzeydəki müstəqil Azərbaycan Respublikası da bu yöndə obyektiv faktor kimi çıxış edir. Subyektiv amillər bu prosesi yubandıra, yaxud sürətləndirə bilər. Odur ki, hər kəs düşünməlidir: indi necə mövqe tutacaqsa, tarixin və millətin yaddaşında o cür də qalacaq.

Arif Kəskin. MİLLİ HƏRƏKATIN ŞEYTANLAŞDIRILMASI

2009-10-17T21:31:00.007+05:00

Güney Azərbaycan milli hərəkatını yox etmək projesi nəticə verməyəcək. Üzüqaralıq isə qaranlıq otaqlarda Güney Azərbaycan milli hərəkatını yox etmək istəyən güclərə qalacaq.

Komplo teoriləri (“nəzəriyyeye-toutee”) (təxribat, qəsd nəzəriyyələri – M.M.) elmi və akademik fəaliyyətlərdə çox məqbul sayılmasa da, sıravi insanların ətraflarında baş verəni təhlil etmək üçün ən çox istifadə etdikləri bir analiz çərçivəsidir. Komplo teoriləri ağlın qətlgahı olsa da, hər siyasi təhlilçinin kifində (çantasında) olması gərəkən analiz üsullarından biridir. Çünki ətrafımızda baş verən bir çox siyasi, sosial, iqtisadi və hərbi hadisələrin arxasında gizli bir iradənin də olması ehtimal olunandır. Gizli iradəni kəşf etmək və anlamaq bəzən həyati dərəcədə önəmli olur.
İranda son prezident seçkiləri ərəfəsində və sonrasında milli hərəkat üzərinə təzyiqlər artmışdır. Azərbaycan xalqına və milli hərəkata yönəlik təhqir, təxribat, psixoloji müharibə və şantaj çoxalmışdır. Fars milliyyətçiləri Azərbaycan milli hərəkatını “Əhmədinejadın müttəfiqi” olaraq göstərirkən, bəzi insanlar da Azərbaycan milli hərəkatının söyləm və şüarlarını radikal olaraq qiymətləndirməkdədirlər. Bütün bu təzyiqlərin hədəfi bəllidir. Məqsəd Azərbaycan milli hərəkatını əsas hədəf, söyləm və şüarlarından uzaqlaşdırmaq və onu ümum-İran hərəkatı içərisində əritməkdir. Güney Azərbaycan milli hərəkatını “radikal”, “fanatik” və “faşist” bir cərəyan olaraq göstərmək çabası var. Başqa bir ifadə ilə, milli hərəkat şeytanlaşdırılır, hər cür yanlışlığın, pisliyin və radikalizmin qaynağı olaraq göstərilir. Milli hərəkatı şeytanlaşdırmaqla, onu əhliləşdirmə məqsədi güdülməkdədir.

Səltənət-tələblər (monarxistlər), yaşılçılar və digər rejimə müxalif qruplar Azərbaycan milli hərəkatını hədəf olaraq seçmişlər və onun demokratik-insani və haqlı tələblərini dünya ictimaiyyətinə “İran İslam cümhuriyyətinin” projesi kimi göstərirlər. Yuxarıdakı cərəyanlar milli hərəkatın içində də özlərinə müttəfiqlər tapıblar. Bunlar da içəridən milli hərəkatın haqlı tələblərini “radikal”, “fanatik” və “antidemokratik” olaraq göstərirlər.
Bu gün milli hərəkat hər tərəfdən təzyiqlərlə qarşı-qarşıya qalmışdır. İran içində islam cümhuriyyəti var gücü ilə milli hərəkatı yox etməyi hədəfləmiş və Azərbaycana daha öncə heç görünmədiyi qədər əmniyyəti-ittilaati (təhlükəsizlik – M.M.) basqısını artırmışdır. Xaricdə rejim müxalifləri də heç görünmədiyi qədər milli hərəkata saldırmaqdadırlar. Bunlara paralel (müvazi) olaraq, milli hərəkatın öz içindən də milli şüar və söyləmlərə yönəlik şantaj, təhqir və təxribat dalğası davam etməkdədir.
Göründüyü kimi, milli hərəkat bir-birinə düşmən olan güclərin birləşdiyi nöqtədir. Azərbaycan milli hərəkatı hamının şeytanıdır və indi hamı ona daş atır. Azərbaycan milli hərəkatına daş atmaqla, özlərini daha çox “vətənpərəst”, “irançı”, “demokrat”, “modern” və “mütərəqqi” olaraq hiss edirlər. Azərbaycan milli hərəkatını doğru başa düşüblər. Azərbaycan milli hərəkatı cəhalətin, xəyanətin, istibdadın, zülmün, hər cür qeyri-insaniliyin, faşizmin, şövinizmin, geriqalmışlığın və yoxsuluğun “şeytanıdır”.
Güney Azərbaycan milli hərəkatı gerçək azadlığın, ədalətin, demokratiyanın və insan haqlarının cisimləşmiş halıdır. Onu şeytanlaşdıraraq, haqlı şüarlarını əlindən ala bilməzlər.
Milli hərəkat bu mərhələdən də güçlü, başarılı və qazanclı olaraq çıxacaqdır. Çünki milli hərəkatın heç bir şüar və söyləmi radikal deyildir. Güney Azərbaycan milli hərəkatının məfkurəsi demokratiya, insan haqları və hüquq əsasında formalaşmışdır. Azərbaycan xalqının başqa millətlərin torpağında gözü yoxdur. Azərbaycan xalqı başqa millətləri təhqir eləmir. Azərbaycan xalqının imperiyaçı fikir, duygu və iradəsi yoxdur. Azərbaycan xalqı özü özünü idarə eləmək istəyir. Daha başqa bir kimliyin idarəsi altında yaşamaq istəmir. Bu düşüncənin harası radikal, fanatik və faşist mahiyyətlidir?! Buna da haqqı vardır. Milli şüar və söyləmləri şeytanlaşdıraraq, Azərbaycan xalqının bu haqqını heç kimsə əlindən ala bilməz. Güney Azərbaycan milli hərəkatını yox etmək projesi nəticə verməyəcək. Üzüqaralıq isə qaranlıq otaqlarda Güney Azərbaycan milli hərəkatını yox etmək istəyən güclərə qalacaq.

Səid Mətinpur. TÜRK MİLLƏTÇİLİYİ: BİR İTTİFAQ ARASINDA YOL

2007-12-23T20:03:00.001+04:00

Doqquz il bundan qabaq Tehranda oxuyarkən, dostlarımdan biri məni iranşünaslıq fondlarından birinə aparmışdı. Orada diqqəti çəkən şeylər çox idi: fond sədrinin «salam» sözünə allergiyasından və ona müraciət edənlərin hamısından «dorud be» («salam» mənasındadır, əsil fars sözü sayılır – M.M.) sözünü gözləməsindən tutmuş həmin fondda ermənilərin ciddi fəaliyyətinə, Mədəniyyət naziri Ətaullah Mühaciraninin, prezident Xatəminin və xaricdə, məsələn, Avstraliyada yaşayan iranlıların ona yardımlarına qədər. Amma mənim diqqətimi hər şeydən artıq özünə çəkən və bu gün də zehnimi məşğul edən şey o oldu ki, bu fondun o qədər də zəngin olmayan kitabxanası üç hissədən – farsşünaslıq, ermənişünaslıq və kürdşünaslıq bölmələrindən ibarət idi. Həmin kitabxanada ölkədə yaşayan digər xalqlar, məsələn, türklər, ərəblər, türkmənlər, bəluclar, yaxud İrandakı dini və məzhəbi azlıqlar – sünnilər, əhli-həqq, dərvişlər, yəhudilər, xristianlar və b. haqqında bir kitab belə tapılmırdı.

Bu fondun binası Tehran universitetinin yaxınlığında idi. Bir az o tərəfdə isə ermənilərin müqəddəs Sərkis kilsəsi yerləşirdi. Mən təqribən hər gün bu məsafəni qət edirdim. Mənzilim kilsənin yaxınlığında idi və hər gün kilsənin ətrafındakı divarları görürdüm. Divarlar Türkiyə dövləti, osmanlı türkləri əleyhinə şüarlarla, 1914-cü ildə Osmanlı dövlətinin bir milyondan artıq ermənini qətlə yetirdiyini iddia edən köhnə və yeni plakatlarla dolu idi. Hər il aprelin 24-də ermənilər kilsənin qarşısına toplaşıb o hadisənin qurbanlarını yad edirdilər. Ola bilər ki, bu hadisə həqiqətən baş verib; ola da bilər ki, kimlərinsə uydurmasıdır. Amma sonradan mənə aydınlaşan həqiqət bu oldu ki, əvvəla, bu miqyasda kütləvi qırğının baş verdiyini sübut edəcək etibarlı bir sənəd yoxdur. İkincisi, bu hadisə Osmanlı dövlətinə aid edilir, halbuki bu gün belə bir dövlət mövcud deyil. Osmanlı dövləti əslində islam xilafəti tipli bir imperiya idi və orada türk, ərəb, kürd kimi müsəlman millətlər, bəzi xristian xalqlar və yəhudilər yaşayırdılar. Osmanlı dövləti və ordusunda hətta ermənilər də mənsəb sahibi idilər, o da qalsın ərəblər və kürdlər ola. Hazırkı Türkiyə Respublikası həmin imperiyanın kiçik bir hissəsidir ki, böyük zəhmətlər və çoxlu şəhidlər vermək bahasına o dövrün super gücləri, xüsusən İngiltərə qarşısında öz varlığını qoruyub saxlaya bilmişdir.
Hər il aprelin 24-də türk tələbələr də kilsənin qarşısına gəlir və sözügedən məsələ barəsində ora toplaşanlarla (sonradan onlara BMT nümayəndəliyi qarşısında da mitinq keçirmək icazəsi verildi) mübahisə edirdilər, onlara soydaşlarının Arazın o tayında törətdiyi cinayətləri, Xocalı qırğını kimi hadisələri xatırladır, buradan ora edilən köməklərdən söz açırdılar. Onlar da bir neçə dəfə tələbələri döymüş, iki il əvvəl isə gənc şairlərdən birini yaralayıb xəstəxanaya düşməsinə səbəb olmuşdular.
Nə üçün onların (həm də İrandakı erməni icmasının nümayəndələri sayılmadıqları halda) dini bir məkandan siyasi fəaliyyət üçün istifadəsinə və buna etiraz edən müsəlmanları islam hökuməti polisinin gözləri qarşısında yaralamasına icazə verilir?
Gələk Azərbaycana. İnqilabın əvvəllərində Nəqədə şəhərində qəflətən Kürdüstan Demokrat Partiyası silahlı qüvvələrinin mitinqi keçirildi, əhali onların qarşısına çıxanda isə şəhər türk, eləcə də kürd vətəndaşların cənazələri ilə doldu. O zaman hakim dairələrin bütün siyasəti xalq, xüsusən ziyalılar tərəfindən dəstəklənməsə də, çoxları bu təcavüzkar hərəkəti, eləcə də Kürdüstan Demokrat Partiyasının və Komələ Partiyasının digər addımlarını pisləyirdilər. Azərbaycan əhalisi, özəlliklə Nəqədə sakinləri mətanət və müqavimət göstərib silahlı qüvvələri geri oturtmağa və türk şəhərlərində asayişi bərpa etməyə nail oldular. Qərbi Azərbaycanın bəzi şəhərlərində türklər və kürdlər illər boyu birgə yaşamışlar və türklər həmişə qonaqpərvər, əli-ürəyi açıq ev sahibi olmuşlar.
O zaman davakar kürdlər tədricən küncə sıxışdırılıb ya ölkəni tərk etdilər, ya da dağlara çəkildilər. Amma indi yenidən köhnə havalar çalınmağa başlayıb. Əksər kürd partiyalarının «Böyük Kürdüstan» ideyasına bağlı olduğunu bir kənara qoyaq. Hal-hazırda PKK-nın, deyəsən, əvvəllər İran İslam Respublikası hökuməti ilə əlaqədə olmuş PJAK adlı İran qanadı Qərbi Azərbaycanda baş qaldırıb və yenə də «pasdar» öldürür. Bu dəfə nəinki pasdarın və ya polis zabitinin özünə, hətta onun ailəsinə də rəhm eləmir. «Böyük Kürdüstan»ın xəritəsini çap edib Azərbaycana qarşı ərazi iddiası irəli sürür.
Azərbaycan Milli Hərəkatının fəalları və bu hərəkatdakı tələbələr 15 ildir ki, Tehran erməni yeparxiyasındakı faşistlərin yuxusuna haram qatıblar və onlara qarşı cəbhə açıblar. Bir neçə həftədir ki, Təbrizdəki yeparxiyanın binası önündə də izdiham yaşanır – minlərlə Təbriz sakini 2006-cı ilin fevral və mart aylarında Xocalı şəhidlərini, 31 martda Bakıda və Azərbaycanın digər şəhərlərində baş vermiş kütləvi qırğının qurbanlarını yad edib.
Əgər dünənə qədər Qərbi Azərbaycan sakinləri bəzi kürd partiyalarının iddialı xəritələrinə və bir sıra təhriklərinə əhəmiyyət vermirdilərsə, bu gün davakar ünsürlərin qan tökməsi əhalinin narahatlığına səbəb olub, milli hərəkat fəalları və Qərbi Azərbaycan camaatı bir neçə dəfə müxtəlif şəhərlərdə toplantı və yürüşlərlə buna öz etirazını bildirib. Hətta Avropa və Amerikadakı bəzi türkçü sol və sağ təşkilatlar belə bu qrupların azğınlığı qarşısında susa bilməyib bəyanatlar veriblər.
Əgər dünənə qədər Azərbaycan xalqı əvvəlki illərdə olduğu kimi kürdlərin və ermənilərin millətçi təhriklərinə sakit yanaşırdısa, bu gün həmin təfəkkürdən qaynaqlanan hər bir hərəkət onlarla etiraz və ya adekvat cavab doğura bilər. Söhbətə başladığımız fonda qayıdaq. O mədəni sirr bu gün bu siyasi sirrdə üzə çıxır. Pərdə arxasında yardımlar göstərən, Avstraliyadan tumuş prezident sarayına qədər geniş bir məkanı əhatə edən, «Ettelaat» qəzetinin səhifələrini fondun oyunçusunun ixtiyarına verən və dünən Kərimxan küçəsində əlindəki bıçaqla Azərbaycanlı balasını xəstəxanaya göndərən o siyasi düşüncə bu gün Makuda və Bazərganda türk sərhədçiləri və vətəndaşları gülləbaran edir. Onun tələbə nəşri açıq-aşkar Amerikanın kürdləri himayə etdiyini yazır və İslam Respublikası hökumətindən tələb edir ki, yeni hakimiyyətdə kürdləri nəzərə alsın. Onun siyasi fəalı rahatca Kürdüstan Demokrat Partiyası ilə əlaqəsindən söz açır.
Biz türklər indiyə qədər milliyyətimizə və əlimizdən alınmış hüququmuza görə hətta bir şüşə belə sındırmamışıq və çoxlu təzyiqlərə baxmayaraq, yazılmamış razılaşmamız bizi zorakılıq mərhələsinə daxil olmaqdan saxlayıb. Bununla belə Beynəlxalq Ana dili Gününü qeyd etməyə də haqqımız yoxdur, o da qalsın soruşaq ki, niyə doktor Çöhrəqani qəzəbə gəldi? Məgər o, seçkilərdə öz haqqından keçmədimi və qələbəsi şübhə doğurmadığı bir zamanda məsləhət olduğu üçün kənara çəkilmədimi?
Yaxşı olar ki, o fondun kitabxanasını unudaq. Hər şey oralardan, Tehrandan su içir... Tehranda yaşayan ziyalının farsı da, türkü də, dinçisi də, qeyri-dinçisi də eyni dərəcədə farspərəst tərbiyə olunur. İran dünyası onun üçün şahlığın 2500 illik tarixinə sığışır. O, bu 2500 illik tarixdən keçə bilmir və hər şey, tarixə istənilən cür baxış, istər sağçı olsun, istər solçu, istər tarixiliyə söykənsin, istərsə də postmodernizmə – hamısı bu 2500 ilin içərisində yerləşir. Bu baxışın əsasını siyasətçilər qoymuşlar və dərsliklərdə, universitetlərdə bu baxış ölkənin mərkəzçi oxumuşlarına təlqin olunur.
Buna görədir ki, həmin ziyalı 24 apreldə hadisənin tənqidinə girişir və əlbəttə, heç bir tarixi sənədə istinad etmir, sadəcə mücərrəd bir şəkildə qırğından bəhs edir! Yaxud kürdü təmiz İran irqindən bilir və bir çox hallarda mücərrəd kürdlə həmdərd olur. Amma Tehranda türklərin Beynəlxalq Ana dili Günü mərasimini informasiya boykotu edir, mərasimin keçirilməsi nəzərdə tutulan zalın bağlı qapıları arxasına toplaşmış yüzlərlə Zəncanlı və Təbrizlinin yanından ötüb keçir və hətta təzyiq qrupunun onlara həmləsini də görmür. 2006-cı ilin fevral və mart aylarında minlərlə adam Təbrizdəki erməni yeparxiyasının qarşısına toplaşarkən polis onları döyüb təhlükəsizlik idarəsinə aparanda da Tehran yenə susur.
Məsələnin bu biri tərəfi: siyasət o kəslərin əlindədir ki, Səfəvi və qızılbaş türklərindən qalmış şiə hakimiyyətinin bayraqdarı olmaq iddiasındadırlar, amma Xocalı faciəsi və 31 mart qırğınını anma mərasimlərini dağıdırlar, əslində Səfəvilərdən tutmuş Qacarlara qədər yeni İranın qurucularının dili olan türk dilini məhv etməyə çalışırlar. Hətta türkoloq alim professor Məhəmmədəli Fərzanənin dəfn mərasiminə belə dözə bilmirlər: professorun cənazəsini oğurlayırlar və ailəsi onu yalnız qəbristanlıqda çətinliklə təhvil ala bilir. Gənc türk şairi və milli fəalı Səhənd Əfşarinin dəfn və yas mərasimində bir neçə min Azərbaycan fəalının iştirakına təhlükəsizlik nəzəri ilə baxırlar və o mərhumun yas məclisindən sonra iştirakçılardan bir neçə nəfəri həbs edirlər, məscidin içərisində və çölündə bir neçə kamera ilə mərasimi lentə alırlar.
Ana dilini sevən və bu sevgini şagirdlərinə də aşılayan müəllim Hidayət Zakiri həbs edirlər. Gənc ruhani Əzimi Qədimə Məşrutə inqilabının ildönümündə Salari-milli Bağır xanın məzarı başında olduğuna və fatihə oxuduğuna görə 15 ay bir gün həbs cəzası verib digər ictimai məhdudiyyətlər qoyurlar və Novruz bayramı günü hökmü icra edirlər. Əzimi Qədim İranın Ermənistanla geniş əlaqələr qurmasını və onu himayə etməsini tənqid edənlərdən biridir.
Doktor Məhərrəm Kamrani və mühəndis İbrahim Rəşidi 31 mart faciəsini anma mərasimi barədə elanlara malik olduqları üçün həbs edilirlər və 12 gün keçməsinə baxmayaraq məhkəməyə aparılmadan təhlükəsizlik idarəsinin naməlum zindanında saxlanırlar. Onların kiminləsə görüşməyə və vəkil tutmağa haqları olmur...
Ərdəbilli gənc Behruz Əlizadə bayrama bir neçə gün qalmış küçədə həbs olunur və 20 gün sonra hakim qoca anasına deyir ki, onun bir günahı yoxdur, sadəcə yersiz sözlər danışdığına görə onu zindanda saxlamışam!..
Farspərəst ziyalılarla hakimiyyətpərəst siyasətçilər bu yerdə birləşirlər. Hərəsinin özünəməxsus əlaltıları var. Nəşrlər və universitetlər birincinin, dövlət məmurları isə ikincinin xidmətindədir və bu qeri-insani ittifaq arasında Azərbaycan insanı sallaqxanaya sürüklənir, onun mədəniyyəti, dili, kimliyi və şəxsiyyəti tapdalanır.
Türk gəncləri öz müstəntiqləri qarşısında İranın ən unikal fəallarıdır. Onun önündə müstəntiq hətta öz əqidəsindən də keçməlidir. Çünki bu gəncin onun məzhəbi ilə işi yoxdur və bəlkə də onun inandığı ənənəvi islama daha çox bağlıdır. Müstəntiqin qoruduğu hakimiyyətlə də onun işi yoxdur. Bu halda müstəntiq daha kobud olur: bu cavan onun hər şeyini əlindən alıb və onu özünün belə azacıq da olsa inanmadığı suallar verməyə məcbur edib. O özü də 31 mart və Xocalı şəhidlərini yad etməli, bu cinayətləri pisləməli idi. Olsun ki, bu müstəntiqin qardaşı Kürdüstanda «demokratlar» tərəfindən öldürülüb, yaxud dostu Bazərganda PJAK dəstələri ilə döyüşdə şəhid olub. Bu müstəntiq Tehranın əmrini yerinə yetirir, Tehran siyasətçisinin əli isə başqa kəslərin əlindədir. Və hər şeyini itirmiş bu müstəntiq ən kobud müstəntiqdir.
Farspərəst ziyalı harada olursa-olsun, bu müstəntiqin vəziyyətindədir və türk gəncini özünə düşmən biləcək. Azərbaycanlı öz dilini və mədəniyyətini istəyir. O, kimliyinin akademik və siyasi anlamda rəsmi şəkildə tanınmasını tələb edir. Ziyalı onunla qarşı-qarşıya gələndə çarəsiz qalıb Qərb kitablarından öyrəndiyi bir çox mütərəqqi ziyalı prinsiplərini ayaq altına atmalı olur və deyir ki, fars dili Sədinin, Hafizin və Firdovsinin dilidir! Necə yəni? Mən də deyirəm ki, türk dili Mahmud Kaşğarlının, Yunis İmrənin və Nəsiminin dilidir. Yunan da deyir ki, yunan dili Homerin, Hesiodun və Platonun dilidir. Fransız da deyir ki, fransız dili Lamartinin, Hüqonun və Prustun dilidir. Rus da şübhəsiz, deyir ki...
Farspərəst ziyalının bu dəlili üzərində azacıq belə dayanmaq gülüş doğurur. Amma hər halda o, inidiyədək bu dəlildən istifadə edib və bu da onu əsəbiləşdirir. Çünki o da tərksilah olub, insanlıq və müasirlik adına dəlil gətirə bilmir və bir qədər faşistləşib! Odur ki, zehnindəki fars İranı tabusunu pozmuş bu türk gənci onun düşmənidir.
Bu gün biz bu ittifaq arasında tək qalmışıq. Bizim yolumuz bu təklikdən başlayır. Güclü özünəinam lazımdır ki, biz özümüzdən və bəşər fikri tarixindən öyrəndiyimiz bilik və təcrübə ilə yenicə başladığımız yolu İranda türk millətçiliyinin yetkinləşməsi istiqamətində hamarlaşdıra bilək.

Aprel, 2006

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

Kiyan Xiyav. MƏNİ NƏDƏN QORXUDURSUNUZ?

2007-12-02T21:12:00.002+04:00

Yer kürəsindən böyük bir qandal yox –
üstündə yeriyirəm.
Ömürdən ağır bir zəncir yox –
halqalarından keçirəm bir-bir.
Və eşq qədər bir boğucu ümman yox –
sonuna qədər varmışam neçə kərə,
dibində bir yaxamoz tapsam da.

Ehe...y, məni nədən qorxudursunuz?
Nə ağac kimi odu,
nə od kimi suyu,
bəlkə insan kimi insanları dözdüm –
kövrək bir insan tək
qəlbi beş qəpiyə dəyməz heyvanları.
Ki var olmaq varlıq deyil,
Varlığa inanmaq var olmaqdır.
Və siz bunu hardan biləcəksiniz?

Mənsə inamlarım üçün yaşadım:
Qandal üstündə yeridim,
Zəncir halqasından keçdim
və ümmanları sonuna qədər vardım.
Bir gün ölərsəm də,
öylə çılpaq ölərəm ki,
Süleyman xalçası belə ödəməz üryanlığımı.

Ehe...y, məni nədən qorxudursunuz?
Qanlı divanlar tutulsun! Əmr edin!
Ormanlar edam dirəklərinə dönsün!
Adımı döşlərinə qazmazsam bir-bir,
Yaşamaq qənimim olsun!

İRANIN TƏZƏ VƏKİLİ PEYDA OLUB

2007-11-29T20:36:00.004+04:00

Bizdə İrana vəkillik edənlər az deyil. Xüsusən nüvə proqramı ilə bağlı ABŞ-İran münasibətləri kəskinləşəndən, müharibə ehtimalı güclənəndən sonra onların səsi daha aydın eşidilməyə başlayıb. Mən qətiyyən Nardaran hacılarını nəzərdə tutmuram. Söhbət illərdən bəri demokratiya və dünyəvilikdən dəm vuran kostyumlu-qalstuklu (bəzən də eynəkli) partiya sədrlərindən, jurnalistlərin tez-tez üz tutduğu ekspertlərdən və politoloqlardan gedir. Hərdən onların çıxışlarına baxanda «Roma papasından daha artıq katolik olmaq» (indiki halda «Qum ayətullahından daha artıq irançı olmaq» da deyə bilərik) ifadəsi yada düşür. Məsələn, bir müddət əvvəl Nəzirməmməd Qaramanlı adlı bir politoloq ölkənin nüfuzlu qəzetlərindən olan «525-ci qəzet»də silsilə yazılarla çıxış edib İranı o ki var təriflədi, nəinki ABŞ-a, hətta 1945-46-cı illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Milli Hökumətinə və indi Güneydə gedən milli hərəkata qarşı müxtəlif ittihamlar səsləndirdi, heç kəs də ona heç nə demədi.

Amma bu dərdin yarısıdır. Bir də görürsən ki, beləsi hansısa xarici ölkədən durub gəlir və İrana vəkillik etməyi bir yana, hələ bizə ağıl da verir. Buyurun, yaxınlarda ölkənin ən çox baxılan məlumat portallarından birində – «Day.az» saytında Rusiyadakı «Müasir İranı tədqiq Mərkəzi»nin direktoru Rəcəb Səfərovla müsahibə verilib. Düzü, mən köhnə iranşünas kimi bu şəxsi əvvəllər də tanıyırdım və çox vaxt sensasiya yaratmağa cəhd etdiyinə görə onun yazılarının həvəskarı deyildim. Amma bu müsahibənin başlığı mətni bütünlüklə oxumağa məni vadar etdi. Başlıq belədir: «Əgər Azərbaycan İrana qarşı avantürada amerikalılara kömək göstərsə, intiqam planında ilk zərbə obyekti məhz Azərbaycan Respublikası olacaq. Və bu işdə məhz İran azərbaycanlıları canfəşanlıq edəcəklər». Deməli, təkcə başlıqdakı sözləri ilə bu şəxs : a) Azərbaycan Respublikasını, bizim jurnalistlərdən birinə qarşı ittihamda deyildiyi kimi, terrorla hədələyir; b) bizi Güneydəki soydaşlarımızla üz-üzə qoyur.
Müsahibənin mətni isə ayrı həngamədir. Cənab Səfərov bəyan edir ki, bəli, İslam Respublikasının rəhbərləri Güneydəki milli hərəkatın Qərbin xüsusi xidmətləri və sionist dairələr tərəfindən idarə olunduğunu söyləyərkən tam haqlıdırlar. Sübut: ABŞ Konqresi hələ ötən il İran müxalifətini dəstəkləmək üçün 80 milyon dollar ayırdığını bildirmişdi. Elə burada Səfərovun ya savadsızlıqdan, ya da bizi avam hesab etdiyindən tam başqa məsələləri bir-birinə qarışdırıdğını görüb dayanmaq olardı. Amma səbrli olun, görün, bu «mütəxəssis» nə deyir: «Məlumdur ki, etnik azərbaycanlılar İranda farslardan sonra sayca ikinci yeri tuturlar. Bu, böyük bir diasporadır». Bu yerdə, əlbəttə, növcavan müxbir müsahibini saxlayıb deməli idi ki, azərbaycanlılar orada diaspora deyil, ora bizim tarixi vətənimizdir. Amma nə deyirsən? Müxbir özü sonrakı sualında güneydəki azərbaycanlıları «icma» (!) adlandırır. Yəni, məsələn, Azərbaycandakı yəhudi icması və ya İrandakı erməni icması kimi.
Cənab Səfərov sözünə belə davam edir: «Mən İranda tez-tez oluram və indiyə qədər mövcud rejimdən narazılığını ifadə edən bir nəfər azərbaycanlıya da rast gəlməmişəm. İranın milli siyasəti kifayət qədər tarazlaşdırılmışdır. İran hakimiyyəti bütün etnik qrupların mənafeyini nəzərə alır». Əlbəttə, Səfərovun İran səfərlərində hansı dairələrdə olduğunu təsəvvür etmək çətin deyil və orada onun hansısa narazılıq eşitməsi mümkünsüzdür. Həm də «divarın da qulağı var» prinsipinin hakim olduğu şəraitdə. Amma mən azərbaycanlıları bir kənara qoyub soruşuram: bu Səfərov necə mütəxəssisdir ki, Xuzistanda, Bəlucistanda baş verən və hətta rəsmi mətbuatda belə əksini tapan hadisələrdən xəbərsizdir? Və doğrudanmı xəbərsizdir?!
Qeyd edim ki, belə ağ yalanları söyləməkdə Səfərov tək deyil. Onun həmkarı, Moskvadakı Yaxın Şərq İnstitutunun əməkdaşı A.A.Rozov məqalələrinin birində yazır: «Ölkə əhalisinin təxminən 30%-ni təşkil edən azərbaycanlılar xüsusən sosial-iqtisadi və mədəni sahələrdə geniş muxtariyyət hüququna malikdir. Türkdilli əhalinin yaşadığı əyalətlərdə Azərbaycan məktəbləri və mədəniyyət mərkəzləri fəaliyyət göstərir, ana dili sərbəst şəkildə (!) öyrənilir». Həqiqətdən uzaq olan və mütəxəssis adına yaraşmayan bu sözlərə hər hansı şərh, yaxud cavab vermək mənasız işdir. Şükürlər olsun ki, hələ elmi vicdanını itirməmiş mütəxəssislər qalır. Məsələn, Rozovla bir İnstitutda çalışan S.S.Voronov kimi. Onun «Müasir mərhələdə İranda Azərbaycan məsələsi» adlı məqaləsindən bir hissəyə nəzər salaq: «Təbii ki, hazırkı prezidentin başçılıq etdiyi kabinet vahid İran millətində milli zəmində ziddiyyətlərin üzə çıxmasında maraqlı deyil – axı bu, M.Əhmədinejadın təbliğat «kozır»larından biridir. Lakin gətirilən faktlar (söhbət ötən ilin May qiyamından və ondan sonrakı hadisələrdən gedir- M.M.) göstərir ki, azərbaycanlılarla bağlı vəziyyət partlayış həddindədir (kursiv mənimdir – M.M.) və əslində mərkəzi hakimiyyət tərəfindən idarə oluna bilmir. Belə təəssürat yaranır ki, prezident və onun komandası milli vəhdəti təmin edə biləcək gerçəkdən səmərəli bir konsepsiyaya malik deyil. Ehtimal ki, milli məsələ ilə bağlı hadisələr inkişaf edə və indiki İran rəhbərliyinə yeni problemlər yarada bilər».
Belə görünür ki, Səfərov böyründəki həmkarlarının yazılarını da oxumur. Oxusaydı, azərbaycanlıların özünü ilk növbədə iranlı, sonra isə azərbaycanlı sayması barədə «köhnə bayatı»nı səsləndirib qətiyyətlə deməzdi: «Onlarda etnik əlamət əsasında birləşmək hissi yoxdur. Dovlətin maraqlarından söbət gedəndə, iran azərbaycanlılarında etnik şüur ön planda dayanmır». Soruşan gərək, siz azərbaycanlıların hansı hisslərlə yaşadığını hardan bilirsiniz? Əgər onlarda etnik, daha doğrusu, milli şüur və özünüdərk belə arxa plandadırsa, onda ötən ilin may ayından bəri baş verən hadisələr nəyin təzahürüdür?
Nəhayət, müxbirin ötürməsi ilə cənab Səfərov əsl mətləb üstünə gəlir və ABŞ-ın bölgədəki planlarını açıqlayır: iki Azərbaycan birləşir, Xəzərdən Fars körfəzinə qədər uzanan, təbii ehtiyatlarla zəngin vahid Azərbaycan dövləti yaranır. Bu, Türkiyə ilə yanaşı bölgədə ikinci qüdrətli türk dövləti və beynəlxalq münasibətlərin güclü subyekti olur. Səfərovu və onun təmsil etdiyi dairələri narahat edən də bu perspektivdir. Amma, qəribəsi budur ki, o, həmin narahatlığı birbaşa deyil, yenə Güney azərbaycanlıların adından çatdırır: «Bu ideyaya qarşı birinci elə İran azərbaycanlılarının özü çıxacaq. Mən əminəm ki, onlar Azərbaycan adlansa belə, yeni dövlətin yaranmasını zəruri saymırlar... Mən əminəm ki, etnik azərbaycanlılar öz dövlətlərinin mənafeyi naminə dağ kimi dayanacaqlar. Onlar İran İslam Respublikasını (fikir verin, İranı da yox, məhz İran İslam Respublikasını – M.M.) xilas etmək üçün canlarından keçəcəklər». Soruşan olmur ki, bu əminlik hardandır? Bəlkə siz 35 milyon azərbaycanlı arasında rəy sorğusu keçiribsiniz? Axı adını tədqiqatçı qoyan kəs ağzına gələni danışmaz!
Amma yox, Səfərov elə bu səpkidə də davam edir və bizə, yəni Azərbaycan Respublikasına ABŞ-ın avantürasına uymamağı tövsiyə edib bildirir ki, İranın nüvə proqramı yalnız dinc xarakter daşıyır, bütün hay-küy isə, müxbirin təbirincə desək, ABŞ-ın qurduğu şoudur. Yəni, MAQATE, Avropa Briliyi, bir-birinin ardınca qətnamələr qəbul edən BMT kimi ciddi beynəlxalq qurumlar, yumşaq desək, oyun oynayır, yalan danışır, doğrusunu ancaq Səfərov bilir! Belə alimə nə deyəsən?! Yalnız bircə şey: qoy Rəcəb Səfərov (görəsən, o özünü ilk növbədə hansı millətdən hiss edir? – M.M.) başçılıq etdiyi «İranı tədqiq Mərkəzi»nin adını dəyişib «İranı təbliğ (və ya tərif ) Mərkəzi qoysun!

P.S. Prinsipcə, Rəcəb Səfərovun nə üçün belə danışdığı aydınır. Aydın olmayan şey «Day.az» saytının belə cəfəng və anti-Azərbaycan fikirlərə səxavətlə yer ayırmasıdır. Allah Mirzə Cəlilə və Mirzə Ələkbər Sabirə rəhmət eləsin! O kişilər «urusbaşlar»ı hamıdan yaxşı tanıyırmış...

Pərvanə Məmmədli. «ZƏNCIRDƏ ƏSIRKƏN, YENƏ DƏ HÜRR OLA BILDIK...»

2007-11-29T20:34:00.002+04:00

Həmid Nitqinin həyat və yaradıcılığı haqqında qeydlər

Güney Azərbaycanın yüksək amallı ziyalılar nəslinə mənsub olan Həmid Nitqi tanınmış alim, pedaqoq, şair, ədəbiyyatşünas və dilçi idi. O, 1920-ci ildə Təbrizdə doğulmuş, ibtidai təhsilini İranda ilk dünyəvi təhsil sistemini (üsuli-cədid) yaratmış məşhur maarifçi Mirzə Həsən Rüşdiyyənin Təbrizdə açdığı məktəbdə almışdı. H.Nitqi 1933-cü ildə Firdovsi litseyində təhsilini davam etdirir. Həmin litseydlə coğrafiya fənnindən dərs deyən şair Həbib Sahir onda ədəbiyyata, şeirə böyük maraq yaradır. Sonralar qələmə aldığı «Müəllimim» şeiri məhz Həbib Sahirə ünvanlanmışdır. Onun ilk şeiri 15 yaşında «Şahin» qəzetində çap olunur.
Tehran Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdikdən sonra H.Nitqi 1943-cü ildə Türkiyəyə gedib orada elmi yaradıcılıqla məşğul olur. İstanbul mühiti onun dünyagörüşü və yaradıcılığında böyük iz qoyur. O hüquqşünaslıq sahəsində biliyini artırmaqla yanaşı, türk dünyasının ədəbi mühiti ilə də yaxından tanış olur. Tehranda adını belə eşitmədiyi şairlərin əsərlərini oxuyur, onların bir çoxu ilə görüşə bilir.

Ədəbiyyata olan həvəsini H.Nitqi özü atası və müəllimi Həbib Sahirlə bağlayırdı. Bu barədə o, xatirələrində yazırdı: «Mənim atam ədəbiyyatçı idi. Onda qədim qəzetlərin kolleksiyası vardı. Mən «Nəsimi-şimal» və «Molla Nəsrəddin»i oxuyurdum. Məlüküş-şüəarının həftəlik çıxardığı «Növbahar» qəzetini o qədər oxumuşdum ki, əzbər bilirdim. «Şahin» adlı qəzeti çox kiçik yaşlarından oxuya-oxuya məqalələr yazmağa başladım. Elə yazı xəstəliyim də o vaxtdan başladı. Şeirə gəlincə, atam şeir həvəskarı idi, özü yazdığı şeirlər də az deyildi. Mən də ona baxıb həvəsləndirdim. Mən elə bilirdim ki, bizim dilimizdə ancaq komik, məzhəkəli şeirlər yazılır, ciddi şerlər isə farsca olur. İbtidai məktəbdə türkcə danışdığım üçün məndən ilk cəriməni aldılar, mən türkcə ilə farscanın fərqinə vaqif oldum… Anladım ki, pul fərqləri varmış. Evdə olanda atam deyərdi ki, filan kəlmənin farscası yoxdur. İstanbula gəldikdən sonra gördüm ki, türkcə ciddi şeirlər də varmış. Təəccüb etdim, yavaş-yavaş gördüm ki, bizim də ciddi şeirlərimiz ola bilər. Sonralar Abadanda işləyərkən oranın kitabxanasında filologiya və ədəbiyyatla bağlı kitabları oxuyub araşdırmağa başladım».
Həmid Nitqi İranda ictimaiyyətlə əlaqələr elminin banisidir. H.Nitqi İrana qayıtdıqdan sonra Abadanda şirkətin yeni açılan ictimaiyyətlə əlaqələr və jurnalistika idarəsində çalışmağa başlayır. Şirkətin orqanı olan «Xəbərhaye-ruz» («Günün xəbərləri») qəzetinin müdiri və baş yazarı təyin olunur. Sonralar işində göstərdiyi bacarığına görə H.Nitqi şöbənin rəisi seçilir. Bir müddətdən sonra isə bu sahədə tədqiqat aparmaq üçün İngiltərə və Amerikaya göndərilir.
1962-ci ildə o, yenidən Tehrana qayıdıb və Neft konsorsiumunda ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəisi vəzifəsini tutur. Eyni zamanda onu Tehran üniversitetində yeni açılan «İctimaiyyətlə Əlaqələr» fakültəsində dərs demək üçün dəvət edirlər. Həmid Nitqi universitetdə 25 ildən artıq müəllim və professor kimi çalışmış, yüzlərlə tələbə yetişdirmiş, 2 il sözügedən fakültənin dekanı olmuşdur.
1994-cü ildə çalışdığı Əllamə Təbatəbai Universiteti tərəfindən 25 illik xidmətlərinə görə ona «yeni ictimaiyyətlə əlaqələr elminin atası» rəsmi titulu verilmişdir.
H.Nitqinin jurnalistika sahəsində böyük xidmətləri olmuşdur. İranda çıxan «Şahin», «Azərbaycan», «İqdam», «Daməvənd», «Qanun», «Mərdanekar», «Keyhan» kimi müxtəlif qəzetlərdə sosial-tarixi, ədəbi-fəlsəfi mövzulu yazı və şerlərlə çıxış etmişdir.
1942-ci ildə ölkədəki siyasi durumun dəyişməsilə Milli Azadlıq hərəkatının yüksəlişi illərində Azərbaycan ziyalıları tərəfindən «Azərbaycan» cəmiyyəti yaradılmışdı. Cəmiyyətin orqanı olan «Azərbaycan» qəzetinə baş redaktor Həmid Nitqi təyin olunmuşdu.
H.Nitqi uzun müddət Tehranda nəşr olunan «Varlığ»ın baş yazarı olmuş, dərgidə türkologiya, ədəbiyyatşünaslıq, publisistika sahəsində yazılar və şeirləri ilə çıxış etmişdir. Dilçiliyin ümumi problemləri, milli-mənəvi intibah, milli düşüncənin formalaşması və s. onun yazılarının əsas mövzularındandır.
Pəhləvilərin apardığı assimilyasiya siyasəti nəticəsində Azərbaycan dili ancaq məişət çərçivəsində istifadə olunduğundan dil öz işləkliyini itirir, inkişafdan qalırdı. Güneydə ədəbi di danışıq dilindən uzaqlaşa bilmir, Quzeydəkindən xeyli geri qalır, formalaşa bilmirdi. Dilin yaşaması və dövlət səviyyəsində işlənməsi uğrunda mübarizə aparan ziyalılardan biri də H.Nitqi olur. Onun dərgidə dərc etdiyi məqalələrində Azərbaycan dilinin tarixi, onun türk dilləri sistemində yeri, lüğət tərkibi və s. kimi mühüm məsələlərə toxunulur.
H.Nitqi «Zəngin yoxsullar» adlı məqaləsində Azərbaycan dilinin işlənməsi və onun tarixinin, lüğət tərkibinin və qrammatik qanunlarının dərindən, hərtərəfli öyrənilməsi məsələsinə toxunaraq qətiyyətlə yazırdı: «Danışıq dilimizi qadağan etməyə heç kəsin haqqı və icazəsi yoxdur. Dilimiz hər yerdə – evdə, eşikdə, mədrəsələrdə, idarələrdə, rəsmi və qeyri-rəsmi mütəsəvvir hər yerdə və hər məqamda qeydsiz-şərtsiz danışılacaq»,
Doktor Həmid Nitqi Güney Azərbaycanda yazı qaydaları, ədəbi-bədii dil məsələləri üzərində uzun müddət çalışmış, başqa həmkarlarının da rəyini nəzərə almaqla «İmla qaydaları» adlı məqaləsini «Varlığ»ın əlavəsi kimi nəşr etdirmişdir. O, Quzeydə artıq sınaqdan çıxmış imla prinsiplərinə istinad etməklə ərəb əlifbasının özünəməxsusluğu əsasında Azərbaycan dilinin fonetik quruluşuna uyğunlaşdırılmış vahid bir sistem yaratmağa nail olmuşdur.
Həmid Nitqinin və həmkarlarının «Varlıq» jurnalında vahid ədəbi dil sistemi ilə bağlı apardığı islahatlar artıq öz bəhrəsini vermişdir və bu gün onun təklif etdiyi qaydalar Cənubda və mühacirətdə çıxan mətbu orqanlarda geniş tətbiq olunmaqdadır.
Həmdi Nitqi 1935-ci ildən bəri İranda çıxan müxtəlif qəzetlərdə ictimai-tarixi, pedaqoji mövzulu yazılar və şeirlərlə çıxış emişdir. İranda onun türk və fars ədəbiyyatından bəhs edən əsərləri, həmçinin hekayələr kitabı nəşr olunmuşdur. Onun «Hər rəngdən», «Dünəndən bu günə», «Gənclik günahları», «Min ilin sonu» və başqa kitabları Tehranda, Bakıda, Ankarada və İslamabadda çap olunmuşdur.
H.Nitqinin yaradıcılığı çoxşaxəli idi. O uzun müddət jurnalistika ilə yanaşı elmi və bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından ilgilənən H.Nitqi bir sıra dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmişdir. Bunlar aşağıdakılardır: «Yönətiçilik və xalqla ilişkilər», «Dünyanın ən güclü 25 qəzeti», «Sosial ilişkilər üzərinə», «İnandırma, təbliğat və reklamçılıq» və s.
İran ədəbiyyatında həm forma, həm də məzmunca «Təcəddüd» (yeniləşmə) hərəkatının qaranquşları sırasında Cəfər Xameneyi, Şəms Kəsmayi kimi şairlərlə bərabər gənc Tağı xan Rəfət də vardı. Həbib Sahir Həmid Nitqinin ədəbi meyl və yönümünə hansı təsiri göstərmişdisə, Tağı xan Rəfət də Həbib Sahirin bir şair kimi formalaşmasında həmin işi görmüşdür. Beləliklə, zəncir tək bir-birinə bağlı və bir-birinin davamçısı olan bu üç şair İranda çağdaş Azərbaycan şeirinin yaranması və inkişafında önəmli rol oynamışlar. Türkiyəli tədqiqatçı Yavuz Akpınarın təbirincə desək, onların şeirlərini qarşılaşdırmalı bir şəkildə incələsək, İranda modern şeirin hansı yollardan keçdiyinin, necə təşəkkül tapıb formalaşdığının şahidi olarıq.
Həbib Şair «Məktəb xatirələri» şeirində sevimli müəllimi Tağıxan Rəfəti anırdı:
Cavanlıq ah, nə xoş günmüş, nə xoş nemət
Yadımdadır, o məntiqlər və hikmət
Cami-Cəmlə nakam olan gənc Rəfət
Tərvic etdi o ilk dəfə yeni şeir.
Həmid Nitqi isə müəllimi və yaxın dostu Həbib Sahiri belə xatırlayırdı:
Oxudun
şeirinin axışı məni,
uzaq sahillərə aldı apardı
daldığım xülyalar sərxoşluğundan,
bir yanğın yerində birdən oyandım
yıxılmış yuvamın halına yandım…
Oxudum
hicranlı nəğmələrini;
qanayan ürəklər dilə gəldilər
köhnə yaraları eşdin
və deşdin
ən gizlin diləklər dilə gəldilər.
Həmid Nitqinin şerləri öz yeni forması və dərin fəlsəfi məzmunu ilə seçilir. «Kitabi-Dədə Qorqud»dan gələn sərbəst vəzn və simvolik üslub H.Nitqi şerinin səciyyəvi xüsusiyyətləridir. Bir çox şairlər kimi o simvolikadan hakim rejimdən sığorta olunmaq üçün deyil, lirik şerlərinin fəlsəfi məzmun çalarlarını çatdırmaq üçün istifadə edir. Özünün söylədiyi kimi, onun poeziyası sirr dolu tül pərdəyə bürünmüş gözələ, gəlinə bənzəyir, bu pərdəni qaldırmağı isə şair oxucunun ixtiyarına buraxır.
H.Nitqinin doğum günü Azərbaycan milli istiqlal mübarizəsinin liderlərindən biri – Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin ölüm gününə təsadüf etmişdi. Şair bunu bir şeirində özünəməxsus kədərli notlarla əks etdirmişdir.
Sənin gözlərin yumulanda mən
Gözlərimi açdım:
Hər yan dumandı, sisdi, tüstüydü,
Yanğın külləri hələ istiydi.
Şəhərimdən
Bütün mavi quşlar uçmuşdu.
Lakin sən, röyalarımı xəyalınla doldurdun,
Gözümdə nur,
Dizimdə zor,
Ürəyimdə qürur oldun.
Amma nə üçün
vəd etdiyin
saat çalmadı?
nədən əkdiyin ağac qol-budaq salmadı?
yaralar sağalmadı.
Güney Azərbaycan türklərinin hüquqlarının məhdudlaşdırılması, onların elm və mədəniyyət ocaqlarından məhrum edilməsi burada yaranan poeziyaya bir kədər ovqatı aşılayır. Şair xalqının istibdadın pəncəsindəki durumunu canlandıraraq, yazır:
Dibsiz bir quyudur qaranlıq gecə
Ürəyə damcılar qorxu gizlincə…
Korlaşmış qılınclar kəsməz, qındadır,
Qatilin pəncəsi boğazındadır.
İllərdir boynunda zəncir daşırsan,
Yurdunda sürgünsən, qərib yaşırsan…
Zülmün, təzyiqin, hüquqsuzluğun insan şəxsiyyətinə faciəli təsirini əks etdirən bu cür şeirlərin çoxunda dərin kədər hissi ilə birliyə, mübarizəyə səsləyən notlar yanaşıdır:
Düşsəm mən yoluna davam et, yoldaş,
Dayanma, yeri get, bu dağları aş.
Bilirəm səhərə gedən bir yol var,
Dizində güc varkən, yorulma, axtar…
Həmid Nitqi «Ana dili - sevgili dil» adlı şeirində qədim və zəngin tarixi olan, indi isə yer üzünə səpələnmiş türk tayfaları və onların törəmələrinin tale yollarından, tarixdəki maddi-mənəvi izlərindən böyük şövq və məhəbbətlə bəhs edir:
Sərkərdə Səbüklərlə elin şanı ucaldı,
Türkün adı hər guşədə bir vəlvələ saldı.
Zəncirdə əsirkən, yenə də hürr ola bildik,
Dünyada baş olduqsa da, adil qala bildik…
Sənətdə, ziraətdə, hünərdə əlimiz var,
Bax hər yana, hər güşədə bizdən neçə iz var.
Şair bu şerində əsərlər boyu İranda türklərin ədalətli idarəçiliyini, başqa xalqlara və dillərə, o cümlədən fars dilinə hörmətlə yanaşmasını poetik detallarla xatırladır. Sonra isə H. Nitqi öz xalqının milli haqlarının, ən başlıcası isə ana dilində yazıb-oxumaq hüququnun müdafiəsinə qalxır.
İlk dəfə Bakıya səfər edən şair, «keçmişin gələcək çağlarla xəlvəti qovşağında»kı bu görüş təəssüratlarını aşağıdakı sətirlərdə bölüşür:
Tarixin cövrünə,
Zamanın amansız seyrinə.
Əsrlik əsirlik dövrünə
«Yetər artıq dayan» deyilən meydanından*
yol aldıq.
Ağaran təzə bir səhərin
Sehrinə tutulduq və qaldıq…
Bir quşun uçuşu oyandırdı bizi,
Fəcr ilə doldurduq qədəhlərimizi.
Könlümüzdə cücərən umuda
Tapşırdıq qədərlərimizi.
Və qara gecənin ən son dəmlərində
Röyalarla dolu bir dərin baxışda,
Əritdik kədərlərimizi.
Dilçi alim H.Nitqi həmişə yazırdı ki, bizi istəməyənlər hər şeydən əvvəl varlığımızın əsası olan dilimizə hücum edirlər. O, hakim rejiminin milli istəklərə qarşı apardığı siyasətə qarşı çıxaraq «Ovsun» şeirində yazırdı:
Məni ovsunladılar,
dilimi bağladılar.
Qaçdımsa yetişdilər,
nə əkdimsə, biçdilər…
Utandım öz-özümdən,
sazımdan və sözümdən.
Ayrılalı əslimdən
öksüz və köksüz qaldım.
… Açılmasa dilim
kim biləcək mən kiməm?
H.Nitqinin son dövr şerlərində 1978-79-cu illər İran inqilabının nəticələrinə verilən qiymət müxtəlif notlarda hiss olunmaqdadır. Şair belə bir məqamı vurğulayır ki, şahlıq rejiminin qorxunc istibdad illəri arxada qalsa da, uçuruma aparan yoldakı izlər hələ də silinməmişdir:
Hələ də adımı çəkə bilmirəm,
Hələ də kimliyim,
Qırxqat boxçada,
əfsunlarla düyünlü
gizlin saxlanır,
hələ də qardaşım bərkə düşəndə,
əslini danır…
H.Nitqi 1989-cu ildən Böyük Britaniyanın Edinburq Universitetinin «İslam və Orta Şərq Araşdırmaları» bölümündə çalışmışdır.
Doktor Həmid Nitqi Böyük Britaniyada elmi dərgilərdən birində çap etdirdiyi və Azərbaycan türkcəsinin inkişaf məsələlərinə həsr edilmiş məqaləsində əsrin əvvəllərindən bu günə qədər İranda Azərbaycan türklərinə, onların dil və mədəniyyətlərinə olan təzyiqlərdən bəhs edir. Hələ ötən əsrlərdə fars dilinin türk hökmdarlarının saraylarında işlənməsini göstərərək əlavə edirdi ki, türk şair və ədibləri türk hökmdarları ilə birgə özlərini klassik farscanın tərəqqisinə və təkmilləşməsinə elə geniş ölçüdə həsr etdilər ki, az qala öz dil və mədəniyyətlərini unutdular. Yalnız xalq şeiri bütün bu fəaliyyətlərə üstün gələ bildi. Yazıda qeyd olunur ki, Azərbaycan dilinin ədəbi ünsiyyət vasitəsi ola biləcəyinin danıldığı bir vaxt çoxları gözləmədikləri halda Azərbaycan türkcəsində yazılmış, hamı tərəfindən bir şah əsəri kimi alqışlanmış şeir nümunəsi ilə qarşılaşdılar. Bu, Şəhriyarın «Heydərbabaya salam» əsəri idi. «Heydərbabaya salam» Azərbaycan türkcəsinin assimilyasiyaya müqavimətini güclü surətdə nümayiş etdirdi. Ümumiyyətlə, Şəhriyar fenomeni bu məqalədə Cənubi Azərbaycanda milli-mənəvi dirçəlişin bədii daşıyıcısı kimi qiymətləndirilir.
H.Nitqi 1999-cu ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Böyük Britaniyada vəfat etmiş, Türkiyə torpağında dəfn edilmişdir.

İRANDA MARKESİN ROMANI QADAĞAN EDİLİB

2007-11-28T20:32:00.003+04:00

Amma bu, farsdilli oxucuların əsərlə tanışlığına mane ola bilməyib

Məşhur Kolumbiya yazıçısı, Nobel mükafatı laureatı, 80 yaşlı Qabriel Qarsia Markesin «Mənim qəmgin fahişələrimin xatirələri» (Memories of My Melancholy Whores) adlı son romanı İran İslam Respublikasında qadağan edilib. Əsər bir müddət əvvəl Kavə Mirabbasi tərəfindən farscaya çevrilərək müvafiq icazə aldıqdan sonra senzura olunmuş variantda «Mənim qəmgin məşuqələrimin xatirələri» (Xaterate-delbərəkane-qəmgine-mən) adı ilə 5500 nüsxədə çap olunub və üç həftə ərzində satılıb qurtarıb. Yalnız əsərin təkrar çapına icazə üçün müraciət edildikdə, hakimiyyət orqanları romanın orijinal adına və məzmununa fikir verib onun nəşrinə və yayılmasına qadağa qoyublar. Bu işdə mühafizəkar ruhani dairələrdən edilən xəbərdarlıqlar da öz rolunu oynayıb. İranın Mədəniyyət naziri bildirib ki, kitabın birinci nəşrinə icazə verilməsi «bürokratik səhv» olub. Həmin icazə üçün məsuliyyət daşıyan məmur isə artıq işdən azad edilib.

Qeyd edək ki, Markes İranda ən şöhrətli yazıçılardan biridir. Onun bir çox əsərləri, o sıradan «Yüz ilin tənhalığı» ( One Hundred Years of Solitude) və «Vəba vaxtı məhəbət» (Love in the Time of Cholera) farscaya çevrilərək dəfələrlə nəşr edilib.
Markesin sözü gedən romanı ilk dəfə 2004-cü ildə ispan dilində nəşr olunub. Bir il sonra əsərin ingiliscəyə tərcüməsi meydana çıxıb. Romanda bütün ömrünü fahişələrlə keçirmiş bir qocanın öz 90 illiyini bakirə qızla «qeyd etmək» istəyindən bəhs olunur. Fahişəxana sahibi onun bu arzusunu yerinə yetirir, amma qoca gəlib çıxanda qızı yatmış görür. Bundan sonra o hər gün ora gələrək yatmış qıza tamaşa edir və beləcə ömrünün sonunda əsl məhəbbət yaşayır.
Bu süjet əsərin nə üçün İran mollalarının qəzəbinə gəldiyini və nəşrinin qadağan edildiyini müəyyən qədər anlamağa imkan verir. Amma romanın farscaya başqa bir tərcüməçisi bu qadağanı alt-üst edib. Söhbət hazırda Kolumbiyada yaşayan 57 yaşlı yazar və tərcüməçi Əmir Hüseyn Fətanətdən gedir. 1979-cu il inqilabından sonra «insan kimi yaşamaq» istəyilə İranı tərk edən Fətanət əvvəlcə Parisdə, sonra ABŞ-da məskunlaşıb, 1985-ci ildə isə Kolumbiyaya gəlib. Markesin son romanını, o cümlədən əsərin adını (Xaterate-ruspiyane-soudazədeye-mən) olduğu kimi farscaya çevirən Fətanət bununla bağlı macəralarını bu günlərdə «el-Tempo» qəzetinə verdiyi müsahibədə açıqlayıb: «İranın mötəbər nəşriyyatlarından biri vasitəsilə çapına icazə almaq üçün tərcüməni müvafiq komitəyə təqdim etdim. Bir neçə aydan sonra heç bir əlavə izahat vermədən əsərin nəşrinin qadağan edildiyini bildirdilər. İranda hər bir kitab əvvəlcə xüsusi komitəyə təqdim edilməlidir. Bu komitə heç kəsə aydın olmayan meyarlarla kitabı müxtəlif yönlərdən araşdırır və hökm çıxarır. Əslində bu zaman yazıçı simasız bir kabusla üz-üzə qalır və nə ondan bir şey soruşmaq, nə də onun qarşısında əsərini müdafiə etmək hüququna malik olur».
Fətanətin dediyinə görə, İranda kitabın çapına icazə ala bilmədikdən sonra onu xaricdə nəşr etdirmək üçün Markesin hüquqşünası Karmen Balselsə müraciət edib, amma Balselsdən bir xəbər çıxmayıb. Belədə o, özbaşına hərəkət etmək qərarına gəlib: «Tanış bir nəşriyyat vasitəsilə kitabı 1000 tirajla çap etdirdim, onun 500-ü Almaniya və Los-Anceles mağazalarında, bir qədəri də İnternet yolu ilə satıldı. Bu, mədəni bir iş idi və gəlir götürmək məqsədi daşımırdı. Bunun 1000-i də satılsaydı, Qabo 500 dollara görə məni həbsxanaya saldırmayacaqdı ki! Amma İranda əsərin rəsmən qadağan edildiyini biləndə, başqa bir yola əl atdım: romanın farscaya tərcüməsini sərbəst istifadə üçün İnternetə qoydum. On gün ərzində əsərin mətni dünyanın 80 ölkəsindən və 550 İnternet serverindən 15000 dəfə yüklənilib. Bu, İranda satılan 5500 nüsxə ilə müqayisədə çox böyük rəqəmlərdir».
Bu il Boqotada keçirilmiş beynəlxalq kitab sərgisində Mövlana Cəlaləddin Rumi şeirlərinin ispancaya tərcüməsi ilə iştirak edən Fətanət öz müsahibəsində bununla bağlı bir məqama da toxunub: «Kitabda Rumi şeirlərinin xəttatlar tərəfindən yazılmış nümunələrini vermək üçün İranda hər yerdən kömək istədim, amma heç bir dövlət qurumu bu xahişimə diqqət yetirmədi. Çünki Mövlananın düşüncəsində insanla Tanrının əlaqəsi birbaşa və vasitəçisiz rabitədir, bu da əlbəttə, molla hökumətinin xoşuna gələn şey deyil».
Bütövlükdə İran rejimini xarakterizə edən Fətanət deyb: «İranda biz bəlkə də əvvəllər nümunəsi olmayan bir hadisənin şahidiyik: din və siyasət bir-birinə qarışıb, camaata elə təlqin olunur ki, guya mollalar Tanrının yer üzündəki nümayəndələri və Quranın yeganə düzgün şərhçiləridir. Beləliklə, dindən dünyəvi məqsədlər, yəni hakimiyyət üçün istifadə olunur».
Tərcüməçi müsahibənin sonunda İranda Markesin romanına qoyulan qadağanı ölümün təbliğinə və kədərin yayılmasına əsaslanan hakimiyyətin həyat eşqinə müqaviməti kimi səciyyələndirib: «Kədər aşılanması və ölümün təbliği rejimin formalaşdırdığı mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir. Aydındır ki, hər şeyin qara və kədərli olduğu, ölüm kultuna söykəndiyi bir mühitdə Markesin məhəbbətə və həyata səsləyən romanı quruluş əleyhinə yönəlmiş təhlükəli bir əsər sayılacaqdır».

Hazırlayanı: Məsiağa Məhəmmədi

Sübhan Talıblı. İRANIN QAFQAZ SİYASƏTİNDƏ ERMƏNİSTAN (1991-2006-cı illər)

2007-11-27T15:02:00.004+04:00

İran İslam Respublikasının (İİR) xarici siyasətində keçmiş sovet məkanı, MDB ölkələrilə münasibətlərə xüsusi diqqət yetirilir. Tehran Cənubi Qafqazda nüfuz uğrunda Qərb dövlətləri, eləcə də Türkiyə ilə ciddi mübarizə aparır. ABŞ və Rusiyanın Qafqaz regionundakı rəqabətindən İran da imkan düşdükcə istifadə edir və bu zaman respublikaların müəyyən problemlərindən faydalanaraq, onları öz tərəfinə çəkməyə çalışır. Tehran bu zaman, əlbəttə, öz maraqlarından çıxış edir.

İran Ermənistan əlaqələri hələ 1918-ji ildə qurulmuşdu. O zaman Ermənistanın Azərbaycana və Gürcüstana qarşı ərazi iddiaları onu Tehrana daha da yaxınlaşdırdı. Bu məqsədlə Prons Hoseb Arbotiyan adlı erməni Tehrana səfir göndərildi.
İİR yarandıqdan sonra onun xarici siyasətində müsəlman ölkələri ilə yanaşı, bəzi xristian ölkələri də mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Bu sahədə İİR-Ermənistan münasibətlərini misal göstərmək olar. Müstəqillik əldə etdikdən sonra Ermənistan Respublikasının xarici siyasətində də İran ilə münasibətlərə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Ümumiyyətlə, Ermənistan öz xarici siyasətini aşağıdakı istiqamətlər üzrə apardığını bəyan edir:

1. qonşu ölkələrlə münasibətlərin yaxşılaşdırılması;
2. regional əməkdaşlığın genişləndirməsi;
3. regional və beynəlxalq təşkilatlara inteqrasiya;
4. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli [5, s. 290].
Ermənistanın regionda ikitərəfli münasibətlərin inkişafına xüsusi əhəmiyyət verdiyi ölkələr Rusiya və İrandır. Hərbi və iqtisadi sahədə daha çox Rusiyaya sığınan Ermənistan üçün coğrafi baxımdan İranla əlaqələr də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Türkiyə və Azərbaycanla sərhədi bağlı olan və hərbi-siyasi müttəfiqi Rusiya ilə sərhədə malik olmayan Ermənistan İranı «həyat dəhlizi» adlandırır. Orta Asyia, Çin və Yaxın Şərqə məhz İran vasitəsilə yol tapan Ermənistan üçün İranla əlaqələrinin zəifləməsi tamamilə təcrid olunmaq deməkdir.
İranla Ermənistanın münasibətləri əsasən energetika, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, maşınqayırma, yüngül və yeyinti sənayesi sahələrini əhatə edir. İndiyədək Ermənistan iqtisadiyyatına qoyulmuş sərmayənin 70%-dən çoxu məhz İİR və RF-nin payına düşür. Bu ölkədə reallaşdırılan, hərbi və strateji layihələr Rusiyanın, digərləri, məsələn, qaz kəmərinin çəkilişi, Mehri-Qacaran tunelinin tikintisi və başqa layihələr isə yalnız İrəvanın deyil, həm də Tehranın maraqlarına xidmət edir. Cənubi Qafqaz regionundakı proseslər və qüvvələr nisbətinin dəyişməsi nəticəsində Rusiya, Ermənistan və İran, faktiki olaraq, əsas layihələrdən kənarda qalıblar. Ermənistanı bu proseslərdə Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları, İranı isə Qərb və ilk növbədə ABŞ tərid edib. Belə bir şəraitdə bu üç ölkənin birgə layihələri İranla Ermənistanı beynəlxalq təcriddən nisbətən xilas etməyə yönəldiyi halda, Rusiya üçün sadəcə Qafqaz siyasətində birbaşa Ermənistanı dəstəkləmək deməkdir. Bu gün İrəvan Rusiya və İranla sıx əməkdaşlığı əsasən bu kontekstdə əsaslandırmağa çalışır. Ermənistanın rəsmi siyasəti bundan ibarətdir ki, «Türkiyə və Azərbayjanın tətbiq etdiyi blokada» şəraitində İrəvan Rusiya və İranla hərtərəfli strateji əməkdaşlığa məhkumdur.
1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra Azərbaycanın Zəngəzur ərazisi Ermənistana verildi və Ermənistanın İrana birbaşa çıxışı, dolayısı ilə Rusiyanın İrana Qafqazdan birbaşa çıxışı yarandı. Bununla da Türkiyə ilə Azərbaycanın əsas hissəsi arasında coğrafi əlaqə kəsildi. Naxçıvan muxtar respublika şəklində Azərbaycanın tərkibində qalsa da, onunla coğrafi əlaqə qırıldı.
Müasir dövrdə Ermənistan Respublikası İran İslam Respublikasının xarici siyasətində mühüm yer tutur. 23 sentyabr 1991-ci ildə müstəqillik qazanmış Ermənistan Respublikası (ER) Qafqaz regionunun cənub-qərbində yerləşir. Şərqdə Azərbaycan Respublikası ilə 766 km (Naxçıvanla 224 km), şimalda Gürcüstan Respublikası ilə 164 km, cənubda İran İslam Respublikası ilə 42 km (Ermənistanın Qarabağa təcavüzü nətijəsində bu rəqəm 150 km-ə çatıb) və cənub-qərb qonşusu Türkiyə Respublikası ilə 268 km müştərək sərhəddə malikdir.
İİR Sovet rejiminin dağılmasını müvəqqəti hesab edərək, SSRİ ilə bağladığı uzun¬müddətli müqavilələrə söykənmiş, yenicə müstəqilliyə nail olmuş gənc respublikaların suverenliyinin tanınmasında gözləmə mövqeyi tutmuşdur. Buna baxmayaraq, İran-Ermə¬nis¬tan münasibətləri Dağlıq Qarabağ müharibəsi nəticəsində daha müntəzəm xarakter aldı və xeyli gücləndi. Müharibənin İran ərazisi boyunca getməsi və Cənubi Azərbaycan mədəni-siyasi hərəkatının yaratdığı vəziyyət İran dövlətini xüsusi mövqe tutmağa sövq etdi.
Ermənistan müstəqilliyin elə ilk günlərindən başlayaraq regionda öz mənafeyini qorumaq və ərazi iddialarını gerçəkləşdirmək üçün İranla yaxşı münasibət qurmağa can atmış və buna nail olmuşdur. Onu bu işə guya «Türkiyə və Azərbayjan tərəfindən» blokada vəziyyətində olması məcbur etmişdir. Ermənistanın ağır iqtisadi vəziyyəti, mürəkkəb siyasi durumu, Türkiyə və Azərbaycana qarşı düşmən mövqedə olması İran-Ermənistan əlaqələ¬ri¬nin inkişafına təkan vermişdir. İki ölkə arasında diplomatik və siyasi əlaqələrdə ilk addım 1992-ji ilin fevralında Ermənistanın o zamankı xarici işlər naziri Hovanesyanın Tehrana səfəri olmuşdur. Bu səfər çərçivəsində Hovanesyan İran rəhbərliyi ilə görüşlərdə ikitərəfli əlaqələrin inkişaf yolları və Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair məsələləri müzakirə etmişdir. Bu görüşün nəticəsi olaraq iki ölkə arasında iqtisadi, ticarət, enerji, mədəni, idman və turizm sahələrində əməkdaşlığı nəzərdə tutan 37 maddədən ibarət saziş imzalanmışdır [10].
1992-ci iln iyununda iki ölkənin konsulluqları Tehran və İrəvan şəhərlərində fəaliyyətə başladı. 1994-jü ildə İranın Ermənistandakı konsulluğu səfirlik səviyyəsinə çatdırıldı. İkitərəfli əlaqələri inkişaf etdirən digər cəhət 28 dekabr 1996-cı ildə İranın birinci vitse-prezidentinin səfəri zamanı İranla Ermənistan arasında imzalanmış müqavilədir. Bu müqavilədə qaz xəttinin çəkilişi, telekommunikasiya, ticarət, sənaye, bank və enerci sahəsində əməkdaşlıq layihələrinin gerçəkləşdirilməsi üçün maliyyə komitəsinin qurulacağı qeyd olunur. Münasibətlərin bü cür inkişafına baxmayaraq, regionda gedən siyasi-iqtisadi proseslər, o cümlədən ABŞ-ın Qafqaz siyasətində, Azərbaycanın neft sektorunda əldə etdiyi nailiyətlər Ermənistanın qərbyönlü siyasətə meyllənməsinə səbəb oldu. Amma radikal etməni qrupları L.Ter-Petrosyanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli mövqeyinə və qərbyönlü siyasətinə sərt reaksiya göstərərək onu istefaya məcbur etdilər.
30 mart 1998-ci ildə Robert Köçəryan Ermənistanın prezidenti seçildi. O, ölkənin xarici siyasətini «əlaqəli təkamül» siyasəti əsasında planlaşdıraraq, Rusiya, İran, ABŞ və Avropa ölkələri ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa cəhd etdi. İran-Ermənistan münasibətlərində mühüm yer turan digər məsələ İran, Ermənistan və Yunanıstan arasında əməkdaşlıq və ittifaqın daha da sıxlaşdırılmasıdır. 1997-ci ildən başlayaraq üç ölkənin əməkdaşlığı xarici işlər nazirləri səviyyəsində həyata keçirilmiş və iqtisadi, siyasi, mədəni sahələrdə fəaliyyət birliyi formasını kəsb etmişdir. Qeyd edək ki, bu birliyin üçüncü iclası 1999-cu il İrəvanda keçirilmişdir. Ermənistanın coğrafi, siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahəsində vəziyyəti, İranla Ermənistanı bir-birinə bağlayan tellər və Tehranın xarici siyasətində Ermənistanın yeri göstərir ki, Ermənistanın Azərbaycanla münaqişədə olması onu İrana söykənməyə və onun yardımından yararlanmağa həmişə sövq etmişdir.
İran İslam Respublikası prezidentinin birinci müavini Dr. Həbibinin 1997-ci ilin yanvar ayında geniş bir heyətlə İrəvana səfəri zamanı 12 müqavilənin və iqtisadi, siyasi və mədəni sahələrdə əməkdaşlıq memorandumunun imzalanması iki ölkənin əlaqələrində önəmli dönüş nöqtəsi hesab edilir [10, s.38]. Həbibinin Ermənistana səfərindən bir ay sonra, yəni 1997-ci ilin fevral ayında B. Araktesiyan 3 günlük səfərlə Tehrana getmiş və bu səfər zamanı İİR rəhbərlərindən Haşimi-Rəfsəncani və Natiq Nuri ilə görüşmüşdür. Həmin səfərin önəmli nəticələri iki ölkə parlamentlərinin dostluq qrupunun təşkili və əlaqələrin genişlənməsi üçün heç bir maneənin olmamasının vurğulanmasından ibarət idi. Həmçinin bu səfərdə İrəvanda dərman preparatları istehsal edən zavodun tikilməsi, Ermənistana qaz kəmərinin çəkilişi üzrə maliyyə məsələlərinin həll edilməsi, həmin ölkəyə maye qazın daşınması və iki ölkə arasında Qacaran tunelinin tikilməsi haqqında müqavilələr imzalandı [9, s.3].
Hər halda Ermənistan İran İslam Respublikasına onun təhlükəsizliyini və milli mənafeyini qorumaqda böyük rolu olan regional güc kimi baxmaqdadır. Ümumiyyətlə, Ermənistan İranla əlaqələrini genişləndirməkdə aşağıdakı amilləri daha çox nəzərə alır:
- Azərbaycan və Türkiyə ilə tarixi düşmənçiliyə görə həmin ölkələrin yollarından istifadə edə bilməyən Ermənistanın daha təhlükfəsiz İran yollarından, limanlar, dəmir və şosse yolları və digər tranzit xətlərindən faydalanmaq istəməsi;
- İranın zəngin sərvətlərinin, xüsusilə strateji enerji ehtiyatlarının Ermənistanın ehtiyaclarına cavab verməsi;
- Fars körfəzi və dünyanın azad suları ilə əlaqə;
- Ermənistan istehsalı olan malların satışı üçün İran bazarlarından istifadə;
- İranda 200 minlik erməni əhalinin olması və onlarla mədəni əlaqələr saxlamaq istəyi;
- Ərazi yaxınlığı, daşınmanın rahatlığı və nəqliyyat xərjlərinin az olması;
- İranın inkişafı təcrübəsindən Ermənistanda istifadə olunması;
- Regional və dünyəvi güclərlə xarici əlaqələrdə balansın yaradılması;
- Qarabağ münaqişəsinin dinlərarası ixtilaf kimi qələmə verilməsi sahəsində aparılan təbliğatı təsirsizləşdirmək məqsədilə böyük islam ölkəsi ilə əməkdaşlıq.
İki ölkəni strateji əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatdıran amilləri nəzərə alaraq İİR-nın xarici siyasətində Ermənistanın siyasi, iqtisadi, təhlükəsizlik və mədəni sahələrdə yeri aşağıdakılardan ibarətdir:
Cənubi Qafqaz dövlətləri arasında olan münasibətlər İranın regional siyasətində önəmli yer tutmuş və tutmaqdadır. Ermənistanın Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə bağlı mövqeyinin İİR-nın dövlət mənafeyində və strateji planında mühüm rolu vardır. O səbəbdəndir ki, İran tərəfindən Ermənistan Respublikası ilə əlaqələrə ciddi diqqət ayrılır. Ermənistan iqtisadi, ticarət, mədəni və s. əlaqələrdə İranın əhəmiyyətli tərəfdaşı ola bilən ölkələrlə, o cümlədən Türkiyə və Azərbaycanla əməkdaşlığa ciddi əngəl törədir. İran öz növbəsində bu amili «pantürkizmə» qarşı maneə hesab edir. Azərbaycan, Türkiyə və Orta Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığa mane olan Ermənistan İİR-nın türk dünyası birliyinə qarşı geostrateji maraqlarının təmin edilməsinə köməklik göstərir.
İran İslam Respublikasının Qafqaz siyasətində Ermənistanın hərbi əlaqələri nəzərə alınmaya bilməz. ER özünün hərbi təcavüzünün nəticələrini əldə saxlamaq üçün bir neçə ölkə və təşkilatlarla hərbi, hərbi-strateji əməkdaşlıq edir. ER ilk növbədə RF ilə hərbi-strateji tərəfdaşdır. O, MDB çərçivəsində Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsinə qoşulmuşdur, «Sülh Naminə Tərəfdaşlıq» proqramı çərçivəsində isə NATO ilə əməkdaşlıq edir. NATO ilə əməkdaşlıq etməsinə baxmayaraq, ER NATO sisteminə keçmək niyyətində deyil. Bundan əlavə ER Avropa Birliyi ilə də əməkdaşlıq edir.
Ermənistanın Rusiya ilə əməkdaşlığı Tehranın həmişə diqqət mərkəzində olmuşdur. ER işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarını əlində saxlamaq üçün RF ilə hərbi əməkdaşlığa xüsusi əhə¬miyyət verir. RF də öz növbəsində cənub sərhədlərinin mühafizəsi baxımından ER ilə əməkdaşlığı özünü prioritetlərindən sayır. Təsadüfi deyildir ki, ER-in İİR və Türkiyə ilə sərhədini RF sərhəd xidməti mühafizə edir. 1992-ji ilin fevralında ER ilə RF arasında imza¬lanmış müqaviləyə görə, ER-Türkiyə və ER-İİR sərhədləri RF Sərhəd Qoşunları Komandanlığı tərəfindən mühafizə olunur və 1500 nəfər rus zabiti ER Sərhəd Qoşunlarında xidmət edir [3].
ER 2005-ji ildə İrandan 140 milyon dollarlıq məhsul idxal, 70 milyon dollarlıq məhsul isə ixrac etmişdir. İrandan ER-ə təbii qaz axınının 2007-ji ilin ilk aylarında həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu və bu kəmər artıq işə düşmüşdür. İran ER-ə qaz ixrac edib bu ölkədən enerji alma layihəsinə müsbət baxır. İran hal-hazırda ER-dən 400 mwt elektrik enercisi alır və bu rəqəmi 900 mwt-a qədər artıracağını söyləyir. Gələcəkdə isə iki ölkə arasında güzəştli ticarət tarifinin tətbiqi ilə ticarət həcminin artacağı gözlənilir.
Heydər Əliyev Şərqi Azərbaycanın qubernatoru Yəhya Məhəmmədzadə ilə 2 avqust 1999-ju ildə Bakıda keçirilən görüşündə İran-Ermənistan əlaqələrinə münasibət bildirərək demişdi: «Bizim bir ümumi narazılığımız var. Uzun illərdir deyirik ki, İranla Ermənistan arasında sıx iqtisadi əməkdaşlıq vardır. Biz bunu deyirik, ancaq İran tərəfindən bizim bu arzumuz yerinə yetirilmir. Çünki deyirlər ki, biz iqtisadi əlaqələr yaradırıq, filan edirik. Ancaq iş burasındadır ki, Ermənistanın sabiq prezidenti Levon Ter-Petrosyan bir neçə dəfə demişdi ki, əgər İrandan iqtisadi əlaqələrlə gələn şeylər iki gün kəsilsə, İrəvan boğular. Yəni bu iqtisadi əlaqələr, şübhəsiz ki, İran üçün faydalıdır. Çünki ticarət etməlidir, öz mallarını satmalıdır. Ancaq bizimlə qardaşlıq nöqteyi-nəzərindən bizim ölkəmizə təcavüz edən bir ölkə ilə bu qədər əməkdaşlıq etmək – mən açıq danışıram, indi ola bilər, kimsə incisin, ya inciməsin – bu bizi incidir» [1, s. 16].
2005-ci il mayın 12-də ermənilərin mənəvi lideri Aram Keşişyan Tehrana səfər edib. Onu burada İran İslam Respublikasının İslam əlaqələri və mədəniyyət təşkilatının rəhbəri hüccətülislam Mahmud Məhəmmədi Əraki qarşılayıb. Erməni keşişi İranla Ermənistan arasında əlaqələrin genişlənməsindən danışıb. Əraki gənclər arasında dinə inancın artmasını vurğulayaraq bu məsələlərə diqqətin artırılmasının vacibliyini söyləyib. Birinici Aram 15 gün İranda qalıb. O, ölkənin İsfahan, Mərkəzi, Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan əyalətlərində erməni icmasının təmsilçiləri ilə görüşüb və onlarla Ermənistana yardım məsələsini müzakirə edib.
Həmin il iyunun 1-də Təbrizdə yerli ticarət palatasının nümayəndələri Ermənistanın iş adamları ilə görüşüb. Tərəflər iqtisadi-ticarət əlaqələrinin genişlənməsindən danışıblar. Şərqi Azər¬baycan əyaləti gömrük idarəsinin rəisi Rza Kaviani bildirib ki, Ermənistana ixrac olunan qeyri-neft sektoruna aid malların 75%-i bu bölgənin payına düşür. Onun sözlərinə görə, 2004-cü ildə İrandan Ermənistana 155 milyon 947 min 105 dollarlıq mal ixrac olunub. Bunun 117 milyon 595 min 547 dolları Şərqi Azərbayjanın payına düşür. Ermənistan isə İrana bunun qarşılığında 23 milyon 323 min 653 dollar dəyərində mal ixrac edib.
İki ölkə arasında əlaqələrin genişləndirilməsində Təbriz şəhərində Ermənistanın baş konsulluğunun açılması mühüm addım oldu. Bu haqda iyunun əvvəllərində Şərqi Azərbayjan əyalətinin başçısı ilə erməni nümayəndə heyəti arasında danışıqlar aparılmışdı.
Ermənistanın məşhur bəstəkarı Loris Çknaçoryana İran prezidenti Məhəmməd Xatəmi ölkənin «Birinci dərəcəli mədəniyyət xadimi» ordeni verib. Xatırladaq ki, bu erməni bəstəkarına birinci Vazgen hələ 1977-ci ildə «soyqırım»la bağlı fəaliyyətinə görə birinci dərəcəli «Müqəddəs Saak Mesrop» ordeni vermişdi.
Bir müddət əvvəl İranın energetika naziri Həbibulla Bitərəflə Ermənistanın enerji naziri Armen Movsesyan arasında energetika sahəsində əməkdaşlığa dair memorandum imzalanıb. Həmin sənədə görə, tərəflər əsas elektrik xəttinin çəkilişinə başlayacaqlar. Bu layihə 2007-ji ilin sonunda başa çatacaq.
2006-cı il iyunun 16-da İrəvanda İranın təlim-tərbiyə naziri Mürtəza Hacı İran-Ermənistan iqtisadi əməkdaşlıq komissiyasınn sədri, Ermənistan Respublikası prezidentin icra aparatının rəhbəri Artaşes Tumanyanla görüş keçirib. Görüş zamanı tərəflər iqtisadi əməkdaşlığa dair birgə komissiyanın elm, təhsil məsələlərinə toxunaraq, onun inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıblar. Ermənistan prezident aparatının rəhbəri deyib ki, əməkdaşlığın genişləndirilməsindən ötrü ölkəsinin ali təhsil müəssisələrinə iranlı tələbələrin daxil olması üçün şərait yaradılacaq. Qeyd edək ki, Ermənistanda iranlı tələbələrin sayı 2006-cı ildə 1400 nəfərə qədər artıb [4, s, 52-55].
Öz növbəsində Ermənistan Prezident Aparıtının başçısı Artaşes Tumanyan da Tehranda olmuş, İİR Ali Təhlükəsizlik Şurasının sədri ilə görüşmüş və birgə təhlükəsizliyi möhkəmlətmək haqqında fikir mübadiləsi aparmışdır. Müzakirələrin gedişində iqtisadi layihələrin icrasının və kommunikasiya xətlərinin çəkilişinin sürətləndirilməsi, iqtisadi-ticarət və mədəni əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, Təbrizdə Ermənistan konsulluğunun açılması və s. gündəmə gətirilən məsələlər olmuşdur.
19 dekabr 1998-ci ildə İİR XİN-nin Mərkəzi Asiya və Qafqaz Mərkəzində keçirilən «İran və Ermənistan: dünən, bu gün və sabah» seminarında Ermənistan prezidentinin məsləhətçisi Baxan Xabanesyan qeyd etmişdi ki, bu ölkələrin qarşılıqlı münasibətləri və əməkdaşlığı ta qədimdən, daha dəqiq desək, 4 min ildən artıqdır ki, davam edir. Bu münasibətlər xüsusən Əhəmənilər və Sasanilər dövründə qabarıq şəkildə özünü büruzə vermişdir. Bu iki xalq heç vaxt öz aralarında bir-birinə etibarsızlıq hiss etməyiblər və tarix boyu bir-birinə güvənərək sıx əlaqələrdə olublar. Hər iki xalq bu etibarı öz əcdadlarından varislik kimi qəbul edib və müasir dövrdə də bu münasibətlər davam edir [6, s.116-117].
Dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi İranda da erməni icması xüsusi təşkilatlanıb. Hazırda icma iki ölkə münasibətlərinin inkişafına öz təsirini göstərir. İranda erməni icması 17-ci əsrin əvvəlində Şah Abbasın Qafqaza yürüşü dövründə yaranmışdır. Burada ermənilər əsasən Tehran, İsfahan, Təbriz, Urmiyə, Əhvaz və Ərak şəhərlərində yaşayırlar. Hazırda rəsmi mənbələrə görə, İranın erməni əhalisinin sayı 200 minə yaxındır. Onların əksəriyyəti ticarət və sənətkarlıqla məşğul olur. Şəhər əhalisi arasında həkimlər, mühəndislər, dövlət qulluqçuları, ali məktəb müəllimləri, biznesmenlər də vardır.
İcmanın həyatında erməni kilsəsi mühüm rol oynayır. Burada 30-a qədər erməni Qriqorian kilsəsi fəaliyyət göstərir. Onlardan 7-i Tehanda, 6-sı İsfahanda, qalanları digər 17 şəhərdədir. Bundan başqa, erməni katolik və yevangelist kilsələri də mövcuddur.
İİR-nın Konstitusiyasına görə, erməni məktəblərində dinin və erməni dilinin tədrisinə icazə verilir. Hazırda İranda 59 erməni məktəbi və 13 uşaq bağçası fəaliyyət göstərir ki, onlardan da müvafiq olaraq 33-ü və 5-i Tehran şəhərindədir. İsfahan universitetində erməni dili və ədəbiyyatı fakültəsi fəaliyyət götərir. Hər il fakültəyə qəbul edilən 25 tələbədən 8-i milliyyətcə ermənidir.
İranda 30-a qədər erməni cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. Bu cəmiyyətlərdə ədəbi gecələr, konsertlər, teatr görüşləri və s. keçirilir. Eyni zamanda «İran erməni yazıçıları ittifaqı» mövcuddur. Hər il «Ararat» idman kompleksinin bayrağı altında ümumerməni yarışları keçirilir [7, s. 57-58].
İranda ermənilərin iki rəsmi təşkilatı vardır. Bunlar radikal millətçi Daşnaksütyün və Tərəqqi partiyalarıdır. 1920-ci ilin noyabrında Ermənistanda daşnak üsul-idarəsi devrildikdən və sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Daşnaksütyün İran ərazisində geniş fəaliyyətə başladı. O dövrdə daşnak hökuməti üzvlərinin bir çoxunun İranda olması Daşnaksütyün partiyasının antisovet fəaliyyət istiqamətini müəyyənləşdirdi.
Daşnaksütyün İrandakı erməni icmasının sosial-mədəni həyatına demək olar ki, tam nəzarət edir. Onun mətbuat orqanı – erməni dilində gündəlik nəşr olunan «Alik» qəzetidir. Bu qəzetdən başqa, erməni dilində «İran ermənilərinin milli-mədəni ittifaqı»na məxsus olan «Siasai» adlı aylıq jurnal və «Erməni Xalq İttifaqı»nın «Araz» adlı aylıq qəzeti nəşr olunur. İİR-də erməni icması üç yeparxiya – Tehran, Təbriz və İsfahan yeparxiyalarına bölünürlər. Bu yeparxiyalarda yaradılmış şuralar rəsmi olaraq icmanın praktik fəaliyyətinə rəhbərlik edir və icmanı İranın hakimiyyət dairələri qarşısında təmsil edirlər. Şuralar tamamilə daşnakların nəzarəti altındadırlar. Məktəblərin əksəriyyətinə, milli-mədəni və idman birliklərinə da Daşnaksütyün partiyası himayədarlıq edir [7, s. 57-58].
Ermənistanda iranşünaslıq araşdırmaları 3 mərkəzdə, yəni Ermənistan Elmlər Akademiyası, İrəvan Universiteti və «Matenadaran» Dövlət Əlyazmalar Xəzinəsində həyata keçirilir. Ermənistan Elmlər Akademiyası 1943-cü ildə İrəvanda təsis edilmişdir, beş bölməyə, 27 institut və elmi şuraya malikdir. İran mədəniyyəti və tarixi ilə əlaqədar olan qurumlar bunlardır: Şərqşünaslıq İnstitutu, Tarix İnstitutu, Açaryan adına Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutu, Abgiyan adına Ədəbiyyat İnstitutu, İncəsənət İnstitutu, Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu. Ermənistanın Tarix muzeyi də Ermənistan Elmlər Akademiyasına bağlıdır və burada İranla tarixi əlaqələrə dair araşdırmalar həyata keçirilir [11, s.113].
İranşünaslığın digər mərkəzi 1968-ci ildə təsis edilmiş İrəvan Universiteti nəzdində Şərqşünaslıq İnstitutudur. 1940-cı ildən İrəvan Universitetində Şərq dilçiliyi adlı fakültənin açılması ilə bu universitetdə iranşünaslıq tədqiqatlarıı genişlənmişdir. Həmin fakültə sonralar Şərqşünaslıq İnstitutuna çevrildi. Həmin İnstitutda qədim və yeni İran dilləri, fars ədəbiyyatı, müasir fars dili, İranın müasir və qədim tarixinin iqtisadi və ictimai cəhətləri ixtisasları mövcuddur [11, s.113-114].
İran-Ermənistan mədəni münasibətlərində incəsənət sahəsində əlaqələrə də diqqət yetirilir. Ermənistan Ədəbiyyat və İncəsənət Muzeyi bu sahədə xüsusi rol oynayır. Bu muzey İrəvanda erməni yazıçılarının əlyazma nüsxələrinin saxlanma yeridir. Burada klassik fars ədəbiyyatı, o cümlədən Firdovsi, Sədi yaradıcılığı və İran musiqisi, onun erməni musiqisi ilə bağlılığı haqqında erməni musiqiçiləri tərəfindən yazılan müxtəlif dissertasiyalar və fars dilində əlyazma nüsxələri saxlanılır [11, s. 116]. İki ölkə muzeyləri arasında vaxtaşarı keçirilən sərgilər bu əlaqələrin daha da sıxlaşmasına xidmət edir.
Müsəlman İran dövlətinin Ermənistanla bir çox halda birləşməsi onların Azərbaycana qarşı uğurlar qazanmasına imkan verir. Buna misal olaraq, Dağlıq Qarabağ müharibəsi dövründə ermənilərin hərbi uğurlarını, 1992-93-cü illərdə Azərbaycanda siyasi gərginliyin yaranmasında onların birgə səyini və nəticədə Azərbaycan ərazisinin daha bir hissəsinin ermənilər tərəfindən işğalını göstərmək olar. İran rejimi sayca çox olmayan (120-140 min nəfər) ermənilərə başqa azlıqlara nisbətən əhəmiyyətli güzəştlər etməklə, onlara öz dillərində tədris, mətbuat azadlığı və İran İslam Şurası Məclisində deputat yeri verməklə təkcə Ermənistanın rəğbətini qazanmağa yox, həm də müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən erməni lobbisini öz tərəfinə çəkməyə çalışır. Erməni lobbisi türklərə qarşı ümumerməni birliyi yaratmaqda və tarixi türk torpaqlarına iddialı olmaqda israrlıdır. Bu isə İranın türklərə münasibətdə strategiyası üçün əlverişlidir. Bundan başqa İİR-nın Ermənistanla isti münasibətlərdə olması onun Avropa ölkələri ilə əlaqələrdə erməni diasporası tərəfindən bir çox hallarda dəstəklənməsinə imkan verir.
İran və Ermənistanın mədəni sahələrdə, o cümlədən din, dil, adət-ənənə və s. sahələrdə heç bir ortaq nöqtələri olmadığı halda ermənilər özlərini ari köklü farsların qardaşı, bu kökdən əmələ gələn qol hesab edirlər. Fars şovinizmi üçün əlverişli olan bu iddia Ermənistanın İrandan daha artıq faydalanmasına və İrandakı ermənilərə daha çox imtiyaz qoparmasına şərait yaradır.
Beləliklə, tədqiq olunan dövrdə İranın Qafqaz siyasəti kontekstində İİR-nın Azərbaycan Respublikası ilə münasibətlərində ikili standart siyasəti yürütdüyünə şübhə qalmır. İran rejimi bir tərəfdən Azərbaycan Respublikasını özünə yaxın müsəlman qardaş ölkə adlandırır, onunla müxtəlif təşkilatlarda, o cümlədən İslam Konfransı Təşkilatında mehriban qonşu adı ilə onunla əməkdaşlıq edir, digər tərəfdən də Azərbaycana qarşı düşmən mövqeyində duran, onun ərazisinin bir hissəsini işğal edən, Azərbaycanın müsəlman xalqına qarşı ən alçaq cinayətlər törədən erməni daşnakları ilə strateji tərəfdaşlıq və dostluq edir. Bu əməkdaşlığa dair məqalədə gətirilən faktlar dediyimizə əyani sübutdur.
İşğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında islam mədəniyyəti abidələrini yerlə-yeksan edən, məscidləri mal tövləsinə çevirən erməni işğalçılarına ərzaqdan tutmuş yanacağa qədər hər şeyi verən İran İslam Respublikasının əməlləri müsəlmanların müqəddəs kitabı Qurandakı prinsiplərlə nə dərəcədə uzlaşır? İrəvan şəhərində 7 müsəlman məscidindən yalnız birini (iranlı tacirlər və iş adamları üçün) saxlayan, təkcə İrəvanda deyil, bütün Ermənistan ərazisindəki müsəlman ibadətdgahlarını və tarixi islam abidələrini məhv edən, 800 mindən çox insanı müsəlman (türk) olduqları üçün vətənlərindən didərgin salan bir dövlətlə İran rejiminin dostluğu və əməkdaşlığı Azərbaycanla münasibətlərinə qara kölgə salmaya bilməz. Adi münasibətlərdə olduğu kimi, dövlətlərarası əlaqələrdə də səmimiyyətlə riyakarlıq bir araya sığmaz. O özünü nə qədər gizlətsə də, istər-istəməz təzahür edəcəkdir.

Qaynaqlar:

1. Heydər Əliyevin İran İslam Respublikası ilə əlaqədar baxışları. İİR-in Bakıdakı səfirliyi (Azərbaycan və fars dillərində). Bakı: «Çaşıoğlu», 2004, 88 s.
2. Ermənistan Respublikası (məlumat sorğu kitabçası) Bakı: Qafqaz Etno-sosial Araşdırmalar Mərkəzi, (QESAM), 2006, 77 s.
3. «Olaylar qəzeti». 2005, 7 dekabr № 233 (1115)
4. S.Soltan. Tehran hakimiyyətinin islam dəyərlərindən danışmağa haqqı var? // «Bakı-Təbriz» jurnalı. Bakı: iyun 2005, № 003, səh. 52-55.
5. Libardin G. The Foreign Policy of Armenia. // Amu Darya. Iranian Journal of Central Asian Studies. Tehran: Summer 2001, vol. 6, No. 4, p. 290-294.
6. Saied Naghizadeh. Seminar on Iran and Armenia. // Amu Darya. The Iranian Journal of Centeral Asian Studies. Tehran: Spring 1999, Vol.4, No.1, p.115-125.
7. Heydər Əliyof və Şərq: Comhuriye-Eslamiye-İran. Baku, 2003, s.584
8. Ərmənestan. Gerdavəri və tənzime- Cəlil Rouşəndel, Rafiq Qulipur. Tehran, 1377, s.224
9. Hiç məhdudiyyəti bəraye-qoqstəreşe-rəvabete-İran və Ərmənestan vocud nədarəd. – ruznameye-Səlam. 14 bəhmən 1375, s.3
10. Dehqan Tərzicani. Rəvabete-xariciye-İran və həmsayeqan dər dəheye-dovvome-enqelabe-eslami: 1367-1377. Tehran, 1379, s. 38
11. Neqahi be iranşenasi və iranşenasane-keşvərhaye-moştərəkol-mənafe və Qəfqaz. Təlif-o-eqtebas əz Elhame Meftah. Tehran, 1382, s.195

Əkrəm Rəhimli. GÜNEY AZƏRBAYCAN İRANIN İNZİBATİ-ƏRAZİ BÖLGÜSÜNDƏ

2007-11-26T14:10:00.005+04:00

İki imperiya dövləti – Rus çarizmi ilə İran şahlığı arasında bağlanmış «Gülüstan» (1813) «Türkmənçay» (1828) müqavilələri ilə o vaxta qədər ərazisi 400 min kv.km-dən çox olan Azərbaycan zorla iki yerə parçalandı: 280 kv.km İran padşahlığının, 130 kv.km isə çar Rusiyasının ixtiyarına keçdi. Beləliklə, eyni kökə, eyni dilə və inanca, vahid Vətənə malik olan bir xalq ədalətsizcəsinə ikiyə bölündü və bu ayrılıq indi də davam edir.

Bəzi xırda dəyişikliklər nəzərə alınmazsa, Pəhləvilərin hakimiyyətə yiyələndiyi tarixədək (1925) İran şahlığına qatılmış Güney Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunub saxlanılmışdı. 1906-cı ildə qəbul edilmiş seçki məcəlləsində İran ərazisinin aşağıdakı əyalətlərdən ibarət olduğu qeyd edilmişdi: Azərbaycan, Xorasan, Fars və Sistan əyalətləri. Azərbaycan əyaləti iqtisadi, mədəni, elmi potensialı və coğrafi mövqeyinə görə aparıcı əyalət hesab olunurdu və ölkənin vəliəhdi bir qayda olaraq bu əyalətdə – Təbrizdə otururdu.
Kazak Rza xanın şahlıq taxtına çıxdığı gündən Güney Azərbaycanın xəritəsi «qayçılanmağa» başladı. Azərbaycan türklərinin İran daxilində bütöv inzibati-ərazi vahidinə malik olması fars şovinistlərini və onların hamisi Rza xanı narahat edən başlıca məsələlərdən idi. «Vahid dil», «vahid milli kimlik» məfkurəsi ilə işə başlayan Rza şah «vahid İran milləti» şüarını ortaya atdı və qeyri-fars xalqların ölkədə mövcudluğunu danmağa başladı. Əhməd Kəsrəvi və Mahmud Əfşar «məktəbləri» və onlara oxşar şovinist məfkurəli «cəmiyyət» və «birliklər» yarandı. Bunlar ölkə miqyasında Rza Pəhləvinin assimilyasiya siyasətini nəzəri baxımdan «əsaslandıran» və hakim millətçilik məfkurəsini yayan şəxslər və təşkilatlar idi. Nəticədə fars şovinizmi dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi, qeyri-fars etnoslarının yaşadığı regionlar heç bir elmi, iqtisadi və mədəni təmələ söykənməyən inzibati ərazilərə – ostanlara (əyalətlərə) bölündü. Bu haqda ilk rəsmi dövlət qanunu 1937-ci ildə X İran Məclisi tərəfindən qəbul edildi.

Həmin qanuna görə, ölkənin inzibati-ərazi quruluşuna dair mövcud qayda ləğv edilərək, İran ərazisi 6 ostana, 50 şəhristana (vilayətə) bölündü. Az keçmədən bölgü haqda qanuna edilən əlavə əsasında ostanların (əyalətlərin) sayı 10, şəhristanların sayı 49 oldu. Güney Azərbaycanın vahid ərazisi Pəhləvi «qayçısı» ilə doğram-doğram edildi. Tarixən türklərin yaşadığı Həmədan, Zəncan, Qəzvin, Sultanabad, Savə və s. ərazilər Azərbaycandan qoparılıb başqa əyalətlərə «pərçim» edildi. Qeyri-farsların adını yaşadıqları tarixi ərazilərdən götürmək və onların milli mənsubiyyətlərini itirmək məqsədi ilə ostanlar qədim tarixi adı ilə yox, nömrələrlə göstərildi. Azərbaycanın əsas ərazisini ehtiva edən iki ostan – mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan «3», mərkəzi Urmiya olan Qərbi Azərbaycan «4» nömrə ilə nömrələndi, Azərbaycan adı tarix, coğrafiya kitablarından, xəritələrdən və rəsmi dövlət sənədlərindən çıxdaş edildi. Üstəlik qədim Urmiya şəhəri sanki Rza şahın atasından qalmış miras kimi «Rzaiyyə» adlandırıldı. Rza şahdan sonra (1941) oğlu Məhəmmədrza ölkənin inzibati ərazi bölgüsünə bir neçə dəfə «əl gəzdirdi». Bu əl gəzdirmələr atasının hakim fars millətçiliyi siyasətini daha da «təkmilləşdirmək»dən əlavə, bir milli ərazidən kəsib başqasına yapışdırmaqla millətlərarası ədavəti qızışdırmış, gələcək mübahisə və münaqişələr üçün özül qoymuşdur. Məsələn, Mahabadın və kürdlərin yaşadığı bir neçə rayonun 4-cü ostana (Qərbi Azərbaycana), Azərbaycan ərazisi olan Astaranın 2-ci ostana (Gilana), Həmədan və Qəzvinin mərkəzi ostana birləşdirilməsi həm tarixi-etnik ərazi bölgüsünü pozmuş və həm də qeyri-farsları öz ana yurdundan ayırıb pərən-pərən salmışdı. Pəhləvilər farsdilli şəhərlərin (Tehran, İsfahan, Şiraz və s.) iqtisadi inkişafına, abadlıq və quruculuğuna əsas fikir verib bu işə külli miqdarda vəsait ayırdıqlarından ucqar əyalətlərin işsiz əhalisinin kütləvi şəkildə bu şəhərlərə axını güclənirdi. Nəticədə ucqarlar boşalır gəlmələrin mərkəzi şəhərlərdə assimilyasiyası asanlaşırdı. Gəlmələrdə çox zaman öz kimliyinə, dilinə, mədəniyyətinə laqeydlik, biganəlik yaranırdı ki, bu da hakim millətin istəklərinə cavab verirdi və siyasi rejimin milli münasibətlərdə izlədiyi başlıca hədəfin tərkib hissəsi idi.
Milli münasibətlərdəki ziddiyyətlər, ölkənin ərazi bölgüsündəki şovinizmə əsaslanan prinsiplər, «ayır və buyur» siyasəti, çoxsaylı sosial-iqtisadi, mədəni və s. problemlərin həll olunmaması Pəhləvi rejiminin həmişəlik çökməsi ilə nəticələndi. Güman etmək olardı ki, hakimiyyətə gəlmiş yeni qüvvələr islamdakı haqqa və ədalət meyarlarına söykənib Azərbaycanla bağlı şahlıqdan miras qalmış problemləri sivil qaydada, xalqın arzu və istəyinə uyğun şəkildə həll edəcəkdir. Bu ən azı ona görə belə olmalıydı ki, Pəhləvilərin qanlı rejiminin yıxılmasında, respublika quruluşunun bərqərar olmasında Azərbaycan türkləri mühüm rol oynamış və çoxsaylı qurbanlar vermişdi. Lakin 1979-cu il İran inqilabından Azərbaycan türklərinin böyük umacağı olsa da, «köhnə hamam, köhnə tas» misalına oxşar bir gerçəkliklə üzləşdi. Başqa istək və tələblər bir yana, ölkənin inzibati bölgüsündə Azərbaycan ərazisini «qayçılama», ayırıb başqasına yapışdırma əməliyyatı daha pis formada davam etdirildi.
Bəllidir ki, vahid kökə və mədəniyyətə malik olan bir millətin varlığının qorunması, müxtəlif səciyyəli əlaqələrin mövcudluğu, milli potensialın güclənməsi, dil, adət-ənənə ilə bağlı cəhətlərin inkişaf və təkmilləşdirilməsi üçün onun ərazi bütövlüyü və kompakt yaşaması önəmli şərtdir. Odur ki, Güneydə yaşayan soydaşlarımızı farslaşdırmaq, onları assimilyasiya «qazanında» əridib yox etmək niyyətinin həyata keçirilməsində inzibati-ərazi bölgüsündəki «ostanlara ayırma» əməliyyatı son 80 ildə İran hakim rejiminin əlində mühüm vasitələrdən biri olmuşdur.
İran inqilabından sonra məlum oldu ki, icraedici hakimiyyətdə və İran İslam Şurası Məclisində dövlət sükanı arxasına keçmiş bəzi qüvvələr Pəhləvilər dövründə milli siyasətdə tətbiq olunan tədbirlərin qorunub saxlanmasına çalışırlar. İnqilaba qədər ölkə ərazisi 14 ostana (əyalətə) bölündüyü halda, onların sayı artırılaraq əvvəl 28-ə, sonra isə 30-a çatdırılmışdır. Ərdəbil mahalının Təbrizdən «asılılığını» aradan qaldırmaq adı altında Ərdəbil şəhəri ətrafındakı 9 şəhər, 21 rayon (bəxş), 63 kənd birləşməsi (kəndistan) və 2221 yaşayış məntəqəsi ilə birlikdə 17.925,5 kv.km ərazi ilə Şərqi Azərbaycandan qoparılıb «müstəqil» ostan (əyalət) elan edilmişdir. Şərqi və Qərbi Azərbaycan ostanlarından bir neçə inzibati-ərazi vahidini ayırıb «Cənubi Azərbaycan ostanı» yaratmağın «zəruriliyi» (burada məqsəd «Cənubi Azərbaycan» ifadəsini şovinistləri narahat edən anlamdan çıxartmaqdan ibarətdir – Ə.M.) və əyalətlərin yenə əvvəlki kimi nömrələnməsi haqda Məclisdə və mətbuatda söz-söhbət gedir, Marağanın ayrıca ostan olması təklif edilir və s. Xorasan əyalətinə daxil olan Türkmənsəhra bölgəsinin adındakı «türk» sözünü yox etmək üçün bu ərazidə yeni «Gülüstan ostanı» yaradılmışdır. Həmədan, Qəzvin kimi tarixi Azərbaycan torpaqları «ostanlaşdırılaraq» Azərbaycan ərazisindən ayrılmışdır. Savə, Astara, Sultanabad, Ərak və s. bölgələr hələ də farsdilli əyalətlər tərkibində qalmaqdadır.
Beləliklə, XX əsrin əvvəllərində Güney Azərbaycan İranın inzibati-ərazi bölgüsündə vahid bir region olduğu halda indi bu ərazidə Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Qəzvin, Zəncan, Həmədan ostanları yaradılmaqla vahid ərazi tikə-tikə edilmişdir. Bu parçalanma etnik-mədəni, iqtisadi əlaqələrə ağır zərbə vurmaqdan savayı, millətin bütövlüyünü pozur, onu yad təsirlərə məruz qoyur. Parçalanma ilə Şimalı Cənuba yadlaşdırmağa, unutdurmağa xidmət edən siyasət bu gün də «ostanlaşdırma» əməliyyatı ilə davam etdirilir. Dili yasaq, azadlığı buxovlanmış bir millətin zorla ikiyə parçalanmış ərazisinin yenidən məqsədli şəkildə bölük-bölük edilməsinə dünya təcrübəsində analoq tapmaq çətindir. Bu, XX əsrdən XXI əsrə miras qalmış milli zülm siyasətinin təzahürüdür. Eyni zamanda bu, İran cəmiyyətini düşündürən, hakim dairələri yollar axtarmağa məcbur edən problemlərdəndir. Bu mənada İran mətbuatında gedən yazılar, Məclisdəki söhbətlər və müzakirələr diqqəti çəkir.
Qeyd etmək lazımdır ki, İran inqilabından sonra ölkə ərazisinin kiçik vahidlərə bölünməsi ictimaiyyətdə və bəzi dövlət məqamlarında birmənalı qarşılanmır. Bu haqda olan fikir və mülahizələri, eləcə də irəli sürülən təklifləri iki qrupa bölmək olar. Birinci qrup ərazisinin bütövlüyü pozulmuş və əhalisi farsdilli əyalətlərə daxil edilmiş qeyri-farslardır. Onlar öz konstitusion hüquqları uğrunda mübarizə aparır, ərazisinin və millətinin İran ərazisi daxilində vahidliyini bərpa etməyə çalışır, zorakılığa söykənən assimilyasiya siyasətinə, ayrı-seçkiliyə son qoyulmasını tələb edirlər, ölkənin federasiya əsasında idarə olunmasını, əyalətlərin hüquq və səlahiyyətlərinin artırılmasını istəyirlər. Bu haqda mətbuatda və informasiya vasitələrində açılan bəhslərdən əlavə, «İranda federalizm» başlıqlı məqalələr topluları və kitablar da çap olunur. Başqa sözlə, ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündəki ədalətsizlik və insan haqlarına hörmətsizlik bu günkü İranda federalizm məsələsini gündəmə gətirilibdir. Bu səpkidə gedən danışıqlar və yazılar hakim dairələrə yaxın qüvvələri narahat etdiyindən onların da səsi fərqli istiqamətdə eşidilməkdədir. Ölkənin inzibati-ərazi bölgüsünə yenidən baxmağı hələ Məhəmməd Xatəminin prezidentliyi dövründə gündəmə gətirən «Müşarikət Cəbhəsi» və onun ayrı-ayrı üzvləri inzibati-ərazi bölgüsünü qismən də olsa qeyri-fars etnik çoxluğun istəyinə uyğunlaşdırmağı təklif edirdiər. Onların fikrincə, indiki inzibati-ərazi bölgüsü bir sıra çətinliklər yaratmaqla yanaşı, qeyri-fars xalqların dövlətə olan inamını getdikcə azaldır, etnik qruplarla dövlət arasında olan münasibətlərdəki gərginlik ölkəni təhlükəyə sürükləyir, məmləkətin parçalanmasına səbəb ola bilər. Bu səpkidə fikirlərə keçmiş Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının başçısı Möhsün Mirdamadinin «Keyhan» qəzetinə verdiyi müsahibədə rast gəlirik. M.Mirdamadi ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təklifindən narahat olanlara bildirmişdi ki: «Ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü təhlükəsizlik üçün problem yaratmayacaq… Biz azlıqda qalan xalqların xeyrinə hərəkət etməli, onların rejimə və hökumətə etimadını artırmalıyıq. Ancaq belə etməklə biz onların etimadını və hökumətin onlara inamını qazanmış olarıq… Bu gün ölkədə etnik qruplar əsasən sərhəd məntəqələrində yaşayırlar. Onların keçmişdə dövlətdən narazı olduqlarını bilirik. Keçmiş tarixdəki narazılığa biz bu gün heç vəchlə yol verməməliyik». Tehran şəhər Əmniyyət İdarəsinin sədr müavini İbrahim Rezayi Babadi ölkənin indiki inzibati bölgüsündə dəyişiklik edilməsinə və ostanların sayının 10-a endirilməsinə, ostanların etnik tərkib əsasında ərazicə genişləndirilməsinə tərəfdar olduğunu söyləmişdi. «Nəvide-Azərbaycan» qəzetində çap olunmuş müsahibəsində o, «ostan» sözünün «əyalət» və ya «vilayət» sözü ilə əvəz edilməsini təklif edirdi.
Yuxarıda gətirdiyimiz qismən mötədil mövqedən fərqli olaraq ölkənin 10 əyalətə bölünməsi ilə bağlı narahat olanlar və bu haqda «dərindən» düşünməyi, tələsməməyi məsləhət görənlər də vardır. Məsələn, Cahanbəxş Xancani parlamentdəki çıxışında yeni inzibati bölgüyə dair Məclisə verilmiş layihələr ətrafında «ciddi düşünməyin gərəkliyini» bildirdikdən, «mütəxəssis rəylərinə ehtiyac olduğunu» qeyd etdikdən sonra «işin içindən iş çıxar, dövlətə problemlər yarana bilər» deməklə deputatları ehtiyatlı olmağa çağırmışdı. Tehran Universitetinin Hüquq və Siyasi Elmlər fakültəsinin dekanı, doktor Həmid Əhmədi ölkə ərazisinin 10 inzibati regiona ayrılması haqda təklifləri və bu barədə Məclisə təqdim olunmuş layihəni «təhlükəsizliyin və milli birliyin zəiflədilməsinə səbəb olacaq bir iş» hesab etmiş, bu işə 1324-cü ildə (1945-ci il 21 Azər hərəkatını nəzərdə tutur – Ə.M) və 1339-cu ildə (1950) əl atıldığını və baş tutmadığını söylədikdən sonra demişdi: «Azlıqda olan xalqlar yeni bölgünün ardınca muxtariyyət tələbi ilə çıxış edə bilərlər. Milli birliyə və təhlükəsizliyə əhəmiyyət verənlər bu işdən nigarandırlar… Bu iş ayrı-ayrı qrupların və ağılsızların işidir».
Əlbəttə, Həmid Əhmədi İran tarixində zülmkar, şovinist Rza şahın və onun oğlunun dayanmış dəyirmanına su töküb onu hərəkətə gətirmək arzusu ilə yaşayanlardandır. Lakin cənab doktor bilməlidir ki, indi nə XIX, nə də XX əsr deyil, millətlərin ayağa qalxdığı və öz haqlarına sahib çıxmaq əzmi ilə mücadilə meydanına atıldığı, demokratiyaya, sivil gələcəyə doğru irəlilədiyi XXI əsrdir. Bu əsr həm də türkün uğurlu əsri olduğundan torpağı tikə-tikə doğranmış Güneydəki soydaşlarımızın işıqlı sabahına inanırıq. Onun Şərqi Azərbaycanı, Qərbi Azərbaycanı, Həmədan, Ərdəbili, Zəncanı, Qəzvini, uzaq düşmüş Savəsi, qürbətdə qalan Astarası və daha neçə-neçə bölgəsi Azərbaycan adı altında birləşəcək və vahidləşəcək. Güney Azərbaycanda milli oyanış hərəkatının gündən-günə genişlənməsi və vüsət alması bu inamı daha da artırır. Bu baxımdan gənc soydaşımızın «Nəvide-Azərbaycan» qəzetinin 191-ci sayında dərc olunmuş məqaləsi diqqətəlayiqdir. Məqalədən görünür ki, güneyli türklər ölkənin yeni inzibati-ərazi bölgüsü haqqında İran İslam Şurası Məclisinə təqdim olunmuş, hələ də məzmunu gizli saxlanılan layihədən və bu layihə ətrafında gedən söz-söhbətdən, ara-sıra qəzet və dərgilərdə aparılan diskussiyalardan narahatdırlar. Həmin narahatlığı ifadə edən müəllif yazır: «Daxili İşlər Nazirinin müavini yeni bölgüdə 10 əyalətin yaradılacağını bildirir. Lakin bu bölgüdə hansı prinsipin əsas götürüləcəyini, hansı əyalətlərin və şəhərlərin hansı inzibati-ərazi vahidinə daxil olacağını açıqlamır. Görəsən, yenə də Şərqi Azərbaycanı, Qərbi Azərbaycanı, Ərdəbil və Zəncanı ayrı-ayrılıqda ostan kimi görəcəyik? Yaxud Qəzvin və Həmədan kimi türkdilli bölgələrimiz, Gilanın tərkibinə qatılmış Astara, digər türkdilli şəhərlərimiz yeni bölgüdə Azərbaycan əyalətinə daxil ediləcəkmi? Azərbaycan eşqi ilə yaşayan biz cavanlar Azərbaycan ərazisinin bir əyalətdə birləşdirilməsi haqqında Məclisdə məsələ qaldırmağı bölgələrimizdən seçilmiş deputatlardan xahiş edirik». İran İslam Şurası Məclisində türkləri təmsil edən deputatlara ünvanlanmış bu müraciət əslində 35 milyonluq bir xalqın səsidir, qanuna və haqqa söykənən tələbidir.

RZA BƏRAHƏNİ: «PİŞƏVƏRİ BÖYÜK BİR NÜMUNƏDİR»

2007-11-25T13:57:00.004+04:00

«Heç yerdə deyilməyib ki, fars dili müqəddəs dildir»

Bir müddət əvvəl məşhur yazıçı, doktor Rza Bərahəni «GünAz TV»-nin aparıcısı Əhməd Obalıya canlı efirdə geniş müsahibə verib. Böyük yazıçı-mütəfəkkirin Güney Azərbaycanın tarixi və bu günü, milli-mədəni problemləri, ədəbiyyatı barədə fikirlərinin əhəmiyyətini nəzərə alıb həmin müsahibənin mətnini cüzi ixtisarlar və zəruri redaktə ilə oxuculara təqdim edirik.

- Cənab doktor, bir az sizin çətin günlərinizdən danışaq. Uşaqlığınızdan nə fikrinizdə var, nə xatirəniz var?
- Mənim məktəbə getməyim II dünya müharibəsində İranın işğalı illərinə təsadüf edir. Bu barədə mənim böyük xatirələrim var və həmin xatirələrin əksəriyyətini mən romanlarımda yazmışam. Məktəb o vaxt, əlbəttə, farsca idi. Amma üç-dörd il sonra Demokrat Firqəsi təşkil olundu və məktəbə gəlib dedilər ki, hər şeyi gərək ana dilində öyrənək. Bu, yaxşı bir dövr idi. Çünki biz evdə anamızdan, atamızdan bir dili öyrənmişdik, amma məktəbə gələndə gördük ki, orada ayrı bir dil var. Mənim nəzərimdə bu, böyük bir faciədir ki, kimsə bir dillə doğula, amma təhsil almaq istəyəndə ayrı bir dildə oxuya. Təbii ki, insan öz dilində oxumaqla yanaşı başqa dillərdə də təhsil alırsa, bu, çox yaxşı bir şeydir, üstünlükdür. Amma təəssüf ki, bizdə bu cür deyildi. Mən düşünürəm ki, İranda farsca alınan təhsil ümumən ana ilə uşaqların əlaqəsini qırır.

Çünki anadan öyrənilən dildə insanlar arasında duyğu, məhəbbət, yaxınlıq olur və insan elə ki, başqa dildə bilik qazanmağa başlayır, həmin dili və yaxınlığı unudub, necə deyərlər, başqa dilin içərisinə girir. Bunun nəticəsi bir növ parçalanmaqdır, iki yerə bölünməkdir, ikiləşməkdir və əslində ananı unutmaqdır, ananı yaddan çıxarmaqdır. Sonralar bu ana mənim yazılarımda böyük bir rol oynayır, çünki insan məhəbbətə üz tutmaq, dünyanın bu faciələrindən dincəlmək istəyəndə, onda həmin məhəbbətə qayıdır, amma orada da o dili həbs eləyiblər, qoymayıblar ki, azad surətdə gəlib bizə yetişsin və biz hər şeyi istədiyimiz kimi deyə bilək. Ona görə bu, özünü ədəbiyyat sahəsinə keçirir və hətta insan ilk 6-7 ildə öyrəndiyi ana dilini başqa dillərə ötürməyə, sirayət etdirməyə çalışır və göstərməyə çalışır ki, bu, unudulmalı, aradan getməli bir şey deyil. Mənim yadımdandır, türkcə oxuduğumuz o bir ildə hər şey rahat olmuşdu, çünki biz məktəbdə öyrəndiklərimizi ata-anamızla da, başqa adamlarla da müzakirə edə bilirdik. Doğrudur, onlar savadsız idilər, amma kitabla onların dili arasında fərq yox idi.
O zaman mən dil öyrənməyə çox səy göstərirdim. Belə görünürdü ki, mənim ayrı sahədə bir elə istedadım yox idi, əgər zərrəcə istedadım vardısa, o da dil və ədəbiyyat sahəsində idi. O vaxtlar biz məktəbdə divar qəzeti çıxarırdıq. Buna 2-3 nəfər kömək edərdi, amma xəttim yaxşı olduğu üçün mətni mən yazardım. Özü də müxtəlif rənglərlə. Evdə də bacardıqlarından mənə bu işdə kömək edərdilər, xüsusən mənim boynumda çox haqqı olan böyük qardaşım. Firqə aradan gedəndən sonra gəldilər bizə dedilər ki, hamı hər şeyi farsca yazmalıdır. Özü də müəllim və ya direktor bizə farsca yazmağı tapşıranda, bunu türkcə deyirdi. Direktor onu da dedi ki, divar qəzetini də farsca çıxarmalısınız, hərçənd məncə o özü də bunu edə bilməzdi. Amma mən yenə qəzeti türkcə buraxdım. Milliyyətcə fars olan başqa bir uşaq fars dilində qəzet hazırlayıb divara vurmuşdu. Mən də gətirib qəzetimi onun yanında yapışdırdım. Direktor gəlib bunu gördü. Mən özüm də pəncərədən ona baxırdım. Sonra gedib zəngi vurdu və bizim hamımızı məktəbin həyətindəki hovuzun ətrafında sıraya düzdü. Direktor soruşdu ki, bunu kim türkcə yazıb. Özü də yenə türkcə soruşdu. Mən də yavaşca qorxa-qorxa dedim ki, ağa, mən yazmışam. Dedi, gəl qabağa. Mən qabağa getdim. O, divar qəzetini qoparıb əlində tutmuşdu. Qəzeti yerə atıb mənim boynumdan yapışdı və boynumu aşağı əyərək dedi ki, indi bu qəzeti yala. Əlbəttə, o bədbəxt öz qorxusundan bu işi görürdü. Və bütün təhsil müddətində də bizimlə türkcə danışırdı. Pis adam da deyildi, çox yaxşı adamdı. Axırı mən öz yazdıqlarımı yaladım. Bu əhvalat heç vaxt yadımdan çıxmadı. Qarşılaşdığım bu təhqiri heç vaxt unutmadım. Eyni zamanda həmişə düşünmüşəm ki, ana dili gəlib mənim qanımın bir hissəsi, bədənimin bir parçası olub, çünki mən ana dilində yazmaq əvəzinə, bu dili yemişəm. Sonralar bu, başqa formalarda özünü göstərdi. Məsələn, romanlarımda. Mənim romanlarımdakı bütün surətlər azərbaycanlıdır, yaxud Tehranda yaşayan azərbaycanlılardır. Bəziləri deyir ki, bu niyə bu qədər azərbaycanlılarıdan yazır. Məncə, hərə öz əyaləti barəsində yazsa yaxşıdır. Bu haqda mən sonra danışacağam.
Bu böyük və qəribə bir təcrübə idi. Sonralar bizə, ümumiyyətlə, icazə vermədilər ki, öz dilimizi öyrənək. Bu dil qadağan idi. Ona görə fars dilini öyrəndim. Bundan bir-iki il sonra bizə ərəb dili keçdilər. Onu da öyrənməyə səy etdim, çünki həm dini nöqteyi-nəzərdən, həm klassik ədəbiyyat baxımından onu öyrənmək lazım idi. Üçüncü dil ingilis dili idi. Onu da öyrənməyə başladım. Universitetə daxil olanda, dedilər ki, gərək ikinci bir dil də öyrənəsiniz. Onda mən beşinci dil ilə tanış oldum ki, bu da fransız dili idi. Sonra mən Türkiyəyə getdim və orada məsələ belə qoyuldu ki, latın və yunan dillərinin əsaslarını da öyrənməlisiniz. Eyni zamanda orada mən İstanbul türkcəsi ilə tanış oldum və bir vaxtlar bu dildə yaxşı danışa, kitabları oxuya bilirdim. Bir müddət keçəndən sonra düşündüm ki, bu təcrübə ilə mən öz dilim barəsində neyləyə bilərəm. Odur ki, mən kitablarımın içində bəzən bir neçə səhifə türkcə verirdim, bəzən türkcə şeirlərə yer ayırırdım, bəzən də məsələn, əsərdə biri yuxu görür və onun yuxusu türkcə verilir. Beləcə bu, mənim üçün siyasi bir məsələyə çevrildi. Və mən ciddi surətdə dilimin müdafiəsinə qalxdım. 24-25 yaşlarımdan başlayan bu işim indiyəcən davam edir. Və bir növ milliyyət təfəkkürünə çevrilib. Əsas cəhəti də budur ki, biz bu dili necə dirçəldə bilərik, necə bu faciəni aradan qaldıra bilərik. Yəni biz hər şeyi ayrı dillərdə öyrəndik, heç olmasa sonrakı uşaqlar bu vəziyyətə düşməsinlər və öz ata-analarından, qardaşlarından, öz ləhcələrindən, ailələrində gördükləri ruhi və psixoloji mühitdən ayrılmasınlar. Düynada buna «özünə yabançı olmaq», «özündən uzaqlaşmaq» deyirlər və bu da bizə üz verib. Biz də yazmaqla, şeirlə, ədəbiyyatla bu boşluğu doldurmağa çalışmışıq, amma bu hal bizdən sonrakı nəsillərə üz verməməlidir. Əslində bir millətin kimliyi onun dilidir, ədəbiyyatıdır. Biz də çalışmalıyıq ki, bu dil və ədəbiyyat gəlib öz yerinə düşsün və azərbaycanlının kimliyinə çevrilsin. Bu mənim üçün əsaslı siyasi, ictimai və mədəni bir problem olub və bütün bu müddətdə, yəni təqribən 45-50 ilin ərzində gecə-gündüz mənim zehnimi məşğul edib. Və mən istəməmişəm ki, məndən alınan bu haqq başqalarından da alınsın.
- Buna görə də dediyiniz kimi, yazdığınız romanlarda, şeirlərdə və ümumiyyətlə, yaratdığınız əsərlərdə şəxsiyyətlərin çoxu Azərbaycandan olub, yəni torpağınızdan uzaq qala bilməmisiniz…
- Məni düşündürən əsas problem bu olub ki, romanı yazılmayan bir yerin romanını necə yaza bilərəm. Bu, əsaslı bir məsələdir. Yəni mən ya gərək heç yazmayaydım, ya da mənə icazə verilən dildə yazaydım. Və yazanda da mən baş verənlərə göz yuma bilməzdim. Ona görə də, məsələn, «Razhaye-sərzəmine - mən» («Yurdumun sirləri» - red.), «Avaze-koşteqan» («Ölülərin sədası» - red.), «Ayaz» və «Azadə xanım» kimi əsərlərimdə mənim işim real azərbaycanlı adamlarla olub. Əlbəttə, real o mənada yox ki, büsbütün kiməsə uyğundur və mən onu eynən o cür görmüşəm. Amma bu adamların hamısı ordadır, o yerlərdədir, o yerlərə yad deyildir. Məşrutədən üzü bəri Azərbaycanda baş verən hadisələrin bir qismini Qulamhüseyn Saidi öz pyeslərində qələmə alıb. «Məşrutə pyesləri» onun ən yaxşı işləridir. Qulamhüseyn dram əsərləri yazmağa başlayanda, yadınızdadırsa, on pantomim pyesi çap elədi. Bu pyeslərdə danışıq yoxdur, sadəcə təsvirdir və bu sadə təsviri yazmaq daha rahatdır. Çünki yabançı bir dildə dialoq yazmaq çətindir. Bir zaman bu pyeslərdən birini də mən ingiliscəyə tərcümə elədim və Cəfər Vali gəlib ona rejissorluq etdi və bir televiziyada göstərildi. Adam bu pyesi oxuyanda görürdü ki, oradakılar, məsələn, Mənsur xiyabanında, Rastaküçədə, nə bilim Qarağacda, bazarda rastlaşdığı tiplərdir. Biri seyiddi, biri molladı, biri fəhlədi və s. Bundan sonra Qulamhüseyn Azərbaycan tarixindən senzuranın kəsib atdığı bir hissəni və heç kəsin qəbul etmədiyi, amma Məşrutə dövründə Azərbaycan verilən qityməti pyeslərə gətirdi və dörd-beş «Məşrutə pyesi» çap elədi. Yaxud Xiyav, yəni Meşkinşəhr haqqında araşdırma yazmaqla, onun dilini eşiyə çəkməklə, baş verənləri kompensasiya etməyə çalışdı. Və ya «Əzadarane-Bəyəl»də («Bəyəl yaslıları» - red.) bir Azərbaycan kəndində olanları qələmə aldı və bunun əsasında bir-iki film də çəkildi, birini Mehrcuyi «İnək» adı ilə çəkmişdi və bütün dünyada məşhur oldu. Mən bunu demək istəyirəm ki, bizim yaratdığımız ədəbiyyatın adı var. Biz təqribən Qulamhüseynlə yaşıd idik, ikimiz də bir ildə – 1314-də (1935-ci ildə – red.) dünyaya gəlmişik. Mən azər ayında, Qulamshüseyn də deydə. Eyni zamanda başqa adamlar da vardı ki, bu hadisələrə çox diqqət yetirirdilər. Məsələn, Əlirza Nabdilin «İşıq» adlı şeir kitabına və millətlər barəsində yazdığı məqaləyə baxmaq kifayətdir. Və ya Səməd Behrəngi ilə Bəhruz Dehqaninin işlərini və onların o zaman çıxardığı «Adinə» qəzetini yada salın. Həmin qəzet o vaxtlar çox məşhur oldu və Səməd modern fars şeirini türkcəyə tərcümə etməyə başladı – Fəruxzadı, Şamlunu, Nimanı tərcumə elədi. Yəni bunlar repressiya zorunun altında qaranlıqda qalan şeyləri eşiyə çıxarmağa çalışdılar. Özü də türk dilində və sonradan bəzilərini də farscaya çevirməklə xalqın ixtiyarına verdilər.
- Siz mənim bir sualımı qabaqladınız. Çünki sizin barənizdə İranda və iranlıların yaşadığı digər yerlərdə belə bir ifadə işlədirlər: «pedəre-nəğde-ədəbiye-İran», yəni «İran ədəbi tənqidinin atası». Və sizin buyurduqlarınız mənim hazırladığım suala təqribən cavab verir və o adın da həqiqət olduğunu göstərir. Mayın 27-də Həbib Sahirin 100 illiyi olur və biz bu barədə proqram hazırlamağa çalışacağıq. Və biz orada sizin Həbib Sahir haqqında və ümumiyyətlə, ədəbiyyat haqqında fikirlərinizi daha geniş şəkildə eşitməyə sevinərik.
- Ümidvaram ki, mən də həmin proqrama qoşulam və başqa dostlarla birgə Sahir haqqında fikirlərimi bölüşəm. Amma mən bir şeyi demək istəyirdim ki, dünyanın müxtəlif yerlərində işlənən bir söz var. Və o əslində biz Azərbaycan yazıçılarına, bizim əksəriyyəti fars dilində olan yazılarımıza da aiddir. Yəni bu ədəbiyyatın adı var. O da «postkolonial ədəbiyyat»dır, başqa sözlə «müstəmləkəçilikdən sonrakı ədəbiyyat». İranda biz əslində müstəmləkə deyilik, amma eyni zamanda Ale-Əhmədin dediyi kimi, «mədəni müstəmləkəyik». Və biz müəyyən yolla bu «mədəni müstəmləkəçiliyin» əleyhinə çıxırıq, ona etirazımıdı bildiririk. Və bu etirazı həmin adamları yaratmaqla, onların, necə deyərlər, geopolitikalarını göstərməklə, onların ruhiyyələrini, bir-biri ilə əlaqəsini, necə sevmələrini, necə nifrət etmələrini, bu göyün altında necə yaşamalarını, necə işləmələrini, necə savaşmalarını, mübarizə aparmalarını, necə öldürülmələrini göstərməklə ifadə edirik. Bu əslində bir milli ədəbiyyat yaratmaq deyil, postkolonial bir ədəbiyyat yaratmaqdır. Yəni bu elə ədəbiyyatdır ki, müstəmləkəçiliklə mübarizə etmək istəyir. Və o böyük müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə aparmaqla yanaşı, bu prosesdə kiçik, daha yandırıcı, əslində mədəni istismar olan bir müstəmləkəçiliklə də mübarizə etməyə çalışır. Bu mübarizənin yolu budur ki, həmin adamların varlığını göstərəsən və deyəsən ki, siz nə eləsəniz də, bu adamlar aradan gedən deyildir. Biz bunu yazmaqla göstərməyə çalışırıq ki, orada diri bir xalq var və özünü ifadə etmək istəyir, gah farsca, gah da türkcə bunu həyata keçirir. Və mən çox xoşhalam ki, bizim gənc nəslimiz yola düşüb və necə deyərlər, dil açıb, düz-əməlli bu dili işlədir. Hətta mən bu yaşımda da onlardan öyrənməliyəm. Bu imkan bizim əlimizdən çıxıb və biz fars dili vasitəsilə bu boşluğu doldurmağa çalışmışıq. Ümidvaram ki, gələcəkdə onlar bunu öz dilimizdə yaradacaqlar, çap edib hər yana yayacaqlar.
- İnşallah, biz də o ümiddəyik. Siz düz buyurursunuz, gənclərimiz bir az hərəkətə keçiblər və öz kimliklərini almaq istəyirlər. Sizcə, «kimlik» nə deməkdir və necə alına bilər?
- Mən düşünürəm ki, indi əksər millətlər bir-birinin içərisinə girib, ya bir-birinin əhatələyib. Nəzəri baxımdan bəzi adamlar sübut edib ki, böyük ədəbiyyatlar sərhədlərdə yaranır. O yerdə ki, o tərəfdə bir cür, bu tərəfdə başqa cür danışırlar. Yaxud o tərəf gəlib bu tərəfi işğal edir, problemlər meydana gətirir və bunun içindən epos yaranır, roman yaranır, bunun içindən, necə deyərlər, müxtəlif intonasiyalar yaranır, adamlar bir üslubda, bir ləhcədə danışmırlar, müxtəlif ləhcələrdə danışırlar, bəzən də bir neçə dildə danışırlar. Biz özümüz ikidilli, üçdilli, dördilli olmuşuq. Bu indi dünyada ümumi bir taledir, adamlar bu şəklə düşüblər. Ona görə də bizim zehnimizdə bir hibridləşmə var. Özü də müsbət mənada, yəni buna biz müxtəliflik və fərqlilik prizmasından baxmalıyıq. Biz özümüzə baxanda deyirik ki, biz fərqliyik. Niyə? Mənimlə İsfahanlının fərqi var. Huşəng Qolşiri heç vaxt anlamırdı mən nə yazıram. Çünki o fikirləşirdi ki, anasından bir dil öyrənib və onda da yazır. O, İsfahanlıdır. Amma İran əhalisinin 67%-i o cür dünyaya gəlməyib ki, ata-anasından bir dili eşidə və onda da yaza. Ona görə mənimlə onun fərqi var. Düzdür, İsfahan Səfəvi dövründə paytaxt olub, amma Təbrizlə ayrı yerlərin fərqi çoxdur. Mən baxanda görürəm ki, ədəbi tənqid bizim yolumuzla gəlib Tehrana, yəni Axundovdan mənim işlərimə qədər əslində bizim vasitəmizlə meydana çıxıb. Roman bizim vasitəmizlə çıxıb. Zeynalabdin Marağayi, Talıbov – bunlar hamısı azərbaycanlıdır. Sonra müəyyən həddə «yeni şeir» bizim vasitəmizlə meydana çıxıb. Sahirin haqqı tanınmayıb, çünki Nima ilə eyni vaxtda şeir yazmağa başlayıb və heç kəs ona etina eləməyib, kitabın çap eləyib, deyiblər ki, bu azərbaycanlıdır, qoy getsin işinin dalınca. Xüsusən o vaxt bir həddə inqilabi hərəkat və əhval-ruhiyyə də var idi və bilmirdilər ki, azərbaycanlı üslubu ilə necə rəftar eləsinlər. Məliküşüəra Baharı məğlubiyyətlə üzləşdirən ilk tənqidçi Tağı Rəfət olub. Gəlib ona deyib ki, mən sizdən inqilabın səsini eşitmək istəyirəm, Sədi ilə Hafizin səsini yox, çünki dövran dəyişib. Biz təkcə Məşrutə inqilabında iştirak etməmişik, ondan ilham alıb elə bir ruhiyyə ilə yazmağa başlamışıq ki, o ruhiyyə inqilabi bir ruhiyyədir. İnqilabi ruhiyyə o demək deyil ki, mən sabah tüfəng götürəm düşəm küçələrə. Yox, inqilabi ruhiyyə odur ki, dünyada ədəbiyyatda olan formaları, dilləri, üslubları elə bir-birinə vuram və içindən elə bir səs çıxardam, elə bir yazı çıxardam, elə bir forma çıxardam ki, o forma əslində bütöv bir milləti ayaq üstə saxlaya bilsin. Necə ki, məsələn, yəhudilər 2300-2400 il bundan qabaq tarixlərində baş verən bütün hadisələri, başqa millətlərlə münasibətlərini götürüb yazmağa başladılar. Düzdür, deyirlər ki, Tövrat səmavi kitabdır, amma Tövratı 10-15 nəfər yəhudi ravvini düzəldib. Onun bəzi yerləri, doğrudan da, vəhy xarakterlidir, amma bütövlükdə bir tarix kimi yazılıb. Yaxud Firdovsinin «Şahnamə»si. «Şahnamə»nin yarısı əslində «Türknamə»dir, türklərin barəsindədir. Bunlar sərhədlərdə yazılıbdır. Bizim Azərbaycan da ki, ümumiyyətlə, son üç-dörd min ilin ərzində sərhəd olub. Amma öz dilində yazmayıb, çünki təhsil almayıb. Təhsil yarananda da gəlib deyiblər ki, rəsmi dil gərək fars dili ola. Əslində bizi anadan, atadan ayırıblar, ailələrin çoxu da savadsız olub. Və nəticədə qəribə bir «partiyabazlıq» yaranıb, yəni oğlan ya qız dərs oxumaq üçün öz ailəsindən üz döndərməli, tamam ayrı məsələlərin dalınca getməli olub. Biz bu dilin tədris olunmaq haqqından danışanda, ona əsaslanırıq ki, bu, bir demokratik hüquqdur, insan haqqıdır, dünyada hamının tanıdığı bir haqqdır. Və Azərbaycanda bağçadan tutmuş universitetə qədər hər yerdə tədris olunmalıdır. Yəni biz bayaq dediyim yadlaşmaya, ailələr və nəsillər içərisində bunun yaratdığı mədəni nifaqa razı ola bilmərik. Ona görə biz bütün tarixi sərvətimizi, bütün başımıza gələnləri yazmalıyıq. Bilmirəm, siz eşitdiniz, ya yox, üç-dörd il bundan qabaq televiziyada Oksford universitetinin hazırladığı sənədli film göstərildi. Məqsədləri bu idi ki, behişti tapsınlar. Yəni Tövratda yazılan behiştin harda olduğunu müəyyənləşdirmək istəyirdilər. Orada verilən özümənəxsus coğrafiya əsasında. Hər yerə getdilər, tapa bilmədilər, axırda məlum oldu ki, bu, Təbrizdir. Və məlum oldu ki, Adəmin torpağı bizim o qırmızı dağdan - Eynalıdan götürülüb. Doğrudur, bu bir əfsanədir, ayrı bir şey deyil. Amma bunun sayəsində Təbrizə 7800 il ömür verilir. Mən belə bir yerdə dünyaya gəlmişəm, mənim müasirlərim orada dünyaya gəlib. Bilirsiniz, biz qabağa getdikcə, dala gedirik. Və dala getməklə keçmişi kəşf edirik. Biz nə qədər modernləşməyə doğru gediriksə, bir o qədər də arxaizmə doğru gedirik. Bunu necə yazmaq olar? Bu əsaslı bir məsələdir. Çünki biz zaman daxilində müxtəlif zaman ölçüləri ilə o yan-bu yana gedirik. Bunu sadə bir cümlə şəklində yaza bilmərik. Bunların bir qismini Sadıq Hidayət ayrı bir formada «Bufe-kur» («Kor bayquş» - red.) əsərində yazıb. (Bilirsiniz ki, - bunu mən yazmışam da və ailəsindən eşidib yazmışam -, Hidayət türk idi, Hidayət elxani nəslindən idi). Bunu mən də yazmışam. Biz irəli getdikcə, sənayeni, elmləri gördükcə, dünyanın ədəbiyyatını, şeirini, sosiologiyasını, fəlsəfəsini oxuduqca, bu cür hadisələr baş verdikcə, görürük ki, modern dünya daim bizim keçmişimizi kəşf edib ixtiyarımıza qoyur. Bunlar bizim ixtiyarımıza qoyulduqda, bunu bir ayrı adam yaza bilməz ki! Mən gedib Markesə deyə bilmərəm ki, gəl mənim evimin romanını yaz! Mən gərək bunu özüm yazam. Bəs özüm necə yaza bilərəm? Mənim dilimi kəsiblər. Mən gedib dilimi kəsənlərin dilini kəsə bilmərəm ki! Mən yalnız deyə bilərəm ki, bizdən sonra gələnlərin dilini kəsməyə sizin haqqınız yoxdur. Qoyun özləri necə istəyirlərsə, o cür də yazsınlar. Və buna görə bizə separatçı deyənlər axmaq adamdırlar. Əslində separatçı onlar özləridirlər, çünki icazə vermirlər ki, xalq öz dilini öyrənsin. Öz dilində nəsə yazsın. Buna görə də mən neçədilli olmağı müsbət mənada önə çəkirəm. Kimlik o deyil ki, bir şeydən yapışasan və deyəsən ki, budur və bundan özgə bir şey deyil. Yox, kimlik odur ki, insan sivil dünya ilə ayaqlaşa, dünyada nə baş verdiyini görə, hər yerdən öyrənə və özünü gücləndirə. Bu zaman onun hər hansı dildə yazması mümkündür, amma yaxşı olar ki, ana dilində yazsın. Bizi bundan məhrum ediblər, amma biz qoymamalıyıq ki, bizdən sonra gələnləri məhrum etsinlər.
- Səhv etmirəmsə, siz bu barədə məqalə yazdığınız üçün birinci dəfə zindana düşmüsünüz. 1352-ci (1973-cü – red.) ildə «Fərhənge-hakim və fərhənge-məhkum» məqaləsinə görə. Bu haqda bir az məlumat verin.
- Həmin məqalənin üstündə məni zindana aparıb kötəklədilər, şallaq vurdular, hədələdilər. Sonra məni Pərviz Sabitinin yanına apardılar.
- Pərviz Sabiti kim idi?
- SAVAK-ın yüksək rütbəli məmuru idi. O mənə dedi ki, sən niyə bu məqaləni yazmısan. Mən də dedim ki, baba, məqalədir də yazmışam, istəmişəm aydınlaşdıram, «hakim mədəniyyət» və «məhkum mədəniyyət» nə deməkdir. Və buna nə etmək olar. O dedi ki, yox, sən burda bir söz işlətmisən ki, indiyəcən işlənməyib. Dedim. Nə söz? Dedi ki, sən «qapdı-qaçdı» sözünü işlətmisən (bu sözü Təbrizdə camaat minibus üçün işlədirdi və özləri düzəltmişdi) və demisən ki, gərək qoyaq sözləri bu cür camaat özü düzəldə və işlədə. Mən yazmışdım ki, hətta bir Akademiya da bu cür sözü minibus üçün düzəldə bilməzdi, bu elə xalqın dilindən bu cür çıxıb. Sonra mənə dedi ki, sən Pişəvəri olmaq istəyirsən. Mənim «günah»ım bu idi ki, uzun bir məqalədə türkcə bir kəlmə işlətmişdim. Məqalənin məzmunu bu idi ki, İranda bir hakim mədəniyyət var, bir də məhkum mədəniyyət. Və bu məhkum mədəniyyət gərək özü özünə çarə qıla. Bu məqalə sonralar müxtəlif yerlərdə çap olunub. İngiliscəyə də tərcümə edilib. Məsələ bu idi ki, xalq öz mədəniyyətini, öz dilini, necə yarada bilər. Mənim «günah»larımdan biri həmişə bu olub ki, sən niyə Azərbaycan dilini müdafiə eləyirsən. Və belə mövqe tutanlara bəzən «rasist» də deyirlər. Halbuki biz haqqı müdafiə edirik. Təhlükəsizlik orqanında filan məmur oturub, farsdır, farsca onun anasının dilidir və biz öz ana dilimizdən danışanda ona elə gəlir ki, biz onun ana dilinə təcavüz eləyirik. Halbuki belə deyil və bunun əksi doğrudur. Bunlar isə bunu «rasizm»lə əlaqələndirirlər. Bu hətta «paniranizm» də deyil, ondan çox-çox alçaq bir şeydir ki, əhalinin 33-34%-nin dilini bütün cəmiyyətə hakim edəsən.
- Nə qədər qaldınız zindanda?
- Dörd aya yaxın.
- Dörd ay bir dənə «qapdı-qaçdı» kəlməsinin üstündə?
- Dörd ay o məqalənin üstündə. Ayrı bir günahım yox idi. Məni təkadamlıq kamerada saxlayırdılar və bütün bu müddətdə əsas sual bu idi ki, nə cür olub sən bu məqaləni yazmısan. O zaman «Ettelaat» qəzetində işləyən bir nəfər vardı. Məqaləni də məndən gəlib o almışdı və çap eləmişdi. Bədbəxtlikdən gözləri də çox zəif idi. İndi universitetdə professordur. Sonra məlum oldu ki, o, SAVAK-a məlumat veribmiş. İnqilabdan sonra qardaşı ilə ailəsi gəlib məndən üzr istədilər.
- Siz, səhv etmirəmsə, 1976-cı ildə ABŞ Konqresində insan haqları, milli haqlar barədə məruzə etmisiniz. Lütfən, o haqda da bilgi verin.
- Bu, 1976-cı ilin əvvəllərində olmuşdu. O zaman Uilyam Batler adlı bir şəxs vardı. O, ABŞ-da Hakimlər Komissiyasının sədri idi. Bu şəxs İrana getmişdi və qayıdandan sonra ABŞ Konqresində məruzə eləmişdi. Həmin məruzədə İranda insan haqlarının pozulmasına işarələr vardı. Amma bunlar kifayət sayılmırdı. Orada xüsusən Əşrəf Pəhləvidən danışılmışdı. O zaman Əşrəf Pəhləvi (Məhəmmədrza şahın bacısı – red.) insan hüquqları sahəsində bir rol qazanmışdı. Məqsədi də bu idi ki, şah zindanldarında baş verənləri ört-basdır etsin. O zaman mən tanıdığım bəzi adamlarla danışdım və dedim ki, mən Konqresin beynəlxalq əlaqələr komitəsində çıxış etməyə hazıram. Müəyyən yazışmalardan sonra məni dəvət etdilər ki, gedib orda ifadə verim. Mən arada çıxış edəndən sonra Kissincerin müavini şah hökumətini müdafiə elədi. Sonra həmin komitənin sədri Freyzer məndən çox dəqiq sorğu-sual elədi, mən də bütün sualları cavablandırdım. Ciddi şəkildə qoyulan məsələlərdən biri də İranda millətlərin məsələsi idi ki, mən öz çıxışımda da buna yer ayırmışdım. Həmin ilin avqust ayında mənim çıxışım Nyu-Yorkda «New-York of books» adlı mötəbər jurnalda məqalə şəklində çap olundu. Amma əsas mətn 1976-cı ilin sonunda konqresin buraxdığı «İranda insan haqları» adlı kitabda çap edildi. Orada mənim çıxışımla yanaşı, Kissincerin müavininin çıxışı və mühazirənin materialları nəşr olunub.
O zaman şah hökuməti ABŞ-a bir dəstə göndərmişdi ki, necə deyərlər, müxalifət rəhbərlərini aradan götürsünlər. Onlara 10 nəfərlik siyahı verilmişdi və siyahıda mənim adım da vardı. Mən bu məsələni ifşa etdim, Ramzi Klarkla birgə bir neçə mətbuat konfransı keçirdik. Axırda şah etiraf etdi ki, bəli, biz SAVAK-ın nümayəndələrini lazımi işləri görmək üçün ABŞ-a göndərmişik: necə ki, onların Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi İranda fəaliyyət göstərir. Dövlət katibi Kissincer bu məsələyə etirazını bildirdi. Sonra Federal Təhqiqat Bürosundan bir neçə dəfə bizim evə gəlib sorğu-sual etdilər. Biz də siyahını onlara verdik. Bu araşdırma xeyli çəkdi və nəhayət, İranda inqilab baş verdi.
- Siz ikinci dəfə də zindana düşübsünüz. O nə zaman oldu və nədən oldu?
- Bu olub 1360-cı ildə. Yəni 1981-ci ilin axırları-1982-ci ilin əvvəllərində. Bir müddət məni «Müştərək komitə»də saxladılar, sonra apardılar Evin zindanına. Orada bir müddət qaldım, istintaq getdi. O zaman da təqribən həmin məsələ idi. Yəni əvvəla, mən qadınların hüququnu müdafiə eləmişdim, ikincisi, millətlərin haqqını müdafiə eləmişdim və həm inqilabdan əvvəl, həm inqilabdan sonra bu barədə çoxlu məqalələr yazmışdım. Və bir dənə də kitab çap eləmişdim, adı da «İran inqilabında nə olub və nə olacaq?» idi. Orada xüsusən Azərbaycan haqqında müfəssəl yazmışdım. Sonrakı məsələdə mənim «Kanune-nevisəndeqane-İran»ın («İran yazarlar ocağı» - red.) üzvü olmağım idi. Maraqlı bu idi ki, müstəntiqlərin hamısı istisnasız olaraq birbəbir məni tanıyırdılar. Bəziləri hətta mənim müəyyən kitablarımı oxumuşduar. Bu dəfə mən özüm fiziki işkəncə görmədim. Amma 2-3 dəfə elə qəribə işlər tutdular ki, mən düşündüm, adam şah dövründə beş il də zindanda qalsaydı, bundan çox-çox yaxşı idi.
- Tamaşaçılardan bir sual gəlib, ona cavab vermək istərmisiniz?
- Buyurun.
- Cənab doktor, sizə yersiz deməyiblər ki, Pişəvəri olmaq istəyirsiz. Çünki Pişəvəridən sonra bizim dərdimizi deyən azsaylı şəxsiyyətlərdən biri sizsiz. Bu mənada SAVAK-ın rəis müavini Pərviz Sabiti sizi Pişəvəriyə bənzətməkdə yanılmayıb. Və siz bu bənzətməyə layiqsiz, çünki Pişhəvəridən sonra bizim ən böyük şəxsiyyətlərimizdən bilirsiniz. Sualım isə belədir: sizin son məqalənizdən də göründüyü kimi, İslam Respublikasının müxaliflərindən də bizə xeyir gəlməyəcək. Görünür, şah dövründən bəri ariçilik düşüncəsi, irqçilik təfəkkürü elə kök salıb ki, hətta böyük ruhanilərin və «mərcəi-təqlid»lərin beynində yer eləyib, hərçənd islam ideologiyası beynəlmiləl bir ideologiya olmalıdır. Eyni zamanda liberal fars müxalifəti, Milli Cəbhəsindən tutmuş, sizin yazdığınız kimi, «layik və nalayik, ya hər ikisi nalayiq» respublikaçılara qədər bizə öz haqlarımızı almaq imkanı yaratmayacaq. İndi Azərbaycan milli hərəkatında yeni bir dövr başlayıb. Milli hüquqdarı almaq sahəsində. Əgər biz indi də bir şeyə yetişməsək, məhv olub gedəcəyik. Sizcə, İslam Respublikası qalmaqla bizim öz hüquqlarımızı almağımız mümkün ola bilər, ya yox? Əgər olmazsa və müxalifətin gəlişi ilə də bunun olmayacağı yəqindirsə, onda bizim yolumuz nə olmalıdır, çarəmiz nədir? Əgər mümkün olarsa, hansında ola bilər?
- Əvvəla, çox mühüm bir şeyi demək istəyirəm. Bizi bir zaman məktəbdən Pişəvərinin yanına apardılar və mən onun qarşısında kiçik bir şeir oxudum, o da əlini mənim başıma çəkdi. Amma düşünmürəm ki, mən, ya başqa birisi tarixi təkrar edib Pişəvəri ola bilər. Pişəvəri olmaq çox-çox çətin bir məsələdir. Bu adam bolşevik inqilabını görüb, bir zaman məşhur marksistlərdən olub, o qədər zindanda qalıb, hətta zindanda o «53 nəfər»ə dərslər deyib, sonra gəlib ağıllı şəkildə bir hərəkat yaradıb. Elə bir hərəkat ki, başına həm o tərəfdən, həm bu tərəfdən vurublar və sonda Azərbaycan məğlubiyyətlə üzləşib. Pişəvəri böyük bir ülgüdür, böyük bir nümunədir. Bu nümunə qətiyyən göz qabağından gedən bir nümunə deyil. Pişəvəri elə bir adamdır ki, bu tərəf də onu xəyanətdə suçlayıb, o tərəf də xəyanətdə suçlayıb, halbuki bu adam heç bir xəyanət eləməyib, sadəcə bir hərəkatın başında durub, ona rəhbərlik edib. İkinci Dünya Savaşından sonra yaranan şəraitdən istifadə edib dünya çapında kiçik bir yer olan Azərbaycanda bir hərəkat başlaması, onu doğrultması və məzlum millətlərə bir nümünə verməsi onu göstərir ki, Pişəvəri tarixdə təkrar olunan şəxsiyyət deyil. Təəssüf ki, Pişəvəridən öyrənməli olan adamlar ondan öyrənmədilər. Mən neçə dəfə demişəm ki, əgər Müsəddiq Pişəvəriyə qulaq assaydı, bizim neftimiz Amerika və İngiltərə çənlərinə dolmazdı. Milli Cəbhə və onun başında duran Müsəddiq heç vaxt milli məsələni anlaya bilmədilər. Əgər Müsəddiq Pişəvərinin əhəmiyyət verdiyi məsələlərə diqqət yetirsəydi, 1953-cü ildən bu yana biz o bədbəxtlikləri çəkməzdik.
Mən yenə dil barəsində demək istəyirəm. Bizim ziyalılarımız fars dilini öyrənib farsca yazmağa məcbur olublar. Bu, bir reallıqdır. Amma bir məsələ var ki, mollalar xalqla danışanda xalqın dilindən istifadə ediblər. Bu da reallıqdır. Yəni Təbrizdə, Azərbaycanda mollalar həmişə türkcə danışıblar. Ordudakılar çalışıblar ki, türkcə danışmasınlar. Bu da reallıqdır. Ziyalılar farsca yazıblar, üstəlik mərkəz onları özünə cəlb edib, çünki əyalətdə SAVAK-ın nəzarəti güclü olub, Tehran isə böyük olduğundan o səviyyədə olmayıb. Mənim demək istədiyim budur ki, bu prosesdə ilk addım dil tələbi olmalıdır. Çünki əgər dilimizdə yazsaq, uşaqlar bu dili öyrənsələr, bu, məncə böyük bir inqilabi hərəkat olar. İkinci bir tərəfdən, biz gərək inqilaba düz-əməlli surətdə baxaq. Bilirsiz ki, Azərbaycan Məşrutə inqilabında böyük rol oynayıb. Azərbaycan bundan sonra da böyük bir rol oynayıb. Mən Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin, Taği Rəfətin və digərlərinin hərəkatını nəzərdə tuturam. İkinci Dünya Savaşından sonra Pişəvəri dövründə Azərbaycan yenə böyük bir rol oynayıb. Və əslində İranda demokratik hərəkata rəhbərlik edib və bunun həll yolunu göstərib. Yəni İran tarixində fasiləsiz olaraq bir struktur, bir qəlib yaranıb və «Tənbəki üsyanı»ndan indiyə qədər davam edib. Bu elə bir şeydir ki, öz məqsədinə yetişməyincə aradan gedən deyil. Bu da millətlərin hüquq bərabərliyindən ibarətdir. Nə qədər ki, millətlərin hüquq bərabərliyi təmin olunmayıb, nə qədər ki, millətlər demokratik surətdə öz işlərini idarə edə bilmirlər bu proses davam edəcək.
Bilirsiniz, bir zaman bir xəyanət olub, gəlib deyiblər ki, fars dili ölkənin rəsmi dilidir. Bu, böyük xəyanətdir. Düzdür, biz fars dilinə xidmət etmişik, amma mən deyirəm, bizi bu dilə xidmətə məcbur etməklə əslində elə bir vəziyyətə salıblar ki, biz demək olar, öz dilimizə xəyanət etmişik. Nəyə görə mən, bir Azərbaycan ziyalısı 70 yaşımda belə bir hiss keçirməliyəm?! Odur ki, biz bunun üstündə dayanmalıyıq və deməliyik ki, bu keçid mərhələsində bizim vəzifəmiz dilimizi müdafiə etməkdir, öz dilimizdə yazmaqdır. Əgər öz dilimizdə yazmağa qoymasanız, biz axıracan gedəcəyik. Bu, bir təbii haqdır və bundan keçmək olmaz. Əgər mən bu haqdan keçsəydim, indi farslar məni başlarının üstündə gəzdirərdilər. Biz bundan keçə bilmərik.
Mənim böyük qardaşım psixoloqdur və farsca psixologiya üçün bir dil yaradıb. Üç-dörd min səhifə tərcümə eləyib bu sahədə və universitetlərdə də mötəbər bir adamdır. O mənə deyir ki, mən universitetdə dərs deyəndə türkcə 15 saat danışa bilərəm, ancaq farsca 1 saat-saat yarım danışan kimi çənəm ağrıyır. Çox mühüm bir məqamdır. Özü də Tehranda, bu adamın iki bakalavr, iki magistr, iki doktor diplomu var. Özü də farsca yaxşı yazır, çünki bir belə kitab tərcümə eləyib. Səbəbi nədir? Çünki təzyiq altındadır. Bu təzyiqi kim aradan qaldıra bilər? Yaxşı, Tehran əhalisini götürün. Statistika göstərir ki, burada əhalinin 53-54%-i azərbaycanlıdır, türkdür. Harda qəbul edərlər ki, az bir hissənin dili tədris oluna, amma bunun öz dili tədris olunmaya?! Məktəbin, universitetin iki dildə olmasına nə maneə var?! Bu, qəribə bir işdir ki, bunların beyninə girmir. Bu gün mən qəzetdə oxudum, bir nəfər yazmışdı ki, «İslam Respublikası gedir, amma Kiya Rüstəmi qalır». Burda demək olar ki, ola bilər İslam Respublikası getsin, amma Azərbaycan yerində qalsın. O adamlar ki, Tehrandadır, onlar aradan getməyəcək. Onlar necə ki, gəlib çoxalıblar, bundan sonra daha da çox olacaqlar. Bu barədə xalq düşünməlidir. Və heç yerdə deyilməyib ki, fars dili müqəddəs dildir. Müqəddəs olmasına səbəb yoxdur. Əgər onlar desələr ki, fars dili müqəddəsdir, biz də deyərik ki, türk dili müqəddəsdir. Hər kəsin öz dili özü üçün hörmətli və dəyərlidir.

Hazırlayan: Məsiağa Məhəmmədi

H.M.Savalan. NİYƏ MƏNƏ «PAN» DEDİN?!

2007-11-25T04:22:00.004+04:00

Mən dilimdən danışdım,
Onu mənə «dan!» dedin.

Mən elimdən danışdım,
Mənə cavab «qan» dedin.

Arxanda mən dayandım,
Özgələrə «can!» dedin.

Sordum çarə dərdimə,
Dərman üçün «yan!» dedin.

Haqq söz demək istədim,
Xoruz kimi ban dedin.

Sevdim axır yurdumu,
Niyə mənə «pan» dedin?!

Talas Avşarlı. GÜNEY AZƏRBAYCANIN QƏRB BÖLGƏSİNİN DEMOQRAFİK STRUKTURU

2007-11-23T04:15:00.007+04:00

Giriş

Güney Azərbaycanın qərb bölgəsi geopolitik statusu və demoqrafik strukturu üzündən xüsusən son yüzildə ağır faciələrlə qarşılaşmışdır. Böyük güclər öz maraqlarını təmin etmək üçün həyata keçirdikləri dağıdıcı fəaliyyətlərdə bölgədəki etnik azlıqlardan istifadə etmiş və regionu ağır insani və iqtisadi zərərlərə məruz qoymuşlar. İngiltərə, Fransa və Rusiyanın kitabxanalarında kürd tarixi, mədəniyyəti və tayfa quruluşu haqqında yazılmış olan on minlərlə kitab, məqalə və kürdologiya institutları bu siyasətin bir göstəricisidir.
Güney Azərbaycanın qərbində Azərbaycan türkləri ilə yanaşı bölgənin quzeyində erməni və assurilər, güneyində isə kürdlər yaşamaqdadır. Bu etnik qruplar, xüsusən kürdlər özbaşınalıq və üsyanları ilə ciddi problemlərlə üzləşdirdikləri bölgənin demoqrafik strukturunun dəyişməsinə səbəb olmuşlar.

Kürdlər 400 illik bir dövrdə nəzarət altında olmayan sərhədlərdən Güney Azərbaycan ərazisinə girmişlər. Tayfa quruluşuna malik olan kürdlər köçəri həyat tərzi, daxili və xarici müharibələr, qıtlıq və başqa səbəblər üzündən Azərbaycanın qərb bölgəsinə köçmüş və bu köç 1990-cı illərə qədər davam etmişdir. Əvvəllər yalnız Türkiyə-Azərbaycan sərhədinin dağlıq bölgələrində köçəri halda yaşayan kürdlər hal-hazırda Maku, Xoy, Salmas, Urmiya, Sulduz, Qoşaqay (Miyandoab), Sayınqala və Tikantəpə xəttinin qərbindəki kəndlərə yayılmış, müəyyən həddə də adı çəkilən şəhərlərdə məskunlaşmışlar. Onlar I Dünya müharibəsindən etibarən Azərbaycan torpaqlarına iddia etməyə başlamışlar və bu yöndə mütəşəkkil surətdə fəaliyyət göstərirlər. Şeyx Übeydullah Şəmzini, Simko və Ömər xan Şəkak kimi talançı tafya başçılarını kürd istiqlal hərəkatının banisi və kürd xalqının qəhrəmanları kimi təqdim edirlər. Qondarma Mahabad cümhuriyyətini ilk müstəqil kürd dövləti kimi qələmə verirlər. Yazdıqları və yazdırdıqları kitablarda Azərbaycanın qərbini böyük Kürdüstanın bir parçası, Mukri Kürdüstani, Şimali Kürdüstan deyə adlandırırlar.
Bu məqalənin məqsədi tarixi sənədlərə dayanaraq kürdlərin Azərbaycan ərazisinə köçdüklərini, yaşadığı bölgələri, sayını və Azərbaycanda yayılma səbəblərini göstərib təhlil etməkdir.

Güney Azərbaycan və qərb bölgəsinin ümumi durumu

Tarixi qaynaqlara görə, Güney Azərbaycan ərazisi ən azı 170 min kv.km. sahə ilə indiki Şərqi Azərbaycan. Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan, Həmədan və Qəzvin vilayətlərini, Bicar, Qürvə, Astara bölgələrini əhatə etməkdəydi. Bölgə əhalisinin 15-16 milyon olduğu təxmin edilir. Azərbaycan türkləri bölgə əhalisinin 90%-ni təşkil edirlər.1
1937-ci ildə mərkəzi hakimiyyətin siyasi məqsədlərinə uyğun olaraq etnik bölgələr yeni inzibati vahidlərə bölünərək 10 yeni ostan (əyalət) yaradıldı və Güney Azərbaycan ərazisi 4 ostan halına gətirildi: 1. Zəncan, Qəzvin və Astara ostanı; 2. Təbriz-Ərdəbil ostanı; 3. Urmiya, Xoy, Savuqbulaq, Marağa, Bicar ostanı; 4. Həmədan ostanı. Bu bölgü zaman keçdikcə dəfələrlə Azərbaycanın əleyhinə dəyişdirildi. Əvvəlcə Astara bölgəsi Zəncandan alınıb Gilan ostanına verildi. İnqilabdan sonra Qəzvin bölgəsi yeni bir ostana çevrildi, Ərdəbil bölgəsi 2-ci ostandan (Şərqi Azərbaycandan) qoparılaraq Ərdəbil ostanı oldu, 3-cü ostanın (Qərbi Azərbaycanın) Bicar, Gerus və Qürvə bölgələri Kürdüstan əyalətinə verildi.
Qərbi Azərbaycan müxtəlif bölgülərdən sonra bu gün 45 min kv.km sahəni əhatə edir. Şimaldan Quzey Azərbaycanla, qərbdən Türkiyə ilə, cənub-qərbdən İraqla xarici sərhədlərə malikdir. Əhalisi təxminən 3.020.893 nəfərdir. Bu əhalinin təqribən 1.574.730 nəfəri şəhərlərdə, 1.331.735-i kəndlərdə, 114.617-si isə köçəri halında yaşayır. Qərbi Azərbaycan 14 vilayət, 30 şəhər, 36 qəza, 109 kəndistan və 37373 kənddən ibarətdir.2 Mərkəzi Güney Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri olan Urmiyadır.

Azərbaycanda kürdlərin tarixi mənşəyi

Tarixi mənbələr kürdlərin haradan gəldiyi, harada məskunlaşdığı və sayı barədə məlumatlar vermişdir. Haddona görə, kürdlər İrana kənardan gəlmiş və türklərdən çox sonra bu bölgələrdə yerləşmişlər. Arnold Vilson kürd tayfalarının Osmanlı torpaqlarından Azərbaycana gəldiyini yazır.3 Qarsten Neybor köçəri kürd tayfalarının sayca çox olduğunu, yalnız öz vətənlərində deyil, Suriya və İranda da yaşadıqlarını göstərir.4 Maku, Çaldıran, Xoy, Salmas və Urmiya kürdlərinə Şəkak deyilir və onlar Anadoluda yaşayan kürd tayfalarındandır. Sulduz, Xana, Savuqbulaq, Bukan və Sayınqalada yaşayan kürdlər isə Mesopotamiya kökənlidirlər. Bu əşirətlər Mokri, Şəkakan, Herki, Mamış, Zaza, Milan, Dehbokri, Cəlali və digər tayfalardan ibarətdir. XVI yüzilliyin sonlarında yazılan, kürd tayfalarının tarix və coğrafiyasını əks etdirən və kürd tarixiin araşdırılmasında əsas mənbə rolunu oynayan «Şərəfnamə» kitabında bu gün Savuqbulaq bölgəsində geniş bir əraziyə yiyələnmiş Mokrilərin Osmanlı ərazisindəki Zül şəhəri (Şəhrəzur hazırda İraqa daxildir) ətrafında yaşayan Mukriyə tayfasına bağlı olduğu yazılır. Rəvayətə görə, Baban paşaları nəslinə mənsub Seyfəddin adlı bir şəxs Baban tayfasını və digər kürd əşirətlərini toplayıb Azərbaycandakı Dəryaz bölgəsini Çabuklu türklərindən alaraq orada məskunlaşmışdır.5 «Seyrüld-əkrad» müəllifinə görə də, Mukri tayfası XVI yüzilliyin sonlarında Osmanlı torpaqları və Quzey Mesopotamiyadakı İbn Ömər ərazisindən (indiki Suriya) Azərbaycana köç etmişlər. O yazır ki, ilk dəfə Baban nəslindən Babamir adlı bir nəfər Savuqbulağı Azərbaycan türklərindən almış və onun sülaləsi müəyyən müddət bu bölgəyə hakim olmuşdur. Qaçar dönəminə qədər Mukri tayfası Əfşar birliyinin üzvü idi və 1882-ci ildə birliyin bəylərbəyi Məhəmmədqulu xan Savuqbulaq bölgəsinin idarəçiliyini Dünbuli türklərindən alıb Budaq xan Mukriyə vermişdir.6 «Mahabad tarixçəsi»nin müəllifinə görə, Osmanlı kürdlərindən ibarət Bəlbas birliyi XVIII yüzildə Bamir ağanın başçılığı ilə Osmanlı ərazisindən (bu günkü İraq torpaqlarından) Azərbaycanın İlətimur bölgəsinə köçmüşdür.7 Bəlbas birliyi Mamış, Məngur və Piran tayfalarından ibarətdir. Hazırda Mamış tayfası Savuqbulaq-Nəqədə arasında (Sulduz bölgəsində) yaşamaqdıdar. Osmanlı (İraq) ərazisindən köçən Məngurlar Sərdəşti, Piran tafyası isə Xana şəhəri və kəndlərini ələ keçirmişlər. Dehbokri tayfası da XVIII yüzilliyin sonunda Bayram ağanın başçılığı ilə Diyarbəkrdən Azərbaycanın Savuqbulaq bölgəsinə köçmüş və bu köç üçün müxtəlif səbəblər, o cümlədən quraqlıq və qıtlığı göstərmişlər.8 Bu tayfa hal-hazırda Bukan şəhəri və ətrafında yaşamaqdadır. Özlərini Vəsman ağa və Həzar ağanın nəvələri sayan Gevrək tayfası kürdləri Məngurlardan bir neçə il əvvəl Azərbaycana kbçmüşlər. Feyzullahbəyi tayfası isə özünü Teymurilər zamanı İraqda yaşamış Fəqih Əhməd Dareşmənənin nəsli sayır. Azərbaycana gəlişinin səbəbi və tarixi bəlli deyildir.9 Şəkaki əşirəti Osmanlı ərazisinin şərqində yaşayırdı. Bu əşirətiin müxtəlif tayfaları Səfəvi dövlətinin yaranmasından etibarən yavaş-yavaş Azərbaycana köçmüşlər. Bu tayfalar XX əsrə qədər ilin yarısını Osmanlı torpaqlarında keçirirdilər və bir növ ikili vətəndaşlığa malik idilər. Cəlali əşirəti isə (20 min nəfər) Şah Abbas dönəmində Osmanlı sədrəzəmi Quyucu Murad paşanın qarşısından qaçaraq Səfəvilərə sığınmışlar. Şah Abbas Cəlalilərdən səkkiz minini Bəradust bölgəsində10, qalanını isə Maku ətrafında yerləşdirmişdir. Göründüyü kimi, kürd yazar və tarixçilərinə görə, kürd tayfaları Azərbaycan torpaqlarına başqa yerlərdən gəlmişlər və burada heç bir tarixi kökə malik deyillər.

Qərbi Azərbaycanın demoqrafik strukturu

İrandakı etnik azlıqların sayı arədə rəsmi bir statistika mövcud deyildir. Bu səbəbdən onların sayı barədə söylənənlər təxminə əsaslanır. Məqalədə İran Statistika Mərkəzinin (İSM) son məlumatlarına söykənməklə Qərbi Azərbaycan bölgəsində yaşayan kürd əhalisi haqqında bilgi veriləcəkdir.
Qərbi Azərbaycanın quzeyində, Türkiyə və Şimali Azərbaycanla həmsərhəd Maku vilayətində Milan, Cəlali və Heydəranlu kürd tafyaları dağınıq şəkildə yaşamaqdadır. İSM-in son məlumatlarına görə, Cəlali (Xaliqanlu) tayfası 15796 nəfərdən (2238 ailə), Milan tayfası 11502 nəfərdən (1686 ailə) və Hedəranlu tayfası 1396 nəfərdən (183 ailə) barətdir. Yəni bu bölgədə təxminən 28694 nəfər kürd hal-hazırda yarımköçəri həyat sürməkdədir. Cəlali tayfası YUNESKO-nun 1963-cü ildə verdiyi məlumata görə, 1135 ailədən ibarət olmuşdur. Həmin rəqəmə istinad etsək, 3%-lik artımla bu gün bu tayfanın sayı 15 min civarında olmalıdır. Bu tayfa hazırda Azərbaycanın qərbində köç edən ən böyük tayfadır və bölgədəki köçərilərin 48.2%-ni təşkil edir. Milan tayfasının əhalisi 1963-cü ildə 2030 ailədən ibarət olmuşdur.11 Bu rəqəmi 3%-lik artımla hesablasaq, günümüzdə bu tayfanın əhalisinin təqribən 27 min nəfər olduğunu söyləyə bilərik. Heydəranlu tayfası 1963-cü ildə 1800 nəfərdən (300 ailədən) ibarət olmuşdur ki, 3%-lik artımla hazırda bu tayfadakı əhalinin sayı 4 min nəfərə yaxın olmalıdır. Yəni hal-hazırda bu tayfalarda 46 min nəfər yaşamaqdadır. İSM-in son məlumatına görə, Maku və Çaldıran vilayətinin əhalisi 174199 nəfərdir. Maku şəhərinin əhalisi isə 36747 nəfərdir. Şəhərdə 10% (3674 nəfər) kürd əhalinin olduğu təxmin edilir. Yəni bu bölgədə təqribən 50 min kürd yaşamaqdadır. Bu da bölgə əhalisinin 28%-i deməkdir.
Kürd tayfalarının yaşadığı digər bir bölgə Xoy vilayətidir. Bu bölgədə Kürəsünnü və Məməqanlu tayfaları Türkiyə sərhədlərində yaşayırlar. Son məlumatlara görə, Kürəsünnü əşirətinin köçəri əhalisi 1835 nəfərdir (239 ailə). 1962-ci ilin məlumatlarında bu tayfanın əhalisi 400 ailə (təqribən 2500 nəfər) göstərilmişdir. Məməqanlu tayfası da Türkiyə ilə Güney Azərbayan sərhədlərində yaşayır. Son məlumatlarda bu tayfanın köçəri əhalisinin sayı 901 nəfər (115 ailə) göstərilmişdir. 1962-ci ilin məlumatında tayfa əhalisinin sayı təqribən 1500 nəfər (250 ailə) kimi verilmişdir. Hazırda Səfaiyə, Zərabad, Zəri və Qoqur bölgəsində təqribən 35 min kürd yaşamaqdadır. Xoy vilayətinin əhalisi 425859 nəfərdir. Xoy şəhərinin əhalisi ilə 163838 civarındadır. Burada əhalinin 8%-nin (13400 nəfər) kürdlərdən ibarət olduğu təxmin edilir. Yəni bölgədə təqribən 40-45 min kürd yaşamaqdıdar. Bu da bütövlükdə Xoy bölgəsi əhalisinin 10%-ni təşkil edir. Bölgədə həmçinin təqribən 8 min nəfər erməni yaşamaqdadır.
Xoy-Urmiya arasında yerləşən Salmas bölgəsində də kürd tayfaları yaşamaqdadır. Çehrik, Kürəsünnü, Delzəy, Kuhsar və Ketban kəndlərində yaşayan kürdlərin sayı təqribən 35 min nəfərdir. Salmas vilayətində təqribən 119667 nəfər əhali vardır. Salmas şəhərinin əhalisi isə 71968 nəfərdir. Burada da digər bölgələrdə olduğu kimi şəhərin 10%-ni (7190 nəfər) kürdlərin təşkil etdiyi təxmin olunur. Yəni bölgədə təqribən 42 min nəfər kürd yaşamaqdadır. Bu da bütövlükdə Sadmas bölgəsi əhalisinin 30%-ni təşkil edir. Bündan əlavə bu bölgədə təqribən 20 min erməni və assuri yaşamaqdadır.
Azərbaycanın qərb bölgələrinin mərkəzi statusunda olan Urmiya Azərbaycanın ən qədim və tarixi şəhərlərindən biridir. Əhməd ibn Yaqub «əl-Buldan» kitabında yazır: «Urmiya Azərbaycanın ən böyük və qədim şəhərlərindəndir. İslamdan sonra Urmiya Marağanın ardınca Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri idi».12
Urmiyanın şimal-qərbində, Salmasla Urmiya arasında Türkiyə ilə Azərbaycan sərhədlərindəki Sumay və Bəradust bölgəsində Şəkakan əşirəti yaşayır. Son məlumatlara görə, Şəkakan tayfasının köçəri əhalisi 923 nəfərdir (112 ailə). Hal-hazırda Türkiyə-Azərbaycan sərhədlərində Urmiyanın Sumayi-Bəradust bölgəsində 41332 nəfər, Azərbaycanla İraq sərhəddindəki Silvanə bölgəsində (Tərgvər, Mərgvər, Dəşt) isə 58883 nəfər kürd əhalinin olduğu təxmin edilir. Urmiya vilayətinin əhalisi 969129 nəfərdir. Urmiya şəhərinin əhalisi isə 467840 nəfərdir. Burada əhalinin 20%-ni (86 min nəfər) kürdlərin təşkil etdiyi təxmin olunur. Beləliklə, Urmiya bölgəsində 168215 nəfər kürd yaşamaqdadır. Bu da Urmiya bölgəsi əhalisinin 16%-ni təşkil edir. Bundan əlavə bölgədə təqribən 65 min erməni və assuri yaşamaqdadır.
Beləliklə, Qərbi Azərbaycanın şimal bölgəsində (Maku, Xoy, Salmas, Urmiya) təqribən 1.688854 nəfər yaşamaqdadır. Bu bölgədəki kürd əhalisi ilə 305215 nəfərdir. Bu da bölgə əhalisinin 18%-ni təşkil edir. Bölgədə həmçinin 80 min civarında erməni və assuri yaşamaqdadır ki, bu da əhalinin 5%-i deməkdir. Bu rəqəmlərə sasən, bölgə əhalisinin 77%-nin Azərbaycan türklərindən ibarət olduğunu söyləmək olar.
Sulduz bölgəsi Urmiya gölünün cənubunda yerləşir. Bu bölgədə Qarapapaq türkləri ilə yanaşı Zaza, Piran və Mamış kürd tayfaları da yaşamaqdadır. Türklər Nəqədə şəhəri və ətrafında, kürdlər isə Uşnu və Xana (Piranşəhr) şəhərləri və ətrafında yaşayırlar. Bölgənin ümumi əhalisi 348603 nəfərdir. Qarapapaq türklərinin sayı təqribən 140 min nəfərdir. Bu da bölgə əhalisinin 40%-ni təşkil edir. Yəni bölgə əhalisinin təqribən 60%-i kürdlərdən ibarətdir.
Kürdlərin yaşadığı digər bir bölgə Savuqbulaq bölgəsidir. Bu bölgədə Mukri, Mamış, Dehbokri, Məngur və Gəvrək tayfaları yaşayır. Bölgə tamamilə kürdlərin əlinə keçmişdir. Savuqbulaq (Mahabad) bölgəsində 225074, Bukanda 2351353 və Sərdəştdə isə 85969 nəfər yaşamaqdadır. Bölgədə bütövlükdə 546196 nəfər kürd əhalisi yaşayır.
Qərbi Azərbaycanın güney hissəsində Qoşaçay, Sayınqala və Tikantəpə şəhərləri yerləşir. Qoşaçay bölgəsində 23920 nəfər yaşayır. Qoşaçay kürdlərin ən az nüfuz edə bildikləri şəhərdir. Kəndlərində isə təqribən 40 min kürd yaşamaqdadır. Sayınqalanın əhalisinin 87868 nəfər olduğu təxmin edilir. Şəhərdə 3000 nəfər civarında, Mahmudcuq (şiə kürdlər), Səfəxana, Ağtəpə kimi kəndlərdə isə təqribən 30 min nəfər kürd əhalisi vardır. Tikantəpə bölgəsində əhalinin ümumi sayının 110487 nəfər olduğu təxmin edilir. Şəhərdə 42332 nəfər əhali yaşayır ki, bunun da təqribən 10500 nəfəri (25%-i) kürddür. Kəndlərində isə təxminən 25 min kürd yaşayır. Bu bölgənin ümumi əhalisi 437240 nəfərdir və bölgədə təqribən 108 min kürd vardır. Bu da bölgə əhalisinin təqribən 25%-ni təşkil edir.
Yekun olaraq, deməliyik ki, Qərbi Azərbaycanda yaşayan 3.020.893 nəfər əhalinin təqribən 1.853.000 nəfəri (61%) Azərbaycan türkləri, 1.168.014 nəfəri (37%) kürdlər, 80.000 nəfəri (2%) isə erməni və assurilərdir. Bu isə kürdlərin bütövlükdə Güney Azərbaycan əhalisinin təqribən 7%-ni təşkil etdiyini göstərir.

Qərbi Azərbaycanda kürdlərin məskunlaşma səbəbləri

XIX əsrin sonları-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda böyük dəyişikliklər baş verdi. Türk tayfa strukturu aradan qalxdı və Dünbuli, Əfşar, Makuyi və digər tayfalar yarımköçəri həyat tərzini buraxıb Azərbaycan kəndlərinə yerləşdilər. Bunun müqabilində Cəlali, Milan, Dehbokri və Bəlbas birliyi kimi kürd əşirətləri tayfa strukturunu qorudular və hərbi-siyasi nisbət onların xeyrinə dəyişdi. O vaxta qədər kürd üsyanlarını Təbriz və Tehrana ehtiyac olmadan türk tayfaları müvəffəqiyyətlə yatırırdı. Türk tayfalarının oturaq həyata keçməsinin ağır nəticələri Şeyx Übeydullah Şəmzini və Simko üsyanlarında açıq-aşkar göründü. Osmanlı tabeliyində olan və Azərbaycandakı kürd əşirətləri içərisində də nüfuz qazanmış Şeyx Übeydullah Şəmzini 1881-ci ildə Güney Azərbaycana hücum çəkdi. Kürdlər Şeyxin ətrafında birləşərək kəndləri qarət etməyə, əhalini öldürməyə başladı. Şeyxin oğlu Əbdülqadir və Osmanlıdan qaçaraq Savuqbulaqda yerləşən Mərgvər tayfasının başçısı Həmzə ağa Qoşaçaya həmlə edib kəndləri yandırdı. Məlikkəndi də Qoşaçayla eyni taleni yaşadı. Bu hadisələrdə onlarla kənd dağıdıldı, on minlərlə insan həyatını itirdi. Birinci dünya müharibəsi dövründə erməni, assuri və kürd üsyanları Azərbaycan üçün daha ağır və təhlükəli nəticələr doğurdu. Məsələn, Urmiya ətrafındakı 300 kəndin az qala hamısı dağıdıldı. Urmiyanın əhalisi 25 mindən 5 minə endi.13 Kürd tayfaları qarət və qırğından əl çəkmirdi. Bu tayfalar Şəkakan əşirətindən olan və Xoyla Salmas arasındakı kəndləri ələ keçirən Simko tərəfindən idarə olunurdu. 20 il (1905-1926) ərzində Azərbaycanın qərb bölgələrində terrora rəvac verən Simko və kürd tayfaları bölgədə əhali nisbətinin və yerləşmə sahələrinin dəyişməsinə səbəb oldular. Bu hadisələrdə azı 150 min azərbaycanlı həyatını itirdi, yüzlərcə kənd dağıdıldı və ya boşaldıldı. Həmin ərazilər kürdlər tərəfindən işğal edildi.
1930-cü illərdə Rza şahın taxtaqapı (əşirətləri zorla oturaqlşadırma) siyasəti nəticəsində artıq boşalmış türk kəndlərində kürdlər məskunlaşdılar. Rza şah və fars ideoloqları Türkiyə ilə Güney Azərbaycan arasında bir bufer zonanın yaradılmasının İranın təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli olacağını düşünürdülər. II Dünya müharibəsi bölgəni yenidən qarışdırdı. 1941-ci ildə Rzaşah taxtdan salındı və bölgə ruslar tərəfindən işğal edildi. Sürgünə göndərilmiş əşirət ağaları geri döndülər və ənənəvi həyat yenidən başladı. Ruslar Urmiyaya girməzdən öncə İran ordusunun atıb qaçdığı silahları ələ keçirən kürdlər şəhərdə qırğın törətdilər. Urmiya bazarını qarət edib yandırdılar. 1942-ci ildə kürd, erməni və assurilər «Azadlıq» adlı bir təşkilat qurub Azərbaycan kəndlərini qarət etməyə başladılar. Yüzlərlə insan öldürüldü və 2000 ailə kəndləri boşaldıb qaçmaq məcburiyyətində qaldı.14 Urmiya və şimal bölgələrində bu olaylar yaşanarkən cənub bölgələrdə, Savuqbulaqda hadisələr daha fərqli bir məcrada inkişaf edirdi. Həmin ilin sentyabr ayında «Komələ Jiyan Kürdüstan» (Kürd Yaşam Partiyası) adlı partiya yaradıldı və bunun ardınca 10 min. kv. km sahəni əhatə edən muxtar bir bölgə təşkil olundu. Beləliklə, Savuqbulaq (Mahabad) kürdçü hərəkatın mərkəzinə çevrildi.
«Ağ inqilab» adlandırılan torpaq islahatı da bir çox kəndlərin Azərbaycan mülkədarlarının əlindən alınıb kürd kəndlilərinə verilməsinə səbəb oldu. Yəni 1979-cu il inqilabına qədərki dövrdə kürdlər dağlardan enib kəndlərdə yerləşmə mərhələsini bitirmiş oldular. Bu arada, xüsusən 1950-ci illərdən sonra əhali sürətlə artdı və 20 il içərisində ikiqat oldu. İnqilabdan sonra kürd və sol təşkilatların silahlı mücadiləsi bölgəni yenidən qarışılığa sürüklədi və əhalinin yerdəyişməsinə səbəb oldu. Məsələn, Savuqbulağın Viranşəhr, Yazdağı, Xəlfiyan, Xantavus, Molladərəsi, Baykanqala və digər bölgələrində yaşayan şahsevənlərin kəndləri yandırıldı və bütün var-dövlətləri talan edildi. Şahsevənlər də bu fəlakətdən sonra bölgəni tərk etmək zorunda qaldılar. Xana şəhərinin sakinləri də eyni aqibətlə üzləşdilər. Bu dönəmdə kürd əhalinin üstünlük təşkil etdiyi bölgələrdə yaşayan bütün türk kəndləri təzyiqlərə davam gətirməyib köçməyə məcbur oldu. İnqilabdan sonrakı dövrdə baş vermiş digər önəmli bir proses də kürdlərin azərbaycanlılar yaşayan şəhərlərə köməsidir. İnqilabdan qabaq türklərin yaşadığı şəhərlərdə kürdlərin sayı qeyd edilməyəcək həddə olduğu halda, hazırda 5-25% arasında artmışdır.
Qərbi Azərbaycanda əhali nisbətinə təsir göstərən digər bir amil Şimali İraqda yaşanan olaylardır. Bu olaylar Qərbi Azərbaycana əhali tərkibinin dəyişməsi ilə bərabər, siyasi və iqtisadi təsir də göstərməkdədir. 1945-ci ildə İraq ordusuna məğlub olub sərhədi keçən Bərzan tayfasından 10 min kürd Azərbaycana gəldi. Üç min nəfərlik silahlı qüvvəyə malik olan tayfa Qazi Məhəmmədin qurduğu muxtar bölgənin müdafiəçisinə çevrildi. Bərzanilərin bu gözlənilməz gəlişi olmasaydı, böyük ehtimalla kürd partyiası məqsədlərinə yetişə bilməzdi.15
1965-ci ildən etibarən İranın şimali İraq kürdlərini dəstəkləməsi ilə İraq kürdlərinin Güney Azərbaycana sığınması intensivləşdi. 1975-ci ilin martında İranla İraq sərhəd probleminə dair razılığa gəldilər; Şimali İraqda mərkəzi hakimiyyətlə döyüşən və İranın dəstəyini itirən kürdlər məğlübiyyətə uğradı. Səddam ordusunun həmləsinə məruz qalan 100 min kürd bölgədən qaçaraq, bundan öncə Azərbaycana sığınmış daha 100 min kürdə əlavə olundu.16
1987-ci ilə qədər 50 min nəfər, 1988-ci ilin avqustunda isə 100 min nəfər yenidən sərhədi keçib Azərbaycanın kənd və şəhərlərində, xüsusən Xoy, Urmiya və Uşnu ətrafında qurulmuş sığınacaqlara yerləşdi. Bunlardan azı 50 min nəfərin geri dönmədiyi təxmin olunur. Bölgədəki qarışıqlıq və sərhəddəki nəzarətsizlik qaçaqmalçılıq yolu ilə gəlirlərin artımına səbəb oldu, bu da sərhəd rayonlarında yaşayan kürdlərin alıcılıq qabiliyyətini yüksəldərək, onların xüsusən şəhərlərdə ev almalarına şərait yaratdı.

Nəticə

Güney Azərbaycanın qərb bölgəsi geopolitik özəlliyi sayəsində daim çəkişmə mərkəzinə çevrilmişdir. Şübhəsiz, Azərbaycanın qərb bölgəsində potensial təhlükə sərhədlərdə yerləşmiş olan kürdlərdir. Bu səbəbdən bölgədə əhali faktoru böyük onəm qazanmaqdadır. Kürdlərin yayılma siyasəti bölgədə əhali nisbətini onların xeyrinə dəyişdirilməkdədir. Gələcəkdə nəzarətsizlik yarandığı təqdirdə Urmiya gölünün cənubundakı torpaqların (Savuqbulaq və ətrafı) tamamilə kürdləşməsi və kürdlərin bölücülük fəaliyyətləri nəticəsində Azərbaycanın bu bölgəsinin böyük toqquşmalara səhnə olacağı labüd görün¬mək¬dədir.

Ədəbiyyat:

1. Nəsib Nəsibzadə. Məsəleye-Azərbaycan dər İran. – «Qoft--» № 3, Tehran, 1381, s.73.
2. Mərkəze-Amare-İran.
3. Henri Filt. Mərdomşenasiye – İran. tərc. Abdulla Fəyar. Tehran, 1334, s. 791.
4. Etem Xemgin. Osmanlı-Səfəvi dönəmində Kürdüstan tarixi, c.3., İstanbul, 1997, s. 173.
5. Yegane İsa. Sulduz və qəziyeye-kürdüstane-mokriyan. – «Çənlibel» dərgisi, 1383, № 3.
6. Borzuyi Müctəba.Ouzaye-siyasiye-Kürdüstan əz 1258 ta 1325. Tehran, 2000, s. 40.
7. Seyid Məhəmməd Səmədi. Təvayif və əşayere-kürd. Mahabad, 1382, s. 59.
8. Yenə orada. s. 59.
9. Yenə orada, s. 64.
10. Etem Xemgin. Göstərilən əsəri, s. 350.
11. Əfşar Sistani. Moqəddemei bər şenaxte-ilha, çadorneşinan, təvayef və əşayere-İran. Tehran, 1987, s. 142.
12. Yenə orada, s. 154.
13. Devid Makdouell. Tarixe-moasere-kürd. Tərc. İbrahim Yunisi, Tehran, 2001, s. 372.
14. Yenə orada, s. 398.
15. Yenə orada, s. 411.
16. Yenə orada, s. 563.

Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdıran: Məsiağa Məhəmmədi

Hadi Qaraçay. ŞEİRLƏR

2007-11-22T04:04:00.000+04:00

YUXU

Mənə sorarsansa,
böyük ürəklikdir
yol qırağında,
saytal qaya altında
bulağa dönmək –
göylər
yerlərə divan tutarkən.
Mənə sorarsansa,
ucalıqdır
insanların
qan bahasına qazandığı bayraqda
hər rəngə çalmaq –
azadlıq
güllə meydanlarında
can bahasına satılırkən.

Dincəlmək
uzun düşüncələrdən yorulduqda
və bir siqaret tüsmək
böyük səadətdir
mənə sorarsansa –
torpaq yağışla,
insan azadlıqla qovuşduğu yerdə.

AĞ RƏNG VƏ BAŞQALARI

O,
Araz kimi gözəl idi
və çəltik təki xumar gözləri
Arazın sahilləri tək
bir az kədərliydi,
bir az da dərdli.
Sonra
duru bir günbatanda
«Vağzalı»nın kədərli və şən havasında
axarlıların axarında getdi.
Getdi
uşaqlı, evli-eşikli bir torpaqda
ocaq qurmağa.
Gün
qaraldı.
Qaranlıq çökdü obalar boyu.
Mən qaldım.
Sonsuz qadınların sonsuzluğuna,
bayraqsız torpağın ağrısına
və kədərsiz-kədərsiz otlayan öküzlərin
buynuzuna ilişib də
mən qaldım,
çəltiklərin xumarlığı qaldı,
bir də
Arazın dərdli sahilləri.

TÜRKÜ

Çiyinlərindən
göyərməmiş rəngli qələmlər,
uzanmamış incə əllər
və ağ kağız üstündə
hələ
yaşıl bir ağac çəkməmiş cocuq barmaqlar
və altında:
«Ax, sevgili həyat,
sən qardaşımsan mənim,
ətimiz
bir atanın ətindən,
qanımız
bir ananın qanından» –
yazmadan öncə
iki güllə gəldi dəstamazlı əllərdən.
Günəşin ilk saçaqlarıyla birlikdə
isti dodaqlarıyla öpdülər
biri alnının daşından,
biri sinəsinin taxtasından.

Açdılar bağlı qollarını,
götürdülər gözlərinin qara örtüyün.
«Ax, sevimli ölüm,
sevgili qardaşım,
qanımız
bir ananın qanından,
ətimiz
bir atanın ətindəndir» – dedi.
Və güllələr
pıçıldadılar astadan
biri alnının daşına,
biri
göysünün başına:
«Öylədir» – dedilər.

* * *
Öyləyəm
qaçılmaz, qaçırılmaz biri.
Qadın qoynuyam – böyük sığınacaq,
qaranquş telində gələn ilkin salam.
Öyləyəm
seviləcək biri,
yaşam masasında çörək,
çörəkdə duz.

İnsanlığın uşaq çağında
dünyanın beşiyi başında
əlində qopuz
boy boylamış Dədəm.

Belində qılınc
Bəzz qalasında vuruşmuş Babam
xilafətin
ədaləti asdığı anda.
Mən
Türkəm;
Talanlar görmüşəm çörəyimi yeyənlərdən
və çörəyin
ədalətsiz bölümündə
bölük-bölük bölünən mənəm.
Bax,
Ariya ilğarından qanıyaraq
çürüməkdəyəm;
Dədəmin çüyüründən,
Babamın qılıncından uzaq
və dilim
köhnə düşmanların əlində dustaq.
Mən
Təbrizliyəm.
Tehranda yaşayıram
dünyanın gözü önündə
saatbasaat
varlığımdan uzaqlaşaraq.

* * *
Qərib bir məmləkətdənəm,
yaşayışı bölüşməkdə cığal çıxan alçaq nəsildən.

Məndən bir ev sağda yaşıyar
özgürlüyün sinəsinə güllə sıxan vətəndaşım.

Məndən beş ev solda oturar
dilimə qıfıl vuran yerlim.
Şəhərin bu başında mənəm
alçaq tavanların kiçik pəncərəsində.
Şəhərin o başında
küçələri pul qoxuyan
dillərini bilmədiklərim.

Qərib bir məmləkətdənəm, dostum
və yaşayışı bölüşməyi bacarmayan
alçaq bir nəsildən.

* * *
Və qürbət susuzluqdur
ruhun ögeyləşməsi.
Bibər qoxusudur.
Şirinliyi acılığında dadımsınan
siqar tüstüsü kimi bir şey.
Göysündə umudun kəpək vurmasıdır
və bağlı pəncərəyə baxan
qısa baxışların qısraq qalması.
Qurumuş yarpaq boynu tək üzülmək;
Üzülmək,
ölmək;
Və dözmək. Səninçün hər şeyə dözmək.
Və şeir
möcüzədir, dostum,
qan axıdan qandalın qırılmasıdır.
Canın həvəsli çağında
yar qucağına sığınmaq kimi bir şey.
Gəlin rəhəmində
iki əlin bir dəstə gül bağlaması.
Gül və güllə. Öpüş və döyüş kimi bir şey.

Məktəbli yorğunluğuyla
yay tətillərinin umudunda
boğazlanan günlərin şəhvətini yaşamaq
və bir şeirin gur axımında
misra-misra çaxaraq
bütün kədərləri
ilıq sularında yumaq.
Şeir şeirdir, sevgili dostum,
gül və güllə kimi.
Və şeir
şirin
olduqca uca
oraq qoxuyan buğda sünbülüdür.
Qısraq baxışlarıyla,
qırılan qandallarıyla birlikdə.
İştə
şeir vətəndir, dostum,
öpüş və döyüş kimi bir şey.

* * *
Dünən telefon açmışdın –
Ölümdən çox-çox uzaqlarda
küçələri ayaqyalın dolaşan,
savaşqan,
qürbət qoxusuna yad
və şirin yuxusunda
boyanmış yumurta dadan
əsmər bir cocuğu xatırladım.

Nədən danışdıq,
hansı dildə dərdləşdik, bilmirəm.
Və ölmədiyim yadıma düşdü ansızın.

* * *
Nə torpağa verdim ki, gələcəkdir,
umud və sevginin duru yaşıllığıdır.
Nə suya verdim ki, aydınlıqdır…

Küləyə,
Səssiz küləyə verdim sırğalı röyalarımı.

Vidadi Mustafayev. 1958-1978-Cİ İLLƏRDƏ İRAN ELMİ FİKRİNDƏ AZƏRBAYCAN DİLİ MƏSƏLƏSİ

2007-11-21T03:43:00.000+04:00

(Təbriz Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinin jurnalı əsasında)

1945-ci il dekabr ayının 12-də Güney Azərbaycanda təşkil edilmiş Milli hökumətin mədəniyyət sahəsində gördüyü ən mühüm işlərdən biri Azərbaycan dilini rəsmi dövlət dili elan etməsi olmuşdur. Həmin münasibətlə qəbul edilmiş «Dil haqqında Azərbaycan Milli Hökumətinin qərarı»nda deyilirdi: «Bu gündən (6.I.1946 – V.M.) etibarən Azərbaycanda Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili hesab olunur».1 Qərarda məktəblərin Azərbaycan dilinə keçməsi bir vəzifə olaraq qarşıya qoyulurdu.
1946-cı il yanvar ayının 6-da Azərbaycan Milli Hökuməti Təbrizdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin təşkil olunması haqqında qərar çıxardı. Azərbaycan Dövlət Universiteti rəsmi surətdə həmin ilin iyun ayının 12-dən fəaliyyətə başladı. Təbriz Universiteti üç fakültədən: Ədəbiyyat, tibb və hüquq fakültələrindən ibarət olsa da, yalnız ədəbiyyat və tibb fakültələri fəaliyyət göstərməyə başladı. Universitet öz işini tənzimləməyə imkan tapmadı, çünki artıq ilin sonunda İran dövləti Azərbaycan Milli hökumətinin fəaliyyətinə son qoydu. Bununla belə İran hökuməti Təbriz Universitetini həmişəlik bağlamağa da cürət etmədi.

Sadəcə olaraq, Universitetin Milli hökumətə bağlılığını yaddaşlardan silmək üçün 1947-ci ildə İran şahı Təbrizdə universitet təsis edilməsi haqda fərman verdi. Bu fərman Təbriz Universitetinin fəaliyyətinin bərpa və davam etdirilməsinə qanuni əsas yaradırdı.
1947-ci ildə Təbriz Universiteti iki fakültədən – Ədəbiyyat və Tibb fakültələrindən ibarət idi. Sonralar universitetdə fakültələrin və onun nəzdində fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisələrinin sayı artdı. 1950-ci ildə Farmakologiya, 1955-ci ildə Kənd təsərrüfatı, 1958-ci ildə Texnologiya fakültələri təsis edildi. 1948-ci ildə mamaçılıq və tibbi yardım məktəbi, 1950-ci ildə Pedaqoji institut, 1958-ci ildə tibb texnikumu, 1960-cı ildə Pedaqoji institutun elmi şöbələri təsis edildi.2
1960-1961-ci tədris ilində Universitetin aşağıdakı ixtisaslar üzrə kadr hazırladığı qeyd edilir: tibb, farmakologiya, feldşerlik, fars dili və ədəbiyyatı, fransız dili, injilis dili, tarix və coğrafiya, fəlsəfə, kənd təsərrüfatı, psixologiya. Əvvəlki tədris ilində (1959-1960) universitetin dörd fakültəsi və iki ali müəssisəsini 63 qız və 236 oğlan bitirmişdi.
1960-1961-ci tədris ilində universitetdə 7 xarici professor (1 – tibb, 2- ədəbiyyat, 3 – kənd təsərrüfatı, 1 – texnologiya), 30 yerli professor (25 – tibb, 4 – ədəbiyyat, 1 – texnologiya), 29 dosent (17 – tibb, 7 – ədəbiyyat, 5 – kənd təsərrüfatı)3 tədrislə məşğul olmuşlar.
1960-1961-ci illərdə univeristetdə cəmi 2150 tələbə (697 – ədəbiyyat, 489 – tibb, 489 – mamaçalıq və s.) təhsil alırdı.
1962-ci ildə universitetin rektoru d-r Bazərqan demişdi: Təbriz universitetində 30 professor (ostad) 30 dosent (daneşyar), 50 müəllim, köməkçi (dəstyar) və katib (dəbir) işləyir, bununla da universitetin kadr məsələsi demək olar ki, həll edilmişdir.4
1962-ci ildə maliyyə çatışmazlığı bəhanəsi ilə universitetin axşam şöbəsi 4 illik fəaliyyətdən sonra bağlandı. Bu addım birinci kursa 300 nəfər qəbul edildikdən sonra atılmışdı. Şahın xanımına, baş nazirə müraciət edilmiş, sonuncu kömək göstərəcəyini vəd etsə də, bir nəticə hasil olmamışdı.5
Göründüyü kimi, ən çox tələbəsi olan fakültə Ədəbiyyat fakültəsi idi. Bu fakültə yenidən təsis edilmiş universitet qarşısında duran əsas missiyanın – Güney Azərbaycanda fars dilinin mövqeyini möhkəmləndirməyin əsas icraçısı idi.
1965-ci ildə Təbriz universiteti tədris korpuslarının tikintisi davam etdirilmiş, yaxın 2 ayda 160 yerlik yataqxananın istifadəyə veriləcəyi,6 texnologiya fakültəsinə məxsus korpusun tikintisi başa çatdıqdan sonra burada 600 nəfərin təhsil alacağı qeyd olunmuşdur.7
1965-ci il noyabr ayının 17-də saat 17.20-də Təbriz universitetinin təsis edilməsinin 19-cu ildönümü (şahın hesabı ilə) münasibətilə universitetin yeni binasında – Tibb fakültəsinin akt zalında Şərqi Azərbaycan ostandarı (valisi) Səyyarinin, Güney Azərbaycanın Milli Şura Məclisindəki deputatlarından bir qrupun, ordu komandanının, idarə rəislərinin, şəhərin hörmətli şəxslərinin iştirakı ilə təntənəli bayram mərasimi keçirilmişdir. Məclisdə həmçinin İran parlamentinin sədri, Tehran Universitetinin professoru mühəndis Riyazi, Təhsil naziri Hidayəti və Tehran Universiteti professorlarından bir neçə nəfər iştirak etmişdir.8
Mərasimdə çıxış edən Şərqi Azərbaycan ostandarı demişdi: «Təbriz universiteti Azərbaycanda fars dili və ədəbiyyatını qorumaq baxımından çox həssas vəzifə yerinə yetirir».9 Ostandar öz çıxışında Azərbaycanı gen-bol tərifləyərək, Milli hökumət dövrünü bütün vasitələrlə pisləməyə səy göstərmişdi.
1966-cı ildə təhsil haqqı ödəmək sahəsindəki güzəştlər ləğv edilmişdir. Təhsil haqqı (şəhriyye) 8500-dən 10500 riyala qədər idi.10 Bu zaman universitetdə tibb və farmakologiya, filologiya, kənd təsərrüfatı, texnologiya (yol və tikinti), təbiət elmləri fakültələri fəaliyyət göstərirdi11 . Həmin il elan olunmuşdu ki, bundan sonra Azərbaycan müəllimlərinin eyni zamanda universitetdə təhsil almalarına icazə verilməyəcəkdir, çünki bu məktəblərdə tədrisin normal aparılmasına mane olur.12
Artıq 1966-ci ildə maliyyə çatışmazlığı üzündən Təbriz universitetinin müxtəlif fakültələrinə məxsus korpusların tikintisi dayandırılmışdı.13
Bununla belə 1966-cı ilin dekabr ayının 6-da Universitetin 20 illiyi təntənə ilə qeyd edildi.14 Təbriz universitetində öyrədilən ixtisasların sayı artmaqda idi. 1965-ci ildə tibb fakültəsinin farmakologiyadan ayrılması haqqında qərar qəbul edilmiş,15 1967-ci ildə texnologiya fakültəsində maşınqayırma ixtisası açılmış, stomatologiya fakültəsinin açılması haqqında qərar qəbul edilmişdi.16
1967-ci ilə aid məlumatlarda qeyd edilir ki, Filologiya və farmakologiya fakültələrinin tələbələri ilk dəfə olaraq xaricə elmi ekskursiyaya çıxacaqlar.17 Həmin il doktor Müntəziri Universitetə rektor təyin edilmiş,18 ölkə universitetləri tarixində ilk dəfə olaraq yaranmış neqativ vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün rektorun bütün müavinləri, dekanlar və onların müavinləri dəyişdirilmişdi.19 Həmin ilin avqustunda baş nazir Abbas Hüveyda ikinci dəfə Təbriz universitetinə baş çəkmiş və tələbələr qarşısında çıxış etmişdir. O, 2 il əvvəlki gəlişi zamanı tikinti haqqında qəbul edilmiş planın yerinə yetirilmədiyini, tələbələrin sayının kafi olmadığını, bu il daha çox yerli gənclərin qəbul olunmasının zəruriliyini qeyd etmişdir.20
Həmin il universitetdə üç yeni institut – səhiyyə, botanika, tibbi resursların mühafizəsi institutları təsis edildi. Birinciyə 25 tələbə qəbul etmək nəzərdə tutulurdu, lakin digərləri haqqında hələlik qərar qəbul edilməmişdi.21
Çətinliklə də olsa, dövlət Təbriz universitetinin inkişafı üçün müəyyən addımlar atırdı. Qeyd edildiyi kimi, universitet Güney Azərbaycanın İrana inteqrasiya olunmasının, fars dilinin yayılmasının mühüm vasitələrindən biri idi. Fars dilinin Güney Azərbaycanda mövqeyinin möhkəmləndirilməsi Universitet rəhbərliyinin daim diqqət mərkəzində olmuşdur. Həmin məqsədlə 1971-1972-ci tədris ilində universitetin nəzdində Dil öyrənmə mərkəzi yaradıldı.22 Mərkəz qeyri-fars tələbələrin fars dilini mükəmməl bilməmələrindən doğan problemləri aradan qaldırmaq üçün təsis edilmişdi. Mərkəzin fəaliyyətində əsas rolu Ədəbiyyat fakültəsi oynayırdı. Fakültə öz elmi əsərlərini – elmi jürnalını artıq 1948-ci ildən nəşr etməyə başlamışdı.
Təbriz universitetinin Filologiya fakültəsinin elmi əsərləri universitetin elmi, ictimai, təhsil həyatı, fakültənin elmi fəaliyyətinin istiqaməti və xarakteri, tədqiqatların mövzuları, səviyyəsi və s. haqqında ətraflı məlumat verən ilkin mənbə tipli mühüm sənədlərdir.
Təbriz Universitetinin Filologiya və sonra Filologiya-sosiologiya fakültəsinin rüblük orqanı öz səhifələrində nədən yazılırdı?
Bizim nəzərdən keçirdiyimiz 220 məqalədən böyük əksəriyyəti – 135 yazı ümumi mövzulara həsr edilmişdir. Burada mədəniyyət, sosiolgiya, psixologiya, hətta geologiyaya dair yazılar yer almışdır. Yazılardan 55-i Azərbaycana aiddir. Nəzərdən keçirilən yazıların 20-si fars dili və ədəbiyyatı ilə, 10-u kürd mövzusu ilə bağlıdır.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bütövlükdə Təbriz Universiteti və xüsusən Filologiya fakültəsi Güney Azərbaycanda farslaşdırma siyasətini nəzəri, elmi, əməli cəhətdən əsaslandırmalı və möhkəmləndirməli idi. Buna hər şeydən əvvəl Universitetdə təhsil və elm dilinin fars dili olması xidmət edirdi. Universitet Təbrizin və bütövlükdə Güney Azərbaycanın ziyalı, mənəvi mühitinə güclü təsir göstərirdi və fars dilini bilməyin həm həyati vacibliyini, həm də cəlbediciliyini nümayiş etdirirdi. Təbriz Universiteti Güney Azərbaycanda fars dilinin statusunun qorunub saxlanmasında mənəvi və maddi marağı olan azərbaycanlı ziyalı təbəqəsinin formalaşmasına xidmət edirdi.
Filologiya fakültəsinin elmi araşdırmalarının əsas istiqamətlərindən biri S.Ə.Kəsrəvinin 20-ci illərin birinci yarısında irəli sürdüyü «Azəri dili» nəzəriyyəsini daha geniş şəkildə əsaslandırmaqdan, Güney Azərbaycanda fars dilinin mövqeyini, onun Azərbaycanda yaranan ədəbiyyatın əsas dili olduğunu hərtərəfli əks etdirməkdən, bununla da Azərbaycan-türk dilinin rolunu heçə endirməkdən və türk dili uğrunda mübarizənin mənasızlığını sübut etməyə çalışmaqdan ibarət idi.
Bu yöndə geniş fəaliyyət göstərən dörd müəllifin rolunu ayrıca qeyd etmək lazımdır. Bunlardan ikisi – Mənuçehr Mürtəzəvi və Əziz Dövlətabadi azərbaycanlı idi və birincisi «Azəri dili» nəzəriyyəsini geniş şəkildə əsaslandırmaqla, o birisi Azərbaycanda ədəbiyyatın fars dilində yaradıldığını sübut etmək məsələsi ilə məşğul idi. Hər ikisi öz çoxillik araşdırmalarnı bir yerə toplayaraq iri həcmli kitablar nəşr etdirdilər.23 Öz işində daha çox səy və ciddiyyət göstərən M.Mürtəzəvi hətta Təbriz Universitetinin rektoru vəzifəsinə də yüksələ bildi. Deməli, dəridən-qabıqdan çıxmağa dəyərmiş. Yalnız fars şovinizminə yüksək xidmət və sədaqəti sübut etdikdən sonra müəyyən vəzifəyə ümid etmək olardı. İkincisi, deyəsən, elə bir vəzifə sahibi ola bilmədi və zəhməti hədər getdi. Həm də Əziz Dövlətabadi öz yazılarını kitab halında nəşr edərkən xüsusi qeyd etmişdir ki, o, millət-etnos (M.Ə.Tərbiyət24 və Mehdi Müctəhidi25 kimi) prinsipindən yox, sırf Azərbaycan inzibati ərazi vahidi prinsipindən çıxış edir. Doğrudur, Ə.Dövlətabadi türkcə şer yazanların bir çoxunun adını qeyd etmişdir, ancaq onlar haqqında bir sətir də məlumat verməmişdir. İnanmaq olmur ki, bu ancaq senzuradan asıl idi və müəllifin heç bir təşəbbüsü olmamışdır.
«Azəri məsələsi» ilə iki fars da məşğul olmuşdur – Ədib Tusi və Mahyar Nəvvabi. Bununla belə onların fəaliyyəti miqyası, dərinliyi və ciddliyinə görə azərbaycanlıların fəaliyyəti ilə heç cür müqayisə oluna bilməz. M.Mürtəzəvi və Ə.Dövlətabadinin mövqeyində şəxsi təşəbbüsün mühüm rol oynadığı, hər şeyin şəraitin tələbindən asılı olmadığı ondan görünür ki, Q.H.Beqdeli və Q.Kəndlinin iri həcmli yazılarında açıq-aşkar və bəzən də üstüörtülü şəkildə türklük ideyası təbliğ edilirdi. Yəni redaksiya heyətinin, yaxud redaktorun həmişə fars şovinizmi mövqeyində dayandığını və jurnalın çox güclü senzuraya məruz qaldığını iddia etmək olmaz.
Bütövlükdə, qeyd edildiyi kimi, jurnalda getmiş 55 yazı bu və ya digər dərəcədə Azərbaycanla bağlıdır. Bunlardan 25-i ədəbiyyat mövzusunda (Əziz Dövlətabadi – 6, Qafar Kəndli – 9), 4-ü dil mövzusunda, qalanları tarix, sosiologiya, geologiya və s. mövzulardadır.
Ədəbiyyat sahəsinə aid məqalələr əsasən fars dilində yazıb-yaratmış şairlərin yaradıcılığı ilə bağlı idi. Lakin burada istisnalar da olurdu. Misal üçün, prof. Beqleyin Füzuli haqqında, Q.H.Beqdelinin Ə.Nəvainin «Fərhad və Şirin»i haqqında yazılarını göstərmək olar.
Hər şeyi obyektiv amillərlə bağlamaq doğru olmazdı, çünki həmişə mövcud reallıq daxilində müəyyən seçim azadlığı və müstəqillik imkanı olur. Elm vasitə olanda konyunktura, hədəf olanda obyektivlik yaranır. Azərbaycanlıların bir qismi məhdud imkanlardan öz məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışdıqlarından, şəraitin tələblərini artıqlaması ilə yerinə yetirmiş, digərləri isə təzyiqi hiss etsələr də, elmilik və obyektivlikdən o qədər də uzaq düşməməyə çalışmışlar. Buna ən yaxşı nümunə S.H.Tağızadənin «Zərdüştün dövrü» məlaqəsidir. Müəllif məqalədə «Şahnamə»də ərəb sözlərindən az istifadə edilməsinin təbii tarixi səbəblərini açaraq, Firdrovsinin bu işi guya milli təəssübkeşlik mövqeyindən görməsi fikrini rədd edir. S.H.Tağızadə yazır: «Mənim məqsədim, əlbəttə, İran şairlərinin vətənpərvərlik hissləri olmadığını göstərmək deyil, lakin müasir dövrün üsulu ilə mubaliğəyə yol vermək də yaramaz və hisslərin təsiri altında obyektivlik ( həqiqətpərəstlik) yolundan uzaq düşmək olmaz».26
H.Hüseyn Naxçıvani Övliya Çələbinin Azərbaycana və Təbrizə səyahətinin tərcüməsini çap etdirməklə Azərbaycan məfhumu haqqında daha obyektiv təsəvvürün yaranmasına kömək edirdi. Məlum olduğu kimi, o vaxt da, indi də şovinistlər iddia edirlər ki. Azərbaycan adı guya ancaq Güney Azərbaycana aid olmuşdur. Övliya Çələbinin tərcüməsində deyilir: «Bu ölkə (Qarabağ – V.M.) Azərbaycan ölkələrindən biridir».27
Fars şovinizmin türklərə həqarətlə baxmasına ən yaxşı cavab d-r Ə.Təbatəbainin yazısında verilmişdir. Burada göstərilir ki, XVII əsrdə və XVIII əsrin əvvəllərində şərqşünaslıq ibri, ərəb və türk dillərini bilməkdən ibarət idi, İranı isə hələ tanıyan yox idi.28
Bizim nəzərdən keçirdiyimiz materiallar arasında Filologiya fakültəsinin hakim millətçilik siyasətinin həyata keirilməsindəki rolu jurnalda cəmi bir məqalə ilə çıxış etmiş xanım Rəfiqə Qənnadiyanın yazısının müqəddiməsində aydın şəkildə göstərilmişdir. Müəllif yazır: «Azərbaycanın qədim dilinə aid sənəd və abidələrin bərpası və nəşri üç istiqamətdə aparılır. Birinci, qədim azəri dilindən qalmış abidələrin toplanması və nəşri. İkincisi, indiki Azərbaycan dilində olan azəri və iran ünsür və materiallarının toplanması, aşkar və nəşr edilməsi. Üçüncüsü, Azərbaycanda hal-hazırda mövcud olan İran ləhcələri haqqında tədqiqat aparmaq və bu ləhcələrin Azərbaycanın qədim dili ilə əlaqələrinin hüdud və keyfiyyətini öyrənmək.»29
Başqa sözlə, əsas səylər Azərbaycan dilini öyrənmək əvəzinə, mövcud olmayan dilin varlığını sübut etməyə yönəldilmişdir. Bu, türk dilinin zorla qəbul etdirilmiş dil olduğunu isbat etmək üçün lazımdır. Yazı Mahyar Nəvvabinin təşviqi ilə yazılıb və yuxarıda qeyd edilən istiqamətlərdən ikincisinə həsr edilib. Müəllif qeyd edir ki, bu məsələ barəsində ilk dəfə Ərisəngi adlı birisi yazıb. Çıxarışda göstərilir ki, Ərisənginin yarısı jurnalın 1336-cı il 1 və 2-ci, 1337-ci il 1-ci nömrəsində çap olunmuş və 1337 (1958) də ayrıca kitabça halında nəşr edilmişdir. R.Qənnadiyan müştərək zərbülməsələlərin, ibarələrin və s. ancaq və ancaq fars dilindən götürülmə olduğunu sübut etməyə çalışır. Onun fikrincə, Azərbaycan dilindən fars dilinə heç bir zərbülməsəl, atalar sözü və s. qətiyyən keçə bilməzdi. Müştərəklik əslində fars dilinin təsiri kimi başa düşülür.
Müəllif yazısının sonunda 800 Azərbaycan atalar sözünün latın qrafikası ilə siyahısını verir. O zaman atalar sözlərinin latın qrafikası ilə siyahısını vermək bu dilin nə Cənubi Azərbaycan (ərəb əlifbası ilə verilməli idi), nə də Şimali Azərbaycanla (kiril əlifbası) əlaqəsi olmadığını, Türkiyəyə daha yaxın olmasını, yəni necə deyərlər, «ora malı» olduğunu qeyd etmək məqsədi daşıyırdı. Digər tərəfdən, əgər müəllif həmin sözləri ərəb əlifbası ilə versəydi, onda istər-istəməz Azərbaycan dilində yazı nümunələrinin sayını artırmış olardı və jurnalı oxuyanlar Azərbaycan atalar sözlərini oxumaq imkanı əldə edərdilər. Bir sözlə, hətta materialın verilmə forması da Azərbaycan dilinin əleyhinə yönəlmişdi. Amma bu günün prizmasından baxsaq, müəllifə «uzaqgörənliyinə» görə «afərin!» deməliyik, çünki fars jurnalına təmiz Azərbaycan əlifbası ilə mətn yerləşdirilmişdir.
Qafar Kəndlinin Xaqani ilə bağlı silsilə yazılarından birində30 böyük şairin türklüyü onun işlətdiyi obrazlı ifadələr, əks etdirdiyi inamlar, türk təfəkkür tərzi çərçivəsində düşünməsi ilə əsaslandırılır. Q.Kəndli yazırdı: «Xaqaninin bu kimi məktub və şerlərində türklərin və xüsusən Azərbaycan xalqının qədim etiqadları və alət-ənənəlrinə müəyyən cəhətdən işarə edilmişdir ki, hər baxımdan xüsusi əhəmiyyətə malikdir». Müəllif Ə.Xaqaninin işlətdiyi ifadələrin Təbriz dialektində indi də yaşadığını, işarə etdiyi etiqadın Azərbaycan xalqının milli və qəhrəmanlıq dastanı «Dədə Qorqud»da yer aldığını göstərir.
Qəribə vəziyyət yaranmamışdırmı? Gənc azərbaycanlı tədqiqatçı Azərbaycan dilində, onun sabit ifadələrində İran dilləri ünsürləri axtardığı halda, digər cavan tədqiqatçı Ə.Xaqaninin farsca yazmasına baxmayaraq, türk obrazlar sistemi ilə düşündüyünü irəli sürür. Üstəlik bunların hər ikisi eyni jurnalın səhifələrində çap olunur. Həm də jurnal Qafar Kəndlinin məqalələrini çap edərkən böyük təhlükəyə məruz qalırdı. Qafar Kəndli türk dilinin müstəqilliyini mübarizə bayrağı etmiş demokratlardan idi, İran üçün ən təhlükəli qonşu olan Sovet İttifaqında – Sovet Azərbaycanında yaşayırdı. Bununla belə jurnal onun məqalələrini ardıcıl surətdə çap edirdi. Bu hadisə bəzi məsələlərə başqa gözlə baxmağa səsləyir. Yəni məsələ təkcə İran dövlətinin milli siyasətində, güclü senzurasında deyildi. Məsələ həm də azərbaycanlıların milli yetkinlik səviyyəsində idi. Axı İranın özündə də türklük ideyası ilə (Səhənd. Sazımın sözü) türk dilində çoxlu kitablar meydana gəlirdi. Belə şəraitdə fars şovinizminə xidmətdə israr edən azərbaycanlı ziyalılar sadəcə olaraq ziyalı adını daşımağa layiq deyildilər. Əlbəttə, şəraitə və eləcə də ixtisasa görə fars dili və ədəbiyyatına xidmət etmək olar, lakin bu, qətiyyən milli dil və mədəniyyətin inkar edilməsinə yönəlməməlidir. Bizə belə gəlir ki, jurnalda təqaüdə çıxması münasibəti ilə haqqında məlumat verilən d-r Əbdürrəsul Xəyyampur belə azərbaycanlı ziyalılardan olmuşdur. Əvvəlcə İstambulda iranlılar məktəbinin müdiri olmuş və doktorluq dərəcəsini də orada almış Ə.Xəyyamnur 1947-ci ildən Təbriz universitetində çalışmış, 1969-cu ildə təqaüdə çıxmışdır. O, fars dilinin qrammatikasını yazmış, türk dilindən fars dilinə bir kitab və bir neçə məqalə tərcümə etmiş. «Fərhənge-soxənvəran» adlı 662 səhifəlik bioqrafik lüğət tərtib etmişdir.
Jurnalda d-r Həmid Sərhəngiyanın nəşr etdirdiyi məqalədə subyektiv məqsədin nədən ibarət olmasından asılı olmayaraq, müəllif Azərbaycan dilinin fonetikası haqqında doğru və ətraflı məlumat verir və göstərir ki. Azərbaycan dilinin özünəməxsus sabit qanunları var, farsca danışanda belə azərbaycanlı fars sözlərini həmin qanuna uyğun surətdə dəyişdirir.31
Burada İngiltərənin Derham universitetinin professoru H.R.K. Beqlinin Təbriz universitetində oxumaq üçün hazırladığı mühazirənin mətni haqqında da bir-iki kəlmə demək lazımdır.32 O yazır: «Nəsimi və «Xətai» təxəllüsü daşıyan Şah İsmayıl Səfəvinin əsərlərindən sonra Füzulinin türkcə yaratdıqları azəri türk dilindəki əsərlər sırasında mühüm yer tutur» . O daha əlavə edir: «Füzulinin həcmcə türk dilində əsərlərindən çox olan fars divanı və fars dilində olan digər əsərləri həmin qədər (türkcə əsərləri qədər – V.M.) yayılmamışdır». Amma müəllif Füzulinin Nəsimi və Xətai kimi sələflərinin adını çəksə də, fars şovinizminə uyaraq göstərir ki, guya Füzulinin ən böyük xidməti fars şer sənəti və mövzularını türk dilləri üçün asan həzm olunma, yəni başa düşülmə şəklinə salmasından ibarət olmuşdur. Beləliklə, müəllif Füzulinin böyüklüyünü, müstəqilliyini və orijinallığını şübhəyə alır, bununla da farsların könlünü şad edir. Əslində isə müəllif Füzulini yaxşı tanımadığını nümayiş etdirir.
Nəhayət, jurnalda gedən bir yazı haqqında da danışmaq yerinə düşərdi. Biz d-r Qulamhüsen Mərzabadinin «İranda məliküşşüəralıq» adlı məqaləsini nəzərdə tuturuq.33
Müəllif göstərir ki, hərbçi Nadir şah və Ağaməhəmməd Qacar şeir və şairə etina etmədiyindən bir müddət rəsmi məclislərdə mədhiyyə və sitayiş yaddan çıxmışdır. Bu iş yalnız Fətəli şah Qacarın hakimiyyəti illərində (1797-1834) bərpa olunmuşdur. Bu zaman uzun müddətdən bəri unudulmuş olan «məliküşşüəra» adı təsis edildi. Hətta Qəznəvi və Səlcuq sultanlarını saraylarında qəbul olunmuş şeir qiraətçisi seçmək ənənəsi də bərpa edildi. Buna görə şairlər müxtəlif yerlərdən Tehrana axışmağa və bu vəzifəyə çatmaq üçün böyük əmək sərf etməyə başladılar. Bu baxımdan Qaani və Süruş daha ciddi mübarizə aparırdılar.
Bu məqalədə türk sultanları və şahlarının fars dili, mədəniyyəti və şerinə xidmət mexanizmi aydın göstərilmişdir. Məhz buna görə də fars dili öz indiki vəziyyətinə görə, doğrudan da, türk hökmdarlarına borcludur. Farsların iddia etdiyi kimi, fars dili fars millətini qorumamış, türk sultan və şahları fars dilinin yaşaması və yayılması üçün geniş şərait yaratmışlar. Farsların iddia etdiyi kimi, fars dilinin yaşaması, yayılması və nəhayət, hakim dilə çevrilməsi bu dilin daxili qüdrəti, cəlbediciliyi, şirinliyi ilə deyil, türk hökmdarların bu dilə göstərdikləri himayə ilə bağlı idi. Buna cavab olaraq farslar soruşa bilərlər ki, niyə türk hökmdarları öz ana dillərini – türk dilini yox, fars dilini himayə edirdilər?
Bu, çox təbii sualdır və indiyə kimi bu sualın tutarlı cavabı tapılmayıbdır. Doğrudan da, bu sualın həqiqi cavabı tapılsaydı, onda İranda Azərbaycan dili indiki əzilən dil, qadağan olunan dil, «ikinci dərəcəli dil», «zorla qəbul etdirilən dil» vəziyyətindən çıxar və özünə layiq yer tutardı. Nə qədər ki, bu hadisə baş verməmişdir, yuxarıdakı sual üzərində baş sındırılmalıdır. Özü də ilk növbədə Azərbaycan dilinə qarşı qələm işlədən azərbaycanlı ziyalılar bu sualın cavabını axtarmalıdırlar. Onlar təklikdə özlərindən soruşmalıdırlar ki, niyə ana dilinin yüksəlməsinin, rəsmiləşməsinin əleyhinə olmuşlar. Əgər belə ziyalılardan biri bu suala hərtərəfli, dərin və ən başlıcası, səmimi cavab verərsə, onda farsların hökmdarlar barəsində sualına da cavab tapmaq asan olar.

Qeydlər:

1. 12 Şəhrivər. Təbriz, 1324. s. 48.
2. Salnameye-daneşgahe-Təbriz, sale-təhsiliye-1339-1340 (1950-1961) .s 2.
3. Yenə orada, s. 95
4. «Keyhan» qəz. 1. X.1962
5. Yenə orada 30.X. 1962
6. «Keyhan» qəz. 27.VI.1965
7. Yenə orada, 15.III.1966
8. Nəşriyeye-daneşkədeye-ədəbiyyate-daneşgahe-Təbriz (bundan sonra Təbriz ədəbiyyat fakültəsi – «TƏF» şəklində qeyd ediləcək), 1344, № 3, s. 403
9. Yenə orada, s. 406.
10. «Keyhan» qəzeti 12.IV.1966
11. Yenə orada, 25.IV.1966
12. Yenə orada, 24.V.1966
13. Yenə orada, 4.XII.1966
14. Yenə orada, 6.XII.1966
15. Yenə orada.
16. Yenə orada, 26.II.1967
17. Keyhan qəz.15.III.1967
18. Yenə orada, 25.VII.1967
19. Yenə orada, 26.VIII.1967
20. Yenə orada, 24.VIII.1967
21. Yenə orada, 30.VIII.1967
22. Ədəbiyyat fakültəsinin jurnalı, 1350, № 97-100, s. 427, 429.
23. M.Mortəzəvi. Zəbane-dirine-Azərbaycan. Tehran. 1361;
Əziz Dövlətabadi Soxənvərane-Azərbaycan. Təbriz. 1355
24. M.Ə.Tərbiyət Danişməndane-Azərbaycan.Tehran, 1935.
25. M.Moctəhedi Ricale-Azərbaycan dər əsre-məşrutiyyət. Təbriz, 1947.
26. S.H.Tağızadə. Zəmane-Zərdüşt.– TƏF, 1338, № 1, s. 29-38.
27. H.H.Naxçıvani. Tərcümə və təlxise-səyhətnameye-Övliya Çələbi be Azərbaycan və Təbriz. – TƏF, 1338, № 3, s. 261-301.
28. Ə.Təbatəbai. Nəgşe-Anketil dü Peron dər təmime-fərhənge-İran dər Fəranse. – TƏF, 1338 № 4, s. 390-401.
29. Rəfiqə Qənnadiyan. Təbirat və estelahat və əmsale-moştərəke-farsi və Azərbaycani. – TƏF, 1342, № 2, s. 147-181.
30. Qafar Kəndli. Xaqani Şirvani. – TƏF, 1347, № 4. s.399-419.
31. Həmid Sərhəngiyan. Moqabeleye-vajehaye-farsi və Azərbaycani bəraye-bərrəsiye-moşkelati naşi əz bərxorde-zəbanha. – TƏF, 1351, № 2 (102). s. 160-175.
32. F.R.C. Begley. Şaere-sezəbaneye-ətəbate-Erağe-Ərəb – Fozuli. – TƏF, 1351, № 3 (103). s.342-361.
33. Qulamhüseyn Mərzabadi. Məlekoş-şoərayi dər İran. – TƏF, 1351, № 1 (101), s.1-34.

GÜNEY AZƏRBAYCAN ƏHALİSİNİN SAYI YENƏ TƏHRİF EDİLİB

2007-11-20T03:33:00.004+04:00

"Foreign Affairs, Defense, and Trade Consultancy Knowledge Services Group" adlı təşkilatın bu ilin mayında ABŞ Konqresi üçün hazırladığı «İranda etnik və dini azlıqlar» başlıqlı (Order Code RL34021) saylı hesabatda Güney Azərbaycan əhalisinin sayı ciddi təhrifə məruz qalıb. Belə ki, hesabatda 2006-cı ildə İran İslam Respublikasında 69 milyon nəfər əhali yaşadığı, bunun cəmi 24%-nin (təqribən 16,5 milyon nəfər) azərbaycanlılarından ibarət olduğu göstərilir, farsların isə ölkədə çoxluq təşkil etdiyi (51%) qeyd edilir. Buna uyğun olaraq, fars dilində və onun dialektlərində danışanların ölkə əhalisinin 58%-ni, türk dilində və onun ləhcələrində danışanların isə 26%-ni təşkil etdiyi iddia olunur.

Qeyd edək ki, bu rəqəmlər ABŞ Dövlət Departamentinin rəsmi saytında və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin «Faktlar kitabı»nda da əksini tapıb. Bu azmış kimi, hesabata əlavə olunan və guya İranın etnik mənzərəsini əks etdirən xəritədə Güney Azərbaycanın qərb topaqları (Qərbi Azərbaycan ostanının əksər hissəsi) kürdlərin yaşadığı ərazilər kimi təqdim olunub. Diqqəti çəkən faktlardan biri də budur ki, bir müddət əvvəl İranda çıxan «Cami-Cəm» adlı yarırəsmi qəzet (bu qəzet Azərbaycan Respublikasına da gəlib çıxır) heç bir şərh vermədən Türkiyə ordusunun PKK-ya qarşı əməliyyatlarından bəhs edən yazıya illüstrasiya olaraq guya kürdlərə məxsus torpaqları əks etdirən xəritə dərc edib. Həmin xəritədə nəinki Güney Azərbaycanın qərb torpaqları, hətta Quzey Azərbaycanın Qarabağ və Naxçıvan bölgələrinin bir hissəsi də kürdlərin yaşadığı ərazi kimi təqdim olunub.Güney Azərbaycan əhalisinin sayı barədə yanlış məlumatların zaman-zaman yayılmasında İran rejiminin «xidməti» böyükdür. Belə ki, ötən ilin payızında ölkədə keçirilən siyahıyaalmanın sonucunda əhalinin ümumi sayı, qadın və kişilərin, şəhər və kənd əhalisinin nisbəti və s. barədə informasiya verilsə də, əhalinin etnik tərkibi barədə məlumatlar açıqlanmadı.

ATATÜRKÜN SONUNCU TÜRK-QACAR ŞAHININ HAKİMİYYƏTİNİ SAXLAMAQ CƏHDİ

2007-11-12T03:18:00.000+04:00

Güney Azərbaycanlı tədqiqatçılardan birinin tapıb üzə çıxardığı sənəddən aydın olur ki, Qazi Mustafa Kamal Paşa Atatürk öz ölkəsinin xarici işlər nazirini Parisə göndərməklə, Ankaranın İranda qacar türklərinin hakimiyyətini qoruyub saxlamaq üçün hər cür dəstəyi göstərməyə hazır olduğunu rəsmən Əhməd şah Qacara bildirmişdir. Bu sənədə əsasən, Türkiyənin o zamankı xarici işlər naziri Tofiq Rüşdi bəy Atatürkün adından Əhməd şaha türk dilində təklif etmişdir ki, Pəhləvi qiyamını yatırmaq üçün təcili şəkildə Ankaraya gəlib türk qoşununun müşayiəti ilə Tehrana yollansın. Bu sənəd 1942-ci ildə İranın Ankaradakı səfiri tərəfindən Tofiq Rüşdi bəylə söhbət əsasında hazırlanaraq məlumat üçün Tehrana – Pəhləvi sarayına göndərilmşdir. Həmin səfir şovinist aripərəst rejim tərəfindən bu vəzifəyə təyin olunduğundan, onun sözügedən təklifə Əhməd şahın reaksiyası ilə bağlı müəyyən təhrifə yol verdiyi nəzərə alınmalıdır.

Sənədin mətni:

Mən Atatürkün dövründə Türkiyənin xarici işlər naziri olmuş Tofiq Rüşdi bəylə Cenevrədə dostlaşmışdım. O, istiqanlı və yaxşı bir adam idi. Biz bir neçə il (1932) Cenevrədə Millətlər Liqasında birgə çalışmışdıq. Mən İranın Ankaradakı səfiri vəzifəsinə təyin olunduqda (1942) bu tanışlıq və ya dostluqdan xeyli illər keçmişdi. Həmin vaxt o işsiz idi, Atatürk də yox idi. Bir gün o, səfirliyə gəldi və söhbət əsnasında onun xarici işlər naziri olduğu vaxtlardan, Əhməd şahla münasibətlərindən və Atatürkün İran şahına xəbər göndərməsindən söz düşdü. Mən onun sözlərini artırıb-əskiltmədən nəql edirəm:Adı çəkilən şəxs dedi ki, Qacar sülaləsi türk olduğuna görə Atatürk Əhməd şahın işlərinin pisləşməməsini və onun hakimiyyətdə qalmasını çox istəyirdi. O zaman Əhməd şah Fransada idi. Mən ona (Atatürkə – M.M.) dedim ki, qoy gedib Əhməd şahla görüşüm və ondan xahiş edim ki, iş işdən keçməmiş mümkün qədər tez İrana qayıtsın. Mən Parisə yollandım və həmin vaxt Nissada olan Əhməd şaha teleqrafla bildirdim ki, Atatürkdən təcili xəbər gətirmişəm. Əhməd şah cavab verdi ki, mən bir neçə gündən sonra Lozannada olacağam və orada sizinlə görüşə bilərəm. Mən təyin edilmiş gündə Lozannaya getdim və Əhməd şahın oradakı mənzilinə yollandım. O elə həmin gün məni qəbul etdi. Cənab Ərfəüd-dövlə və İranın Parisdəki nümayəndəsi Əmu xan da orada idi. Biz müzakirəyə başladıq. Bütün söhbətimiz türk dilində gedirdi, çünki onların hər üçü bir türk kimi türkcə danışırdı. Mən dedim ki, Atatürk sizə salam göndərir və çox arzulayır ki, əlahəzrət mümkün qədər tezliklə İrana qayıtsın. O belə düşünür ki, əlahəzrətin Fransada həddən çox qalması və orada (İranda – M.M.) yaranmış vəziyyət daha çox problemlər yaranmasına gətirib çıxara bilər.Əhməd şah cavab verdi ki, mən özüm tezliklə qayıtmaq fikrindəyəm. Mən dedim ki, Atatürk əlahəzrətin Ankaradan keçməklə İrana qayıtmasını istəyir. Dedi: «Çox yaxşı». Söhbət bu yerə çatanda mən əlavə etdim ki, Atatürk bir qoşun korpusunu əlahəzrətin ixtiyarına verməyə hazırdır: qoy bu korpus əlahəzrətlə birgə Tehrana getsin, səltənətin müxaliflərini hakimiyyətdən uzaqlaşdırsın və vəziyyət normallaşdıqdan sonra əlahəzrət onu müşayiət edən qoşunu geri göndərsin.Gördüm ki, Əhməd şahın sifəti dəyişdi. «Mən sizin türkcəni başa düşmürəm» - dedi, halbuki o ana qədər biz türk dilində yaxşıca söhbət edirdik. Yuxarıdakı mətləbi dərhal fransızca təkrar etməyə məcbur oldum. Əhməd şah əsəbiləşib dedi: «Atatürkə deyin ki, İran padşahı heç vaxt əcnəbi qoşunla öz ölkəsinə qayıtmayacaq». Dərhal söhbəti bitirdim və o, otaqdan çıxdı.Rüşdi bu yerdə əlavə etdi ki, məhz Əhməd şahın bu sərt rədd cavabından sonra Atatürk Rza xanın lehinə məşhur bəyanatını verdi.

Farscadan çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Şeyx Məhəmməd Xiyabani. YÜZ KƏLAM

2007-11-10T03:02:00.000+04:00

Azadlıq və istiqlal haqqında:

1. Hər bir millətin ləyaqətinin ilkin şərti müstəqillikdir. 2. Millətin istiqlalını yalnız yüksək mənəviyyat və biliklə qoruyub saxlamaq olar. 3. Hər bir millətin müstəqilliyinin qoruyucusu və müdafiəçisi onun şücaəti və qəhrəmanlığıdır. 4. Azad olmaq istəyirsinizsə, həqiqətpərəstliyi özünüzə peşə etməlisiniz. 5. Həqiqətsiz azadlıq əldə oluna bilməz. 6. Maarifsiz heç bir millət öz azadlığını qoruyub saxlaya bilməz. 7. Şərəfli həyatdan ötrü gərək canından və malından keçəsən. 8. Eşq olsun o millətə ki, azadlığı yaşatmaqdan ötrü yaşamağı sevir! 9. Azadlıq – bərabərlik tələb edir, qanun qarşısında hamımız bərabər olmalıyıq. 10. Elə bir azadlıq ola bilməz ki, bizə daim səhv etməyə əsas versin.

11. Gülab ətri milçəkləri qaçmağa vadar edir – ölkədə azadlıq ətrini yayın ki, istibdad milçəkləri aradan çıxsın. 12. Əqidə azadlığı hər cür siyasətin fövqündə durur. 13. Siz nə qədər azadlıqsevər olsanız da, elələri var ki, sizdən də azadlıqsevərdir. 14. Azərbaycanı azərbaycanlı azad etməlidir. 15. Azadlıqda da gərək asılı olasan. 16. Millətin canı heç kəsə fəda ola bilməz, millət xadimlərinin canı gərək millətə fəda olsun.

Yeniləşmə və tərəqqi haqqında:

17. Tərəqqinin ilkin şərti yeniləşmə ruhunun mövcudluğudur. 18. Hər bir ayıq və sayıq millət daim yeniləşməyə doğru yol getməlidir. 19. Zamanın əleyhinə çıxmaq səhv və mümkünsüzdür. 20. Zaman bizi getməli olduğumuz yerə istiqamətləndirir. 21. Zaman millətləri irəliyə doğru hərəkətə sövq etdiyi halda, biz öz dövrümüzün üzünə ağ ola bilmərik. 22. Tərəqqini zərurət saymaq lazımdır, tərəqqi etməmək - ölməkdir. 23. Tərəqqini laqeyd və biganə baxışlarla seyr edən millət məhvə məruz qalacaq. 24. Biz hazırkı əsrin övladlarıyıq və öz əsrimizin üzünə ağ olmayacağıq. 25. Yenilikçinin birinci düşməni onun dövrünün adətləridir.26. Nadanlar ölümü adətlərin dəyişməsindən üstün tuturlar. 27. Bu gün xoşa gələn və bəyənilən bir əməl sabah bəyənilməyə və rədd oluna bilər. 28. Kütlənin öz adətlərinə səmimi bir bağlılığı var və bu adətlər tərəqqi və yeniləşməyə mane olur. 29. Kütlənin ağlı və məntiqi onun gözündədir. 30. Sizin bugünkü papağınız atalarınızın dünənki papağı qədər qədir-qiymətə malik deyil. 31. Vaxtı çatanda alov və istilik şəklində üzə çıxan qüvvə bundan sonra iş və hərəkət şəklinə düşməli, tərəqqi və təkamül çarxlarını işə salmalıdır.

Cəmiyyətin fəlsəfəsi haqqında:

32. Kütlə təlqinlərə tabedir və onun rəhbərləri qabiliyyətli və xoş niyyətli olduqda, kütlə vasitəsilə yaxşı nəticələr əldə etmək mümkündür. 33. Öz cəmiyyətinə bağlı olmayan bir fərd heyvandan da aşağıda durur. 34. İctimai həyata bağlılığın olması – yaşamaq əlamətidir. 35. İctimai və siyasi həyata bağlılığı olmayanlar həyatın üz çevirdiyi ölülər kimidir. 36. Öz şəxsi mənafeyi üçün əqidə və məsləkinə zidd ittifaqlara qoşulan şəxslər ölüdürlər. 37. İnsanların hüquqlarını qəsb edənlərə mərhəmət – insanlara xəyanətdir. 38. İki müxtəlif nəzəriyyə arasında qaldıqda, tez ağlı işə salmaq və qəti qərar qəbul etmək lazımdır. 39. Cahil bir anda aqil ola bilməz. 40. Zülmətdə yaşamış bir şəxs işıqla üzləşdikdə, gözləri qamaşır. 41. İctimai vəzifələrinə əməl etməyən şəxs öz hüquqlarını da itirir. 42. Cəzalar və mükafatlar ağlasığmaz olmamalıdır. 43. Heç bir böyük iş fikirsiz həyata keçmir. 44. Qarışıq və ziddiyyətli fikirlərlə bir nəticə əldə etmək olmaz. 45. Hər dövrün bir tələbi var və bu, bəşəriyyətin elm və maarif səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. 46. Kütlənin hərəkətləri ani və qeyri-iradidir, qəfil bir zəlzələ kimi aləmi dağıdıb özü də yoxa çıxır. 47. Kütlə yatanda möhkəm yatır, ayıldıqda isə daha tədrici fəaliyyəti qəbul etmir. 48. Kütlə iradəsiz və ixtiyarsızdır, hadisələrə və təlqinlərə tabedir. 49. Kütlə mövhumata meyllidir, bir dərvişin mərəkəsi və əfsanələri onu bir alimin mühazirələrindən daha çox cəlb edir. 50. Millətlərin xarakterini və qiymətini müəyyən etdikdə, onların fitri xüsusiyyətlərinə üstünlük verilməlidir. 51. Ümumi bir hərəkət bütün mədəni bəşəriyyəti bir inkişaf mənzilinə doğru aparır. 52. Hər hansı bir toplum adından qəti hökm vermək olmaz. 53. Müəyyən toplumun həyatında baş verən hər hansı tarixi dövr bir tarixçinin qələmi və ya bir hökmdarın fərmanı ilə müəyyən olunmur və dəyişmir. 54. İctimai hadisələr təbii amillərin məhsulu və nəticəsidir. 55. Nə tarixi aldatmaq, nə də zamanın sürətli hərəkətini dayandırmaq mümkündür.

Müvəffəqiyyətin şərtləri haqqında:

56. İntizam və qayda-qanun müvəffəqiyyətin başlıca şərtlərindən biridir. 57. Avropanın ən güclü siyasi partiyaları yalnız öz nizam-intizamı ilə üstündürlər. 58. İnsan həyatda gərək elə işləsin ki, guya heç ölməyəcək. 59. Biz öz övladlarımızın fədailəriyik, biz öləcəyik ki, onlar yaşasınlar. 60. Gərək fədakarlıq edəsiniz ki, sizin və övladlarınızın gələcəyi təmin olunsun. 61. Yığmaq asandır, saxlamaq çətin. 62. Mövcud vəziyyətdən yeni bir vəziyyətə keçmək üçün daxili qüvvə və iradə lazımdır. 63. Sizin səmimiyyət və sədaqətiniz kifayət dərəcədə olarsa, heç bir qüvvə sizə üstün gələ bilməz. 64. Fərdlərin və cəmiyyətin həyatındakı narazılıqlar ayıq, ehtiyatlı və tədbirli olmağa sövq etməlidir. 65. Hər hansı ağıllı və əsəbilikdən uzaq narazılıq cəmiyyətə getməli olduğu yolları və görməli olduğu işləri göstərən ən yaxşı siyasi maarifçidir. 66. Narazı və uzaqgörən xalqlar çalışırlar, zəhmət çəkirlər və bunun şirin meyvəsini dadırlar. 67. Təbiət ümumi bir mübarizə meydanıdır ki, həyatı qaliblərə mükafat olaraq verir. 68. Bu böyük mübarizədə zəiflər və gücsüzlər yaşaya bilməzlər. 69. Bu dünyada yaşaya bilmək üçün zəiflik və acizlikdən qaçmaq lazımdır. 70. Özünə inam müvəffəqiyyətin əsas şərtlərindən biridir. 71. Nizam-intizamdan məhrum olan bir təşkilat uğursuzluğa düçar olub süqut edəcəkdir. 72. Dünənin xarabalıqları üzərində sabahın binasını ucaltmaq lazımdır. 73. Sabahın binasını ucaltmaq uzaqgörənlik, tədbirlilik və yaradıcılıq tələb edir.

Əxlaq və mənəviyyat haqqında:

74. Özünə inamı olmayan uğur qazana bilməz. 75. Məğrurluqla yanaşı özünə hörmət və inama da malik olmaq lazımdır. 76. Tənbəllər və müftəxorlar cəmiyyətdən uzaqlaşdırılmalıdır. 77. İstəmək hələ kifayət deyil, hər bir istək gərək fəaliyyətə çevrilsin. 78. Bütün işlərdə vacib olanla vacib olmayanı ayırmağı bacarmaq laxımdır. 79. Şücaət – müvəffəqiyyətin mühüm şərtlərindən biridir. 80. Biz o şücaəti bəyənirik ki, dözüm və məqsədyönlülük ilə tamamlanmış olsun. 81. Bir tikanlı loxmaya çevrilin ki, heç bir boğaz sizi uda bilməsin. 82. Ölümdən qorxmayan millət heç vaxt ölməz. 83. Böyük bir amal uğrunda ölmək qalibiyyətə bərabərdir. 84. Biz o məcnunlar və aşiqlərik ki, heç nədən qorxmuruq. 85. Sən vahid və yekdil ol, qoy başqaları səndən qorxsun. 86. Qorxu adamı mərdlikdən və insanlıqdan məhrum edib ən alçaq heyvanlarla bir səviyyəyə endirir. 87. Qorxu – millətlərin əsarətə düşməsinin başlıca amilidir. 88. Qorxaq bir millət tez bir zamanda hər hansı bir zülmkarın pəncəsinə keçir. 89. Qorxaq bir millətin boynuna əsarət boyunduruğunu salmaq üçün mahir zülmkarlar çox asanlıqla tapılır. 90. Qorxmamaq azdır, cürətli və şücaətli olmaq lazımdır. Ürəkli olmaq gərəkdir. 91. Ağılla silahlanmış cəsarət, düşünülmüş şücaət və xüsusən, təmənnasız qəhrəmanlıq – millətlərin xilaskarıdır. 92. Cismani şücaət, mənəvi şücaət olmazsa, yarımçıqdır. 93. Mənəvi şücaət insanın öz istəklərinə hakim ola bilməsindən ibarətdir. 94. Öz nəfsinə və ehtiraslarına tabe olmayan kəs, şücaətli və cəsurdur. 95. Mənəvi şücaət yüksək bir keyfiyyət olub idrakdan doğur. 96. Mənəvi şücaət – iradə və dərk olunmuş bir prinsipdir. 97. Qorxmaz insanın məntiqi budur: «Mən gərək qorxmayım, odur ki, qorxmaq istəmirəm və qorxmuram».98. Qorxmaz insanın iradəsinə məlum bəşəri qüvvələrdən heç biri üstün gələ bilməz.99. Heç vaxt yorulmaq və ümidsizləşmək olmaz, heç vaxt! Xüsusən o zaman ki, millətin varlığınıın ağır yükü nazik bir tükdən asılı olur!
100. Ey ölməz Azərbaycan, başını uca tut, yaşa və əbədi var ol

Farscadan çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

TƏBRİZDƏN DOĞAN GÜNƏŞ

2007-10-16T02:56:00.003+05:00

Təbrizlilərə «xər» deyən kəs bunu öz eşşəkliyindən deyib. O nə görüb? Bir şeyi görmədiyi və bilmədiyi halda bu sözü necə deyir?! Orada elə kişilər olub ki, mən onların ən kiçiyiyəm. Dəniz saman çöpünü qırağa tulladığı kimi, o dərya da məni kənara atıb. Mən beləyəmsə, gör onlar necədir!

Şəms Təbrizi

Şəms Təbrizi kim idi? 1244-cü ilin bir payız günü dəvətsiz-filansız Konyaya gəlib şəhərin ən hörmətli ruhanisi, məşhur şeyx Bəhaəddin Vələdin oğlu Cəlaləddin Ruminin həyatını alt-üst edən, onu «fitvalar verən şeyxdən şairə çevirən» (Sultan Vələd), «minbərdə vüqarla oturduğu halda küçədəki uşaqların oyuncağına döndərən» (Mövlana) bu şəxs necə bir insan idi və buna necə nail oldu? Bu sual təkcə müasir tədqiqatçıları və onların sələfləri olan orta əsr təzkirəçilərini deyil, həm də hadisənin canlı şahidlərini – Mövlananın yaxın ətrafını və bütövlükdə Konya əhlini ciddi şəkildə maraqlandırmış və düşündürmüşdür.

Mövlananın oğlu Sultan Vələd özünün «Vələdnamə» poemasında Şəmslə görüşdən sonra atasının davranışında baş verən köklü dəyişikliyin onun müridlərində doğurduğu qəzəb dolu sualları belə ümumiləşdirmişdir:

Axar su saman çöpünü alıb apardığı kimi
Bizim şeyximizi bizdən alan bu şəxs kimdir?
Bəlkə o sehrbazdır və sehrlə, ovsunla
Şeyxi özünə məftun etmişdir?!
Axı o kimdir və onda nə var ki,
Belə məkrlə yaşaya bilir?!
Onun nə əsli bəllidir, nə də nəsəbi,
Həm də biz bilmirik o hardandır.

Maraqlıdır ki, şeirlərindən birində eyni sualı (təbii ki, başqa anlamda) Şəmsə Mövlananın özü də ünvanlayır:

Sən kimsən? İldırım, yoxsa od-atəş?!
Sən məndə ev-eşik, ömür-gün qoymadın!

Şəmsin sirli şəxsiyyəti sonralar o qədər əfsanələşdi, elə müəmma haləsinə büründü ki, hətta məşhur ingilis şərqşünası Edvard Braun tarixdə belə bir adamın mövcudluğunu şübhə altına alıb onun Mövlana təxəyyülündən doğmuş bir obraz olduğu fikrini irəli sürdü. Nə yaxşı ki, nəhayət, Şəmsin qaynaqlarda adı keçən «Söhbətlər»i («Məqalat», yaxud «Xirqeyi-Şəms» - Şəmsin müxtəlif məclislərdə çeşidli mövzularda etdiyi söhbətlərin müridlər tərəfindən qələmə alınmış toplusu) tapılıb nəşr olundu və Şəmsin şəxsiyyəti, fikirləri, Mövlana ilə münasibətləriylə bağlı bir çox sualları cavablandırmaq, eləcə də onun barəsində yazılanlara xeyli təshihlər etmək imkanı yarandı. Məsələn, bir çox mənbələr Şəmsi savadsız bir dərviş kimi təqdim etmişlər. «Məqalat» isə Şəmsin öz dövrü üçün çox mükəmməl təhsil aldığını, o zamanın ən böyük elm və fikir adamları ilə oturub-durduğunu açıq-aşkar göstərməkdədir.
«Söhbətlər»də diqqəti çəkən ilk məsələ, təbii ki, Şəmsin özü barədə verdiyi bioqrafik məlumatlardır. Bu məlumatlar Şəms şəxsiyyətinin real cizgilərini kifayət qədər dolğun şəkildə əks etdirir. Bəlli olur ki, Şəms (Şəmsəddin Məhəmməd ibn Əli ibn Məlikdad) XII əsrin sonlarında Təbrizdə bəzzaz ailəsində doğulub. Ailənin yeganə, bir qədər də ərköyün övladı olan Şəmsin qeyri-adiliyi hələ uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarında özünü göstərməyə başlayıb. Belə ki, o qəribə yuxular görür, anlaşılmaz hallara düşür, bəzən üç-dörd gün heç nə yemirmiş (amma bundan zəifləmirmiş, əksinə, daha da gümrahlaşır, şüuru daha aydın, zəkası daha iti olurmuş). Bütün bunlar təbii ki, adi bir insan olan atasını bərk narahat edirmiş. Şəms bununla bağlı atası ilə dialoqlarını «Söhbətlər»də son dərəcə canlı şəkildə vermişdir: «Soruşurdu: - Sənə nə olub? Cavab verirdim: - Mənə heç nə olmayıb. Dəliyəm? Kiminsə paltarını cırmışam? Sənin üstünə düşmüşəm? Sənin paltarını cırmışam? Deyirdi: - Bəs bu nə vəziyyətdir? Bilirəm, dəli deyilsən, amma bu davranışını başa düşmürəm». Yaxınlarının və ətrafdakıların onu başa düşməməsindən doğan kədərli vəziyyəti, qəribə psixoloji ovqatı Şəms belə ifadə etmişdir: «Atamın məndən xəbəri yox idi. Mən öz şəhərimdə qərib idim. Atam mənə yad idi, ürəyim ondan ürkürdü. Mənimlə mehriban danışırdı, amma mənə elə gəlirdi ki, məni döyür, evdən qovur». Nəhayət, Şəms atası ilə arasındakı bu anlaşılmazlığı toyuq altına qoyulmuş qaz yumurtalarının misalı ilə izah edir: toyuğun çıxarıb bəslədiyi qaz balaları arxı görən kimi özlərini suya vurur, onların başqa növdən olduğunu anlamayan toyuq isə suya girə bilməyib narahat halda arxın qırağında o yan-bu yana qaçır. Atası ilə bağlı xatirələrini Şəms belə ümumiləşdirir: «Yaxşı adam idi, amma aşiq deyildi, yaxşı adam başqadır, aşiq başqa; aşiqin halını aşiqlər bilər!»
Atası Şəmsin oxuyub fəqih olmasını, cəmiyyətdə rəsmi mövqe tutmasını arzulayırdı, buna görə də onu Təbrizin ən yaxşı mədrəsəsinə qoymuşdu. Şəms də yaxşı oxuyur, fiqhi dərindən öyrənirdi, amma təhsilə, elmə karyera aləti kimi deyil, həqiqətə çatmaq vasitəsi kimi baxırdı: «Vallah, billah mədrəsələrdə oxuyanlar çalışırlar ki, sabah özləri də mədrəsə sahibi olsunlar. Dünya malı üçün elm öyrənmək nəyə gərək? Bu kəndir quyudan çıxmaq üçündür, bir quyudan çıxıb başqa quyuya düşmək üçün yox!»
«Söhbətlər»in mətni Şəmsin həm fiqh, həm də o dövrün digər elmləri sahəsində necə dərin biliyə, necə geniş erudisiyaya malik olduğunu aydın göstərir. Sonralar Mövlana yazacaqdı ki, kimya, nücum, riyaziyyat, ilahiyyat, hikmət və məntiqdə Şəmsin tayı-bərabəri yoxdur. Amma Şəms o dövrün terminologiyası ilə desək, təkcə «əqli» və «nəqli» elmləri öyrənməklə kifayətlənmirdi, paralel olaraq Təbrizdəki sufi məclislərində iştirak edirdi. Həmin dövrdə o, Əbubəkr Səlləbaf Təbrizi adlı bir şeyxin müridi də olmuşdu. Amma sonralar təsəvvüfdə ən yüksək məqama yetişsə də, ənənəyə uyğun olaraq özü ətrafına müridlər toplamadı. Şəms bunu «Söhbətlər»də çox maraqlı bir şəkildə izah edir: «Mən mürid tutmuram. Məndən çox yapışdılar ki, sənin müridin olaq, bizə xirqə ver, qaçdım... Mən mürid tutmuram, şeyx tuturam, özü də hər şeyxi yox, kamil şeyxi!» Şəms Tanrının məşhur hədisdə deyilən («Mənim qübbəmin altında övliyalarım var, onları Məndən başqa kimsə tanımaz») gizli övliyalarından idi, tanınmaqdan və şöhrətdən qaçırdı. Yenə özü başqa bir yerdə deyir: «Mənim bu aləmdə adi adamlarla işim yoxdur, onlar üçün gəlməmişəm». Təsadüfi deyil ki, bir müddət sonra müəllimi Şəmsəddin Xoyi ona dərs deməkdən imtina etmiş və bunu belə əsaslandırmışdı: «Mən Allahın yanında xəcil olmaq istəmirəm... Səndə üstün bir gövhər var, mən ona nəsə nəqş edə bilmərəm».
Beləliklə, Şəmsin kamil şeyx axtarışı ilə uzun-uzadı səfərləri başlayır: Dəməşq, Hələb, Bağdad, Qeysəriyyə, Ağsaray, Sivas, Ərzurum, Ərzincan... və nəhayət, Konya. Tez-tez yerini dəyişdiyi, qəfil gəldiyi kimi qəfil də yoxa çıxdığı üçün «uçan Şəms» ləqəbi ilə məşhurlaşır. O dövrdə hər hansı şəhərə gələn tacir karvansarada, fəqih – mədrəsədə, dərviş isə xanəgahda qalır, burada pulsuz yeməklə təmin olunurdu. Şəms xanəgaha getmir, ümumiyyətlə, özünün təsəvvüf əhli olduğunu büruzə vermirdi (adətən tacir qiyafəsində olurdu). Uzun müdət qaldığı şəhərlərdə Şəms əsasən müəllimlik edir, son dərəcə qənaətcil və təvazökar bir həyat sürürdü. «Söhbətlər»dən bəlli olur ki, hətta müəllimlikdə xüsusi metodikası varmış – təzə məktəbə gəlmiş uşağa 3 aya Quranı öyrədirmiş! Çox qalmadığı şəhərlərdə isə Şəms dolanışığını qayış düzəltməklə, rəngsazlıq və suvaqçılıqla, yəni əlinin zəhməti ilə təmin edirmiş. Şəxsiyyətinin bu cəhəti nəzərə alındıqda, «Söhbətlər»də bir tərəfdən müftəxor dərvişlərə, əsassız iddialara düşən mürşidlərə, digər tərəfdən də «Məhəmməd dininin quldurları», «dinin bünövrəsini qazan siçovullar» adlandırdığı şeyxlərə, minbər əhlinə yönəlmiş ardıcıl və kəskin tənqidin köklərini anlamaq mümkündür (sonralar bu mövzular «Məsnəvi»də də geniş yer alacaqdı).
Çoxsaylı səfərləri gedişində Şəms o dövrün ən məşhur elm və irfan adamları ilə görüşüb müzakirələr aparmış, istər müasirləri, istərsə də əvvəlki dövrlərdə yaşamış görkəmli şəxsiyyətlər haqqında öz fikirlərini (bəzən sox sərt və kəskin formada) «Söhbətlər»də ifadə etmişdir. Bu sırada onun «ən böyük şeyx» ləqəbi ilə tanınan Mühyiddin İbn əl-Ərəbi (1165-1240) haqqında fikirləri xüsusi maraq doğurur. İbn əl-Ərəbi ilə söhbətlərini təfsilatı ilə xatırlayan Şəms bəzən onun məntiqi qarşısında çaşıb qalan böyük filosofu belə təsvir edir: «Sözünün əvvəlində də mənə «övladım!» deyirdi, axırında da. Sonra da gülürdü: yəni belə övlad olar?!» Bununla belə İbn əl-Ərəbinin məqamını kiçiltmədən deyir: «O, bir dağ idi, dağ! Heyrətamiz bir kişiydi. Yaxşı həmsöhbət idi...»
Nəhayət, deyildiyi kimi, 1244-cü ildə Şəms Konyaya gəldi və onun Cəlaləddin Rumi ilə sonradan «iki dənizin qovuşması» adlandırılan məşhur görüşü baş tutdu (qaynaqlardakı işarələrdən, o cümlədən, «Məqalat»dan bəlli olur ki, Şəms Mövlananı əvvəllər də görübmüş və bir növ onun öz missiyası üçün yetişməsini gözləyirmiş). Həmin görüşdə Şəmsin verdiyi: «Kim daha böyükdür: Bayəzid Bəstami, yoxsa Məhəmməd peyğəmbər?» - sualı onun idrakın xarakterinə və irfanın təbiətinə baxışını əks etdirməklə, Mövlanada baş vermiş ruhi-mənəvi təbəddülatın mahiyyətinə işıq salır. Sonralar Şəms bu baxışını Həllac Mənsurun timsalında bir qədər də konkret ifadə edir: «Mənsura hələ Ruh bütün camalını göstərməmişdi. Yoxsa «Ənə-l-Həqq» («Haqq mənəm!») deyərdimi? Haqq hara, mən hara? Bu «mən» nədir? Söz nədir? Əgər Ruh aləmində qərq olsaydın, sözə sığardınmı?» Və bir qədər sonra fikrini daha açıq deyir: «Peyğəmbərin yolu ilə getmək zahirən ona təqlid etmək deyil, məsələn, o qovun yeməyibsə, sən də yemə (Məhəmməd peyğəmbər qovun yemədiyi üçün yuxarıda adı keçən məşhur sufi şeyxi Bayəzid Bəstami də qovun yemirmiş – M.M.). Peyğəmbərin yolu ilə getmək odur ki, o, Meraca gedibsə, sən də onun ardınca get!» Beləliklə, Şəms insanın qarşısına çox çətin vəzifə qoyur. Amma məsələ bununla da bitmir: «Allah-əkbər deyirsən, yəni Allah böyükdür. Onda sən də çalış ki, böyük olasan!» Yəni kamiləşmənin sonu yoxdur, məşhur hədisin ifadəsi ilə desək, idrakın birinci qarışını adlayıb təkəbbürə yuvarlanmaq olmaz, qarşıda təvazö doğuran ikinci, heyrət və heyranlıq yaradan üçüncü qarışlar var. Burada elm və ağıl müəyyən həddə («dərgaha») qədər işə yarayır, sonra «hicab»a – pərdəyə çevrilir; odur ki, sonrası ruhun və ürəyin işidir, qalanı eşqlədir. «Əgər bu mənaları oxuyub öyrənmək və müzakirə ilə dərk etmək mümkün olsaydı, onda gərək Fəxr Raziyə baxanda Bayəzidlə Cüneydin başına aləmin külü olaydı (məşhur ilahiyyatçı Fəxrəddin Razi, məşhur sufilər Bayəzid Bəstami və Cüneyd Bağdadi nəzərdə tutulur – M.M.). Deyirlər, Fəxr Razi Quranın təfsirində min kitab yazıb, bəziləri deyir beş yüz kitab. Yüz min Fəxr Razi Bayəzidin getdiyi yolun tozuna çatmaz...»
Və nəhayət: «Deyirsən ki, Allah birdir. Nə olsun, sən ki təfriqə içindəsən, bir deyilsən!» Şəms hikmətindən işıq alan Mövlana poeziyası ilk növbədə bu birliyə yönəlib, ona xidmət edir: «Biz birləşdirmək üçün gəlmişik, ayırmaq üçün yox!» - deyir Mövlana. Sözün, sənətin, fikrin bundan böyük missiyası varmı?! Ən başlıcası, bu birlik dil, yaxud din birliyi deyil, ürək birliyidir. Ürəyin dili başqadır. Mövlana nə gözəl deyib:

Ey bəsa hendu-vo-torke-həmzəban,
Ey bəsa do torke-çun biqaneqan.
Pəs zəbane-həmdeli xod digər əst,
Həmdeli əz həmzəbani behtər əst.
(Nə çox hindli və türk var ki, dilləri birdir,
Nə çox iki türk var ki, bir-birinə yad kimidir.
Deməli, məhrəmliyin dili tam başqa bir dildir,
Ürək birliyi dil birliyindən daha yaxşıdır).

Beləliklə, Şəms Mövlananı elm məqamından eşq məqamına, alimlik mərtəbəsindən aşiqlik mərtəbəsinə ucaltdı, onu kitablarda yazılanları bilməkdən doğan zərərli və mənasız təkəbbürdən xilas etdi. «İnsanı bütün qorxulardan etiqad və eşq azad edər. Səni isidən hər etiqadı saxla, səni soyudan hər etiqaddan uzaqlaş» - dedi. Mövlana dünyaya yenidən gəldi. Özü demiş, «yanan çıraq yanmayan çırağa toxunub getdi»...
Şəmsin Konyadan qəfil yoxa çıxması, o dövr müəlliflərindən birinin yazdığı kimi «qeybə çəkilməsi» barədə müxtəlif fikirlər var. Ən məşhur versiya onun öldürülərək bir quyuya atılmasıdır. Lakin «Məqalat»ın ən görkəmli tədqiqatçısı, kitabın elmi-tənqidi mətninin tərtibçisi Məhəmmədəli Müvəhhid Şəmsin Konyadan Təbrizə qayıtdığını, sonra Təbrizdən Dəməşqə gedərkən Xoyda vəfat etdiyini və Xoydakı Şəms Təbrizi minarəsinin bu nadir şəxsiyyətin əsl dəfn yeri olduğunu əsaslandırır. Biz də bu fikrə qoşuluruq.
Şəmsin «Söhbətlər»i canlı fikrin misilsiz bir abidəsidir. Tam qətiyyətlə deyə bilərik ki, klassik farsdilli nəsrdə onun analoqu yoxdur. Təəssüf ki, bizdə lazımınca tədqiq və təbliğ olunmayıb. Hələ də bizdə Şəmsi şair adlandıran, «Divani-Şəms»in ona aid olduğunu yazan «alimlər» var. Şəms özü isə: «Məndə heç vaxt yazmaq adəti olmayıb, söz məndə qaldıqca hər an başqa bir üz göstərir» - deyir. Amma Mövlana irsinin məşhur araşdırıcılarından Bədiüzzaman Füruzanfər yazır ki, Mövlananın əsərlərini həm də Şəmsin əsərləri saymaq olar. Zatən, Mövlana öz bənzərsiz divanını «Şəmsin divanı» adlandırmaqla bunu demək istəyib. Şəmsə müraciətlə açıq şəkildə: «Mənim bütün bu dediklərim sənin səsindir» - söyləyib. Və Şəmsin bu sözləri deməkdə nə qədər haqlı olduğunu təsdiq edib: «Əgər mənim deməyə bir sözüm olsa və bütün dünya ağzımı yumsa ki, o sözü deməyim, həmin söz min il sonra da olsa, mən istəyən şəxsə çatacaq!» Bu mənada Mövlananın bütün dünya tərəfindən qeyd olunan 800 illiyi həm də Mövlananı Mövlana edən, onun «haqqın və canın Günəşi» adlandırdığı Şəmsin – özünü Təbrizdən çıxan kişilərin ən kiçiyi sayan Şəms Təbrizinin bayramıdır.

SƏN DEMƏ, İRAN AZƏRBAYCAN ƏRAZİSİNİ RUSİYAYA İCARƏYƏ VERİBMİŞ

2007-10-13T02:50:00.001+05:00

Makudan seçilmiş deputat bizim öz tarixi torpaqlarımızı müəyyənləşdirməyə elmi savadımızın çatmadığını bildirib

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutu tərəfindən xalqımızın tarixi torpaqlarını əks etdirən atlasın nəşri İran İslam Respublikasında ölkəmizə qarşı ərazi iddiası ilə çıxış edənlərin yenidən fəallaşmasına və onların sıralarına təzə simaların qoşulmasına səbəb olub. Belə ki, İran parlamentinin milli təhlükəsizlik və xarici siyasət komissiyasının üzvü Mahmud Məhəmmədi alimlərimizin hazırladığı atlası saxta adlandıraraq deyib: «Dünyanın bütün məşhur atlaslarında Azərbaycan Respublikası geniş İran torpağının bir hissəsi kimi verilmişdir». İranlı deputat bizə minnət qoymağı da yaddan çıxarmayıb və bildirib: «SSRİ dağıldıqdan və Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra İran səxavət göstərərək, keçmiş tarixə və Azərbaycana olan hüququna istinad etməmiş və yenicə müstəqillik əldə edən respublikanı rəsmi şəkildə tanımışdır, həmişə də bu ölkə ilə yaxşı və səmimi münasibətlər saxlamağa çalışmışdır». Halbuki Azərbaycanın on altı illik müstəqilliyi dövründə İranın ölkəmizə münasibətində çatışmayan şey elə səmimiyyət olmuşdur.

Mahmud Məhəmmədi bu məsələdə də İranda hakim olan totalitar siyasi düşüncənin ənənəvi tezisindən yararlanaraq, atlasın nəşrini kənar qüvvələrin təhrikçi fəaliyyəti ilə əlaqələndirmiş və demişdir: «Bu cür təhriklər siyasi məqsədlərlə edilir. Onlar bir müddət əvvəl Fars körfəzi mövzusunu ortaya atmışdılar, indi də Azərbaycan Respublikası məsələsini qızışdırırlar». İran parlamentinin adı çəkilən komissiyasının başqa bir üzvü, Makudan seçilmiş deputat Süleyman Cəfərzadə həmkarından daha konkret danışaraq, bu məsələni «Amerikanın qurğusu» adlandırmışdır. Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrini xatırladan S.Cəfərzadə bir qədər orijinallıq göstərməyə çalışaraq, demişdir: «O zaman Azərbaycan Respublikasının ərazisi Rusiyaya icarəyə verilmişdi, amma İran öz torpağını geri qaytarmağın ardınca düşmədi».Süleyman Cəfərzadənin bəyanatında diqqəti çəkən məqamlardan biri də bizlərə az qala yazığı gəlməsidir. Görün, o nə deyir: «Təəssüf ki, Azərbaycan Respublikası özü də bilmədən Amerikanın və sionistlərin fikirlərini irəli sürür. Azərbaycan Respublikası belə bir atlasın nəşrində günahkar deyil, çünki onun elmi və tarixi savadı yoxdur ki, sənədlərlə tanış olub özünün və qonşularının torpaqları barədə düzgün mühakimə yürütsün».Necə deyərlər, şərhə ehtiyac yoxdur. Amma meydana bir sual çıxır: əgər Azərbaycan elmi belə bərbad durumdadırsa, onda niyə İrandan dəstə-dəstə insanlar (təbii ki, rejimin icazəsi ilə) ən müxtəlif sahələr üzrə aspirantura və doktoranturada oxumaq üçün bizim Elmlər Akademiyasına, eləcə də digər elm və təhsil ocaqlarına üz tutur? Yoxsa ortada başqa məqsəd var?!

Adıgözəl Məmmədov. MİRCƏFƏR BAĞIROV VƏ CƏNUBİ AZƏRBAYCAN (3)

2007-09-20T02:02:00.002+05:00

Ordu generalı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı İ.İ.Maslennikov 1939-cu ildə Beriya tərəfindən sərhəd qoşunları komandanı və daxili işlər xalq komissarının müavini vəzifəsinə təqdim edilmiş, 1942-1943-cü illərdə isə Zaqafqaziya cəbhəsi və Şimali Qafqaz cəbhəsinin Şimal qoşun qrupunun komandanı olmuşdu. 1952-ci ildə “Voyennaya mısl” jurnalının avqust nömrəsində Zavyalov və Kalyadinin “Qafqaz uğrunda döyüş” başlıqlı məqaləsi çıxmışdı. Bu məqalə ilə bağlı Maslennikov Baş qərargahın Hərbi-elmi idarəsinin rəisinə məktub göndərərək yazmışdı:
“56-cı səhifədə müəlliflər SSRİ Ali Baş Komandanlığı Qərargahının gördüyü tədbirləri xarakterizə edərkən 1942-ci ilin avqustunda Qafqaz cəbhəsində yaranmış olduqca çətin şəraitə baxmayaraq, bütün vəziyyəti dəyişmiş və köklü dönüş yaratmış Lavrentiy Pavloviç Beriya yoldaşın həyata keçirdiyi böyük yaradıcılıq işini və prinsipial siyasi-təşkilati tədbirləri ötəri və olduqca səthi xatırladırlar. L.P.Beriya yoldaşın fəaliyyətinin belə xarakteristikası onun şəxsi və bilavasitə rəhbərliyi altında həyata keçirilmiş bütün tədbirlərin tam mənzərəsini əks etdirmir».

F № 1, siy. № 89, iş № 112

STALİN yoldaşa

Martın 28-də Sovet Culfasında biz İran Azərbaycanı Milli hökumətinin rəhbərləri Pişəvəri, Şəbüstəri və doktor Cavidlə görüşdük.
Sizin göstərişinizə müvafiq olaraq biz yaranmış şəraiti onlara izah etdik və bu gün İran Azərbaycanında mövcud olan vəziyyətin saxlanmasında təkid etməməyi məsləhət gördük. Onlara Tehran hökuməti ilə bağlanacaq sazişdə bizim səfirin Qəvama ünvanlanmış 24 mart tarixli məktubunda irəli sürülən təklifləri əsas götürməyi tövsiyə etdik.
14 mart tarixində mən (M.C.Bağırov – A.M.) onlarla ilkin söhbət aparsam da, bizim son təkliflərimiz onlara çox ağır təsir bağışladı. Hər üçü bildirdi ki, onlar bizim məsləhətimizi qeyd-şərtsiz icraya qəbul edirlər, amma eyni zamanda aşağıdakıları bizim diqqətimizə çatdırmağı zəruri sayırlar:
İran Azərbaycanı Demokrat Partiyası və Milli hökuməti mövcud olduqları dövr ərzində xalqa çoxlu vədlər vermişlər ki, onların da bir hissəsi artıq həyata keçirilib və indi elan olunmuş tədbirlərdən əl çəkilməsi onlara çox ağır gəlir.
Onlar Qəvama inanmır, gözəl bilirlər ki, o, Azərbaycan xalqının hüquqları haqqında bütün vədləri və hətta yazılı sazişləri İran Konstitusiyasına istinadla tədricən ləğv edəcək, İran Konstitusiyası isə mahiyyətcə xalqın hüquqlarını deyil, mürtəce rejimi müdafiə edən sənəddir.
Onlar İran silahlı qüvvələrindən qorxmurlar, amma əmindirlər ki, Qəvam, irticaçı tacirləri, mülkədarları və ruhaniləri ələ almaqla, Azərbaycanda vətəndaş müharibəsi törədəcək, kürdlər və azərbaycanlıları millətlərarası qırğına sürükləyəcək. Bu işdə isə ona ilk növbədə ingilislər kömək edəcəklər.
Qəvam həqiqətən də İranda islahatlar keçirmək istəyirsə, onun üçün silahlı qüvvələri ilə birlikdə Milli hökumətdən etibarlı dayaq ola bilməz. Amma Qəvam çətin ki, bunu istəsin.
Deyilənlərə əsasən, Pişəvəri, Şəbüstəri və Cavid xahiş edirlər ki, bizim qoşunlar geri çəkildikcə onlara Şimali İranın digər vilayətlərindəki mütərəqqi demokratik elementlərlə əlaqəyə girmək və birgə səylərlə Tehran irticasına qarşı mübarizəyə başlamaq icazəsi verilsin.
Onlar Sovet İttifaqının vasitəçiliyini Azərbaycan xalqının heç olmasa minimal hüquqlarının qorunub saxlanmasının yeganə real zəmanəti hesab edirlər.
Yaranmış ağır maliyyə vəziyyəti və öz silahlı qüvvələrinin formalaşdırılmasını tezliklə başa çatdırmaq zərurəti ilə əlaqədar olaraq onlar:
1. Azı 5 milyon tümən məbləğində pul yardımı etməyi;
2. 100 yük avtomaşını ayırmağı;
3. Sərhəd xidmətinin təşkil olunması və daxili qoşunların yaradılması üçün İran Azərbaycanına bir ay müddətinə Azərbaycan SSR Daxili İşlər Nazirliyi qoşunlarından 20 azərbaycanlı təlimatçı göndərməyi;
4. Milli ordunun ehtiyacları üçün müəyyən həcmdə dərman və tibb ləvazimatı ayırmağı xahiş edirlər.
Onların xahişinin təmin olunmasını zəruri hesab edərdik.
Sizin göstərişlərinizi gözləyirik.

M.C.Bağırov İ.İ.Maslennikov
29 mart 1946-cı il

1946-cı il aprelin 4-də Tehranda SSRİ ilə İran arasında birgə Sovet-İran neft şirkətinin yaradılması haqqında saziş imzalandı və müqavilə bağlandı. Bu müqavilə İran Məclisi tərəfindən yeddi ay ərzində təsdiq edilməli idi.
Sovet qoşunları İrandan çıxarılandan sonra Cənubi Azərbaycanda və Şimali Kürdüstanda demokratik hərəkatı Moskvanın nəzarəti altında saxlamaq üçün M.C.Bağırov və İ.Maslennikov ABŞ-ın diplomatik “örtüyü” altında fəaliyyət göstərən xüsusi xidmətlərin köməyi ilə İran Kürdüstanının lideri Qazi Məhəmmədin söhbətinin yazısını tapıb Stalinə göndərə bildilər.

F № 1, siy. № 89, iş № 112

STALİN yoldaşa

İran Kürdüstanının rəhbəri Qazi Məhəmmədin ABŞ konsulu vəzifələrinin müvəqqəti icraçısı ilə 25 aprel 1946-cı il tarixdə Təbriz şəhərində olmuş söhbətinin qısa yazısını Sizə göndəririk.
KONSUL: Rezaiyyədə 5 ABŞ vətəndaşı yaşayır. Mən Rezaiyyədə hər hansı bir çaxnaşma və ya qiyamın baş verdiyi halda onların qorunması üçün tədbirlər görməyi xahiş edirəm.
QAZİ MƏHƏMMƏD: Nə ABŞ vətəndaşları, nə də Rezaiyyə əhalisi üçün heç bir təhlükə yoxdur. Məni hətta Sizin hansısa xəyali təhlükə və ya bandalar haqqında sualınız təəccübləndirir. Rezaiyyədə azərbaycanlılar, aysorlar, ermənilər və kürdlər vahid mehriban ailə kimi yaşayır və onların öz aralarında bölə bilməyəcəyi bir şey yoxdur. Mən sizi əmin edə bilərəm ki, bizim sakitliyimizi, dostluğumuzu heç kəs poza bilməz və biz buna yol vermərik.
KONSUL: Əvvəllər, müharibədən qabaq İran, Türkiyə və İraq kürdləri yaranan problemlərlə bağlı öz nümayəndələrini seçir və ABŞ-a göndərirdilər. Bəs nə üçün kürdlərin nümayəndələri indi ABŞ-a müraciət etmirlər?
QAZİ MƏHƏMMƏD: Biz, İran Kürdüstanının nümayəndələri yalnız öz əhalimiz haqqında düşünürük və Türkiyə, İraq və ya digər ölkələrdəki kürdlərlə işimiz yoxdur. Əgər Siz, ABŞ nümayəndəsi kimi, bizim ABŞ-a öz adamlarımızı göndərməyimizi istəyirsinizsə, biz bu dəvəti minnətdarlıqla qəbul edirik.
KONSUL: Siz əlbəttə, öz adamlarınızı ABŞ-a göndərə bilərsiniz, amma xüsusi məsələlərlə bağlı yox, çünki Kürdüstan dövlət deyil. Qəvamın nümayəndəsi azərbaycanlıların yanına gəldiyi kimi, Tehran hökuməti Sizinlə, kürdlərlə görüşmək üçün də nümayəndə göndərirmi?
QAZİ MƏHƏMMƏD: Biz Tehrandan heç bir nümayəndə gözləmirik və buna elə bir ehtiyac da yoxdur. Azərbaycanlılar və kürdlər bir xalq, bir ailədir və azərbaycanlılar gələn nümayəndə ilə istər özlərinin, istərsə də bizim məsələlərimiz barəsində danışa bilərlər.
KONSUL: Azərbaycan və Tehran nümayəndələri arasında danışıqların mümkün nəticəsi haqqında nə düşünürsünüz?
QAZİ MƏHƏMMƏD: Mən əminəm ki, danışıqların nəticəsi kifayət qədər uğurlu olacaq. Nə azərbaycanlılar, nə də Azərbaycanda və Şimali Kürdüstanda yaşayan digər xalqlar böyük tələblərlə çıxış etmir və İranın bütövlüyünü pozmağa can atmırlar. Digər İran xalqları kimi, biz, kürdlər də hazırkı rejimdən razı qala bilmərik. Əgər Qəvam üzdə göstərdiyi kimi, həqiqətən də demokratiyanın tərəfdarıdırsa, onda o Azərbaycan xalqının qanuni tələblərinin təmin olunmasına razılıq verəcək.
KONSUL: Mən Sizin Amerika istehsalı olan “Cip” avtomobilində gəzməyinizə etiraz etmirəm. Kürdlər nəyi üstün tuturlar, bu maşınları, yoxsa atları?
QAZİ MƏHƏMMƏD: Kürdlər nəyi daha üstün tuturlar, bu maşınları, yoxsa atları? Düşünürəm ki, bu Sizə də tam aydındır. Amerika texnika baxımdan zəngin ölkədir, amma indiyə kimi bizə bir maşın da olsun bağışlamayıb. Siz əvvəlcə bizə maşın verin, sonra soruşun.
KONSUL: Düşünürdüm ki, Siz maşınları bizim İranı tərk etmiş ordumuzdan alıbsınız.
QAZİ MƏHƏMMƏD: Maşınları biz Tehranda pulla almışıq. Biz kürdlər bilirik ki, Amerika demokratik ölkədir. Özünü demokratiya tərəfdarı və kiçik xalqların müdafiəçisi elan etmiş İngiltərə də özünü demokratik ölkə adlandırır. Amma biz kürdlərə aydın deyil ki, nə üçün ingilislər Londondan yayımlanan verilişlərində bizim dünyada sülh üçün təhlükə törətdiyimizi, idarəetmə orqanlarımızın məhv edilməli, yer üzündən silinməli olduğunu və s. bəyan edirlər. Özünü demokratik adlandıran ölkənin belə bir bəyanatını biz heç cür anlaya bilmirik. Bəlkə bunun səbəbini bizə Siz izah edəsiniz.
KONSUL: Biz amerikalılar xarici dövlətlərin radio verilişləri və bəyanatlarına izahat verə bilmərik. Bundan başqa, biz ümumiyyətlə, digər dövlətlərin işinə qarışa bilmərik.
QAZİ MƏHƏMMƏD: Biz kürdlər Amerika, Sovet İttifaqı, İngiltərə kimi böyük dövlətlərin bizə diqqətini hiss etmirik. Biz Sizdən rəsmi olaraq bizə diqqət yetirməyi və bizə Amerika xalqı kimi azad və demokratik xalq olmaqda kömək göstərməyi xahiş edirik. Biz də amerikalılar kimi əsarətsiz yaşamaq istəyirik, biz öz xalqımızı mədəniyyətə doğru aparmaq və öz geriliyindən yaxa qurtarmış bir çox qabaqcıl xalqlar kimi yaşamaq istəyirik.
KONSUL: Əfsuslar olsun ki, biz amerikalılar kürd xalqının həqiqi həyatı və vəziyyəti haqqında heç nə bilmirik. Etiraz etmirsinizsə, biz üç həftədən – birinci konsul Tehrandan qayıtdıqdan sonra Sizin yanınıza gələrik.
QAZİ MƏHƏMMƏD: Biz heç kimə Kürdüstana gəlməyi qadağan etmirik. Siz orada olmaq istəyirsinizsə, buyurun, gəlin.

M.C.Bağırov İ.İ.Maslennikov
27 aprel 1946-cı il

M.C.Bağırov və İ.İ.Maslenikovun Stalinə göndərdiyi məktub Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılmasının nəticələrini əks etdirir. Əslində Stalinin atdığı addıma qarşı çıxan M.C.Bağırov Azərbaycan xalqının İran hökuməti ilə təkbətək qalmasından gizli narazılığını bildirir. Bundan başqa, hədəf kimi Qəvamı seçərək, yazır ki, İranın hakimiyyət dairələrində Cənubi Azərbaycanda baş verən proseslərin qafqazlılar tərəfindən törədildiyi haqqında söhbətlər gəzir. O, bunun Stalin-Beriya-Bağırov üçlüyü olduğuna eyham vurur. O həmçinin, Qəvam və Stalin arasında razılaşmanın yenidən baxılmalı olduğuna da işarə edir.
Bundan başqa, M.C.Bağırov bu məktubda amerikalılar və ingilislərin Cənubi Azərbaycan və Şimali Kürdüstanda baş verən proseslər üzərində nəzarəti ələ almalarını xüsusi olaraq qeyd etməyə çalışıb.

F № 1, siy. № 89, iş № 112

STALİN YOLDAŞA

Bizim qoşunlarımızın İran Azərbaycanından çıxması əhali kütlələri, irticaçı elementlər və ingilispərəst dairələr arasında müxtəlif reaksiyalar doğurdu.
Kəndlilər, fəhlələr, ziyalılar və bütün demokratik elementlər qoşunların İrandan çıxarılması ilə bağlı açıq-aydın təəssüf hissi keçirirdilər. Bu əhali təbəqələri bizim qoşunlarımız getdikdən sonra irticaçı qüvvələrin hücuma keçəcəyini əvvəlcədən görərək, Azərbaycanda demokratik hərəkatın gələcək taleyi ilə bağlı narahatlıq və həyəcan ifadə edirdilər. Amma əhali və demokratların rəhbər dairələri arasında çaşqınlıq və ruh düşkünlüyü müşahidə olunmamışdır.
Azərbaycanın bizim qarnizonlarımızın yerləşdiyi bütün şəhərlərində Qızıl Ordu hissələrinin yola salınması təntənəli ümumxalq nümayişlərinə çevrilmişdir. İran Azərbaycanının Ərdəbil, Marağa, Rezaiyyə, Xoy və Zəncan kimi iri şəhərlərində hələ Qızıl Ordunun çıxması ərəfəsində mağazalar, idarələr və şəxsi evlər ucdantutma xalçalar, sovet və İran bayraqları, Stalin yoldaşın, sovet xalqının rəhbərlərinin, Qızıl Ordu qəhrəmanları və sərkərdələrinin portretləri ilə bəzədilmişdi.
İranın SSRİ ilə Mədəni əlaqələr Cəmiyyətinin yerli şöbələrində əhalinin bütün təbəqələrinin iştirakı ilə Qızıl Ordunun getməsinə həsr olunmuş təntənəli yığıncaqlar keçirilirdi. Bu yığıncaqlarda fəhlələrin, həmkarlar ittifaqları və demokratik təşkilatların, ziyalıların və tacirlərin nümayəndələri coşqun nitqlər söyləyir, əhalinin Qızıl Orduya minnətdarlığını bildirir, ünvan və hədiyyələr verirdilər.
Yolasalma mərasimlərində çoxlu sayda azərbaycanlı qadınların iştirakı diqqəti cəlb etmişdir ki, bu da İran şəraitində heç vaxt görünməmiş bir haldır.
Bizim Təbriz şəhərindəki hissələrimizin 100 min nəfərdən artıq adamın iştirak etdiyi yolasalma mərasimi xüsusilə möhtəşəm və təsirli keçdi.
Təbrizdə qarnizonun getməsinə bir neçə gün qalmış hər axşam İran-SSRİ Mədəni əlaqələr Cəmiyyəti, erməni ictimaiyyəti, şəhər idarəsi və ayrı-ayrı ictimai xadimlər tərəfindən təntənəli yığıncaqlar təşkil olunurdu. Yerli demokratik qəzetlər Qızıl Ordunun xilaskar ordu kimi rolu və əhəmiyyətini, İran Azərbaycanı əhalisinə göstərilən yardımı geniş işıqlandıraraq, Qızıl Ordu nümayəndələrinin əhali ilə mədəni davranışını xüsusi qeyd edirdilər.
Mayın 5-də bizim hərbi maşınlarımız qruplarla Təbrizin mərkəzi küçələri ilə keçən zaman qadınlar və kişilər maşınlara yaxınlaşır, əllərini qaldıraraq, belə sözlərlə vidalaşırdılar: “nə üçün gedirsiniz?”, “nəyə görə bizi tərk edirsiniz?”, “sizə uzun ömür arzulayırıq” və s. Kolonnanın son maşını keçdikdən sonra küçəni hər iki tərəfdən tutan böyük insan kütləsi maşınların arxasınca düşüb qışqırırdı: “yaxşı yol, əziz dostlar”, “bizi unutmayın”, “tezliklə görüşənədək”.
Qızıl Ordu hissələrinin yola salınmasında iştirak etmək üçün kürd xalqının nümayəndələri nüfuzlu rəhbərlərinin başçılığı altında Şimali Kürdüstandan Təbrizə gəlmişdilər.
Tehran nümayəndələri qeyri-rəsmi olaraq indiyədək Azərbaycanda baş verənlərin qafqazlılar tərəfindən törədildiyini, amma Qəvamın heç vaxt Azərbaycan nümayəndə heyətinin tələbləri ilə razılaşmayacağını bəyan edib deyirlər: «Yaxın gələcəkdə Pişəvəri hökuməti yox olacaq”.
İngilislər son vaxtlar Azərbaycan milli hökumətinin bütün fəaliyyətini diqqətlə izləyir və onun çıxardığı qanun və sərəncamları öyrənirlər. Bu yaxınlarda onlar azərbaycanlılar və kürdlər arasında bağlanmış sazişin mətnini tərcümə edib Tehrana yollamışlar. Tehranın tələbi ilə ingilis konsulu UOLL bu günlərdə ŞEYX XİYABANİ (1920-1921-ci illərdə Azərbaycanda demokratik hərəkatın tanınmış rəhbəri, irticaçılar tərəfindən edam olunub) haqqında bioqrafik məlumatlar toplayaraq təyinatı üzrə göndərmişdir.
Amerika, Türkiyə və İran konsulları həftədə bir neçə dəfə ingilis konsulunun yanına gedirlər. Onlar Azərbaycandakı vəziyyətlə bağlı ayrı-ayrı məsələlər üzrə fikirlərini bölüşür, öz hökumətləri üçün eyni xarakterli və məzmunlu informasiyalar tərtib edirlər. Bütün konsullar üçün baş müşavir ingilis konsulu Uolldur.
Konsulluq işçilərinin vasitəsilə UOLL son zamanlar Qızıl Ordu hissələrinin çıxıb getməsi münasibətilə təşkil olunan bütün görüş və ziyafətlərlə maraqlanırdı – kim gəlmişdi, hansı sağlıqlar söylənilib, hansı hədiyyələr gətirilmişdi və s.
Aprelin sonunda Tehrandakı ingilis dairələrinə bağlı olan «Qiyami-İran» qəzetinin redaktorunun qardaşı SƏDRİ və ƏKBƏR RƏZƏVİ adlı birisi Tehrandan Rəşt şəhərinə gələrək Məclis deputatlığına mümkün sovetyönlü namizədlərə qarşı antidemokratik fəaliyyət və təbliğata başlamışlar. Göstərilən şəxslər ingilis bankının Rəşt şöbəsində ingilislərin xeyrinə təbliğat xərclərinin ödənilməsi üçün irticaçı bir tacirin adına xüsusi cari hesab açmışlar.
Amerika hərbi attaşesinin Təbrizdə olan köməkçisi, bəzi məlumatlara görə, rusiyalı ağ qvardiyaçı kapitan QAQARİN hər vəchlə Kürdüstan rayonlarına getmək istəyir. O dəfələrlə yerli hakimiyyət orqanlarına Kürdüstana getməyə buraxılış vərəqəsi üçün müraciət etmiş, amma onun bu müraciətləri nəticəsiz qalmışdır. Təbrizdə o bir neçə yerli nüfuzlu şəxslə görüşərək sovet qoşunlarının çıxıb getməsi ilə bağlı demokratların əhval-ruhiyyəsi ilə maraqlanmış, onların Tehranla ümumi dil tapmaq və İran hökuməti ilə münasibətləri dinc yolla tənzimləmək, yoxsa silahlı qarşıdurmaya getmək və öz muxtariyyətini müdafiə etmək niyyətində olduqlarını aydınlaşdırmağa çalışmışdır.
Mayın 7-də QAQARİN Təbrizdə QAZİ MƏHƏMMƏDLƏ görüşüb ona aşağıdakı sualları vermişdir:
1. QAZİ QAQARİNİN kürdlərin məişət şəraiti ilə tanış olmaq üçün Kürdüstana gəlməyinə etiraz etmir ki?
2. Amerika silahları – kürd zabitlərinin gəzdirdikləri tapançalar ruslardan alınmayıb ki?
3. QAZİ Amerikaya getmək istəməzdimi?
Bu suallara cavab olaraq, QAZİ MƏHƏMMƏD bildirmişdir:
1. Azərbaycan Milli hökuməti razılıq verərsə, o, QAQARİNİN Kürdüstana gəlməyinə etiraz etmir.
2. Kürdlərdə təkcə Amerika istehsalı deyil, həm də alman, ingilis və sair mənşəli silahlar var. Bu silahlar kürdlərdə hələ Rza şahın dövründən qalıb.
3. «Əgər Amerikaya da yol Kürdüstana olduğu kimi açıqdırsa» - deyən QAZİ MƏHƏMMƏDƏ QAQARİN dərhal belə cavab verib: “Amerikaya yol açıqdır. İstənilən vaxt getmək olar”.
Mürtəce dairələrin və ingilis-amerikan agenturasının fitnələrinə və güclü təbliğatına baxmayaraq, geniş demokratik təbəqələrin siyasi və mənəvi vəziyyəti sabit qalmaqda davam edir. İran Azərbaycanının demokratik təbəqələri Azərbaycan Milli hökuməti ilə Qəvam hökuməti arasında aparılan danışıqları diqqətlə izləyərək Tehran və Azərbaycan arasında münasibətlərin sülh yolu ilə tənzimlənməsini istəyir, eyni zamanda Azərbaycan xalqının milli hüquqlarına və demokratik nailiyyətlərinə xələl gətirə biləcək güzəştləri istisna edirlər.
Mayın 8-də Demokrat Partiyasının bütün özəklərində İranda cari vəziyyət haqqında məruzələr edilmişdir. Özəklərin birində məruzəçi Ədliyyə Naziri ƏZIMA idi. O, danışıqlarla bağlı Tehran tərəfindən irəli sürülmüş şərtlərin qəbul edilməsinin zəruriliyi məsələsinə toxunarkən, Demokrat Partiyasının üzvləri öz hiddətlərini bildirərək, ciddi etiraz etməyə başladılar.
Demokrat Partiyasının üzvləri bu cür narazılığı digər bir özəkdə eyni məzmunlu məruzə edən Milli Məclis sədri ŞƏBÜSTƏRİYƏ də bildirmişlər.
Çıxış edən partiya üzvləri qeyd etmişlər ki, Demokrat Partiyası QƏVAMIN çap olunmuş bəyannaməsi çərçivəsində bağlanacaq hər hansı sazişi tanımamalıdır.

M.C.BAĞIROV İ.İ.MASLENNİKOV
13 may 1946-cı il

24 aprel 1946-cı il tarixdə SSRİ ilə İran arasında neft sazişi bağlandıqdan sonra Azərbaycan Demokrat Partiyasının lideri S.C.Pişəvəriyə bildirirlər ki, o daha Tehran hökumətinə qarşı çıxış etməsin. Amma SSRİ-nin İrandakı diplomatik korpusunun nümayəndələri Kremlə xəbər verirlər ki, S.C.Pişəvəri bu göstərişi yerinə yetirmir.
M.C.Bağırov S.C.Pişəvərinin gələcək taleyinə biganə qalmayaraq, Demokrat Partiyasının liderini müdafiə məqsədi ilə Stalinə məktubla müraciət edir.
Sonradan, 1956-cı ildə, Bağırovun məhkəməsində bu məktub Bağırovu S.C.Pişəvərinin ölümündə ittiham edənlərə bir cavab oldu. Əgər M.C.Bağırov Pişəvərini fiziki olaraq aradan götürmək niyyətində olsaydı, hələ Təbrizdə ikən onun ölümünü istəyən Moskva emissarları ilə razılığa gələrdi. Moskvanın özündə Pişəvəriyə münasibət də buna imkan verirdi. Bu məktubda Bağırov Qəvamı da kəskin tənqid etmişdir.

F № 1, siy. № 89, iş № 112

MOSKVA, ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

Sizin göstərişinizə müvafiq olaraq, biz İran Azərbaycanı Demokrat Partiyası ilə əlaqə saxlamağa çalışırıq. Təbriz radiosunu və qəzetlərini izləyirik. Mühüm məsələlərdə bizimlə məsləhətləşməkdə davam edən Demokrat Partiyasının lideri Pişəvərinin çıxış və bəyanatlarına xüsusi diqqət yetiririk. İran hökuməti ilə saziş imzalandıqdan sonra Pişəvərinin çıxış və bəyanatlarında mərkəzi hökumətin ünvanına heç bir kəskin ifadə və ya ikibaşlı eyhamlar tapmırıq.
Buna baxmayaraq, konsulluq işçiləri, görünür, Azərbaycan və fars dillərini pis bildikləri üçün Pişəvərinin çıxış və bəyanatlarındakı ayrı-ayrı ifadələrə tez-tez irad tutur və SSRİ Xarici İşlər Nazirliyini düzgün məlumatlandırmırlar. Nəticədə Nazirlikdən Pişəvəriyə xəbərdarlıq olunması, ondan çıxış və ya nitqlərindəki bu və ya digər ifadənin mənası ilə bağlı izahat tələb olunması haqqında göstərişlər daxil olur. Bu da istər Pişəvərinin, istərsə də onun yaxın silahdaşlarının əhval-ruhiyyəsinə mənfi təsir göstərir.
Eyni zamanda ingilislər və amerikanlar son vaxtlar İran Azərbaycanında bizə qarşı öz həyasız təxribat fəaliyyətlərini gücləndirərək, Məclisə seçkilərə hazırlaşan bütün irticaçı qrup və təşkilatları açıq-aşkar dəstəkləməyə başlamışlar.
Azərbaycana münasibətdə Qəvamın davranışı da şübhəli görünür: bizim səfirimiz vasitəsilə Qəvam kürdlərin rəhbəri Qazi Məhəmmədi onunla görüşmək üçün Tehrana gəlməyə razı salmağı xahiş etmişdir. Qazi Məhəmməd bizim məsləhətimizlə Tehrana getmişdir. Daxil olan məlumatlara görə, Qəvam hər vasitə ilə kürdləri azərbaycanlılara qarşı çıxmağa təhrik edir. Qazi Məhəmmədə cürbəcür vədlər verməklə, Qəvam çalışır ki, kürdlər Təbrizə tabe olmasınlar.
Bu şəraitdə Demokrat Partiyasının lideri kimi Pişəvəriyə İranın gələcək demokratikləşməsi uğrunda mübarizədə qarşıya çıxacaq çətinliklər haqqında danışmağı qadağan etmək lazım deyil.

M.C.Bağırov
iyul, 1946-cı il

Hətta 1950-ci ildə S.C.Pişəvərinin ölümündən sonra M.İ.İvanov İran kommunist Partiyası haqqında dissertasiya yazanda Pişəvərini öz xalqının düşməni kimi göstərmişdi. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu dissertasiya ÜİK(b)P MK-nın nəzdindəki İctimai Elmlər Akademiyasında müdafiə olunmuşdu.
M.C.Bağırov Malenkova məktub göndərərək qeyd edirdi ki, S.C.Pişəvəriyə bu cür münasibət heç bir məntiqə sığmır və tamamilə əsassızdır (C.Həsənli. Soyuq müharibənin başlanğıcı). O yazırdı: “Pişəvəri İran xalqı tərəfindən sevilir və görkəmli bir şəxsiyyətdir. Bu iftira Tudə Partiyası (İran Kommunist Partiyasının sədri, erməni Artaşes Ovanesyan) tərəfindən yayılmışdır. Bu, Tudə Partiyasının əksinqilabi fəaliyyətindən və eyni zamanda Pişəvəri haqqında iftiraların yayılmasından başqa bir şey deyildir. Xalq kütlələri arasında parlaq partiya və hökumət xadimi kimi Pişəvərinin adı üzərinə heç bir kölgə salına bilməz”.
M.C.Bağırov İ.Stalinə yazdığı növbəti məktubda ingilislərin şah rejimi ilə birlikdə “İntellijens-servis” kəşfiyyatçıları vasitəsilə Azərbaycan demokratik hərəkatının neytrallaşdırılması xəttini həyata keçirdiyini vurğulayaraq onları zərərsizləşdirmək təklifini irəli sürmüşdü.
O yeni yaranan Tehran hökumətində İran Azərbaycanının təmsilçisi kimi Padeqanın namizədliyini təklif etmişdi.

F. № 1, siy. № 89, iş № 112

MOSKVA, ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

Son zamanlar Şimali Kürdüstan rayonunda gərgin vəziyyət yaranmaqdadır. İngilislər kürdlərin devrilməsi üzrə geniş işə başlayıblar, ayrı-ayrı kürd tayfaları arasında silahlı toqquşmalar və kürdlərin azərbaycanlılara hücumlarını təşkil edirlər.
İyulun sonunda tanınmış kürd başçısı Hama Rəşid Xan Benab şəhərində ingilis kəşfiyyatçısı polkovnik Kornellə görüşdən sonra 8 kürd kəndini talan etmişdir. Rezaiyye şəhərində digər kürd başçısı Nuri Bəy azərbaycanlı kəndlilərdən öz xeyrinə vergi yığmağa başlamış, bunun da nəticəsində iyulun 20-də kürdlər və azərbaycanlılar arasında silahlı toqquşma baş vermişdir. Avqustun əvvəllərində Rezaiyye şəhərində Nuri Bəylə Rəşid Bəyin kürd tayfaları arasında silahlı toqquşma olmuşdur.
Eyni zamanda ingilislər İran-İraq sərhədində Uşnu şəhəri ətrafında İran kürdlərindən ibarət silahlı dəstələr cəmləşdirilmişlər ki, onlar da qarışıqlıq və iğtişaşlar törətmək üçün Şimali Kürdüstana hücum etməyə hazırlaşırlar.
Azərbaycanlılarla kürdlər arasında nifaq salınması istiqamətində Qəvam tərəfindən də iş aparılır. Qəvam Şimali Kürdüstan kürdlərinin rəhbəri Qazi Məhəmmədlə Tehranda görüşərkən, onun qarşısında Kürdüstanın Azərbaycandan ayrılması məsələsini qoymuşdur və bu zaman İran hökuməti ilə azərbaycanlılar arasında Şimali Kürdüstanın da daxil olduğu Azərbaycan əyaləti barədə imzalanmış sazişin mövcudluğunu nəzərə almamışdır.
Bu yöndə İran ordusunun Baş Qərargahı da iş aparır.
İngilislər bərzani tayfasından olan İraq kürdlərinin olduqca ağır maddi vəziyyətindən istifadə edərək, onların Şimali Kürdüstandan İraqa qaytarılması üzrə işə başlamışlar. Bərzani tayfasından olan İraq kürdlərinin vəziyyəti həqiqətən də olduqca ağırdır, onlar böyük maddi ehtiyac keçirir, demək olar ki, aclıq çəkirlər. İndiyədək onların Şimali Kürdüstanda məskunlaşması məsələsi həll olunmayıb.
Ümumiyyətlə, biz təkcə onlara deyil, həm də İran kürdlərinə az sayda silah və hərbi sursat verilməsi istisna olmaqla, maddi yardım göstərməmişik. Azərbaycanlılar isə onlara böyük yardım göstərmək iqtidarında deyillər, buna görə də kürdlər hər cür təxribata asanlıqla uyurlar və azərbaycanlılarla böyük silahlı toqquşmaya gedə bilərlər. Biz azərbaycanlılara məsləhət görmüşük ki, kürdlərə qənd, taxıl və digər mallarla maddi yardım imkanları tapıb bu işi gücləndirsinlər.
İraq kürdlərinin irticaçı kürd dəstələri və İran qoşunlarının Şimali Kürdüstan və Azərbaycana hücum edəcəyi təqdirdə istifadə olunacaq real silahlı qüvvə kimi saxlanması məqsədilə azərbaycanlılar düzgün olaraq belə bir məsələ qaldırmışlar ki, ermənilərin Sovet Ermənistanına köçməsindən sonra boşalacaq bir sıra kəndlər bərzani tayfasından olan İran kürdlərinə verilsin. Biz onlara bu məsələni kürd demokratlarının rəhbəri Qazi Məhəmmədlə razılaşdırmağı və ermənilərin boşaltdığı bəzi kəndləri İraq kürdlərinə verməyi tövsiyə etdik, amma Tehran hökumətinin etirazına səbəb olmamaq üçün bunu etmək mümkün deyil.
Bütün etdiklərimiz kifayət deyil. İraq kürdlərinə ilk növbədə ərzaqla kömək etmək lazımdır. Bunu yerindəcə almaq olar.
ÜİK(b)P MK-nın qərarı ilə Azərbaycanla bağlı işlər üçün bizə ayrılmış fonddakı 660 min tüməndən bu günə qədər 240 min tümən xərclənməmiş qalıb, bu vəsaitin 100 min tümənini azərbaycanlılar vasitəsilə kürdlərə ayırmağa icazə vermənizi xahiş edirik.
Sonda bunu bildirməyi zəruri hesab edirəm ki, bizim əlbir işləmək barədə çoxsaylı xəbərdarlıqlarımıza baxmayaraq, Azərbaycan demokratlarının rəhbərliyində, xüsusən Pişəvəri ilə general-qubernator Cavid arasında gərgin münasibətlər müşahidə olunmaqdadır.
Daxil olmuş məlumatlara görə, Qəvam öz hökumətində azərbaycanlılara nazir-müşavir (portfelsiz nazir) vəzifəsini vermək niyyətindədir və Pişəvəri bu vəzifəyə Cavidi tövsiyə edir. Cavidin inkişaf və hazırlıq səviyyəsinə görə bu işə tam uyğun gəlməsinə baxmayaraq, biz qorxuruq ki, onun Qəvam və ingilislərin təsiri altına düşməmək üçün kifayət qədər səbatı çatmasın. Pişəvəri isə Cavidi, görünür, ondan canını qurtarmaq üçün tövsiyə edir. Buna görə də biz nazir-müşavir vəzifəsinə Pişəvərinin Demokrat Partiyası üzrə müavini – kifayət qədər səbatlı və bizə sadiq Padeqanı tövsiyə etmək, Cavidi isə Təbrizdə saxlamaq qərarına gəlmişik.
Sizin göstərişlərinizi gözləyirik.

M.C.Bağırov
15 avqust 1946-cı il

Hadisələrin sonrakı təhlili göstərir ki, ABŞ və Böyük Britaniyanın siyasi dairələri Məhəmmədrza şaha təzyiq göstərmək məqsədi ilə ona Cənubi Azərbaycanın liderləri ilə danışıqlar aparmağı tapşırırlar. Onlar şahın diqqətinə çatdırmaq istəyirlər ki, İranın daxili, xüsusilə də xarici siyasəti ABŞ və İngiltərənin nəzarəti altında həyata keçirilməlidir. İranın neft müqaviləsində SSRİ-yə güzəştlər etməsinə baxmayaraq, SSRİ Cənubi Azərbaycanda hərəkata nəyə görə nəzarət etmək istəmədi? Və ya Stalin bu məsələnin həllindən hansı əsasla yayındı? Bu suallar bir qədər sonra da meydana çıxacaq.
Deməli, M.C.Bağırov İ.Stalinə növbəti məktubunda izah etmək istəyir ki, Moskva Cənubi Azərbaycan və Şimali Kürdüstanda baş verən proseslərə nəzarəti zəiflədərsə, Cənubi Azərbaycan və Şimali Kürdüstanda ABŞ və Böyük Britaniyanın təsir “rıçaqları” işləməyə başlayacaq.

F № 1, siy. № 89, iş № 112

MOSKVA, ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

Oktyabrın 20-də mən Naxçıvanda Pişəvəri, onun müavini Sadıq Padeqan və fədai (partizan) qoşunlarının generalı Qulam Yəhya Danişyanla görüşdüm.
Onlar İran Azərbaycanındakı vəziyyət barədə məlumat verdilər, onların fikrincə, Tehranın ingilisyönlü hökumətindən daha nələr gözləməyin mümkün olduğu haqqında danışdılar və onlara hərbi hücumun baş verəcəyi halda zəruri yardım göstərilməsini xahiş etdilər.
Onların bəyan etdiyinə görə, Azərbaycanda əhalinin əhval-ruhiyyəsi əsasən müsbətdir. Azərbaycan Demokrat Partiyasının nüfuzu və təsiri möhkəmlənir və güclənir. Torpaqların kəndlilər arasında bölüşdürülməsinin davam etməsi ilə bağlı böyük ruh yüksəkliyi müşahidə olunur. Ordu, xüsusilə də, partizanlar özlərini yaxşı aparır və heç bir şübhə doğurmurlar. Kürdlərlə qarşılıqlı münasibətlər qənaətbəxşdir. İndiyə qədər onlara imkan daxilində maddi yardım göstərilmişdir.
Son zamanlaradək Tehran hökumətinin Azərbaycana heç bir pul və maddi yardım göstərmədiyinə, üstəlik Azərbaycana məxsus 20 milyon tüməni qaytarmadığına baxmayaraq, azərbaycanlılar öz xərclərini birtəhər ödəyirlər, amma artıq kürdlərə, xüsusilə də çox ehtiyacları olan İraq kürdlərinə yardım etmək iqtidarında deyillər.
Bununla bərabər Azərbaycan sərhədində İran ordusunun böyük qüvvələri cəmləşmişdir. İran zabitləri və ingilis kəşfiyyatçılarının rəhbərliyi altında çoxlu iri quldur dəstələri yaradılmışdır. Demək olar ki, hər gün bu və ya digər ərazidə həmin dəstələr silahlı hücumlarla azərbaycanlıların gücünü yoxlayırlar.
Azərbaycan daxilində ingilisyönlü irticaçı elementlər və ingilislər özləri əhalinin parçalanması üzrə fəal iş aparırlar. Çaxnaşma yaratmaq məqsədilə Azərbaycan ərazisində labüd müharibə haqqında şayiələr yayır, əhaliyə vaxtında Azərbaycandan getməyi təklif edirlər. Kürdlərin azərbaycanlılarla qarşılıqlı münasibətlərində ayrı-ayrı anormallıqlardan istifadə edərək, onları bir birinə qarşı qaldırırlar.
Oktyabrın 17-də yenicə Təbrizə gəlmiş İngiltərə baş konsulu Karss qeyri-rəsmi görüş adı altında Pişəvərinin yanına getmişdir. Söhbət əsnasında o, Pişəvəriyə bir sıra suallar vermişdir:
1. Azərbaycan demokratları Təbriz aerodromunu genişləndirmək və yenidən qurmaq istəyirlərmi?
2. Azərbaycanlılar xarici ticarəti təşkil etmək və qaydaya salmaq fikrində deyillər ki?
3. Azərbaycanın hansı rayonlarında indiyə qədər neft yataqları aşkar olunub?
4. Neftdən başqa digər qiymətli yataqlar varmı?
5. Nə üçün azərbaycanlılar digər Avropa dövlətlərinin mədəniyyətindən istifadə etmək üçün onlarla daha sıx əlaqə qurmaq istəmirlər?
6. Azərbaycanlıların kürdlərlə qarşılıqlı münasibətləri necədir? Kürdlər Azərbaycanın şəhər və kəndlərinə hücuma hazırlaşmırlar ki? və s.
Pişəvəri cavab verib ki, kürdlər və azərbaycanlıların öz aralarında vuruşmasına səbəb yoxdur və onun partiyası qabaqcıl xalqların mədəniyyətinin təkcə Azərbaycanda deyil, bütün İranda yayılmasının lehinədir.
Digər məsələlərə gəldikdə isə, Pişəvəri onlar barədə Tehran hökumətinə müraciət etməyi təklif edib, çünki bu məsələlər Demokrat Partiyasının funksiyalarına daxil deyil.
Tehranda son hadisələrlə əlaqədar olaraq, Pişəvəri və onun yoldaşları hesab edirlər ki, Məclisə seçkilər İrandakı demokratik qüvvələr tam iflic vəziyyətinə salınana, Azərbaycan məsələsi aradan qalxana qədər uzadılacaq. Bundan başqa, onların fikrincə, Tehran hökuməti Azərbaycan məsələsini iki yolla: ya açıq silahlı hücumla, ya da qoşunları Azərbaycana yeritmək, qarnizon və jandarmeriyanın rəhbərliyini öz əlinə almaq imkanı qazanmaq üçün saxta saziş imzalamaq yolu ilə aradan qaldıra bilər.
Tehranla sonrakı danışıqlarla bağlı onlar yenidən təsdiq etdilər ki, bizim göstərişimiz olmadan heç bir müstəqil addım atmayacaqlar.
Silahlı hücuma gəldikdə isə, əhali sözsüz ki, müqavimət göstərəcək. Bu halda onlara yalnız silah, avtonəqliyyat və pulla kömək göstərmək lazımdır. Yardımın həcmi haqqında iki gün ərzində məlumat verməyə söz veriblər.

Azərbaycan
K(b)P MK-nın katibi (M.C.Bağırov)
22 oktyabr 1946-cı il
№ 33-34

Artıq 1946-cı ilin dekabrında regionda geosiyasi vəziyyət iki Azərbaycanın rəhbərləri S.C.Pişəvəri və M.C.Bağırovun xeyrinə olmayan şəkildə dəyişdi.
Demokratik respublikanın rəhbərliyi ilə çoxdan görüşmək istəyən ABŞ və İngiltərə emissarları sanki Tehran qoşunlarının Təbrizə doğru hərəkətini görmürdülər. Əslində ABŞ və İngiltərənin mövqelərindəki etinasızlıq bəzi incə məqamlardan irəli gəlirdi.
Hələ İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında, 1945-ci il fevralın 14-də ABŞ prezidenti F.Ruzvelt Səudiyyə Ərəbistanının kralı Əbdül Əziz ibn Əbdül Rəhman əl- Səuddan faşist Almaniyasının qurbanı olan yəhudilərin Fələstin torpağında yerləşdirilməsinə etiraz etməməyini xahiş etmişdi. Kralın bu xahişə münasibəti birmənalı olmuşdu. Kral belə cavan vermişdi: “Yəhudilərə qarşı törədilmiş cinayətlərə görə qoy Almaniya özü cavab versin. Yəhudilər almanlardan zərər çəkiblərsə, qoy onları incidənlərin adlarını çəksinlər. Nə üçün ərəblər başqalarının törətdiyi cinayətlərə görə cavab verməlidirlər?” Bu görüşdə Transərəb neft kəməri haqqında razılıq əldə olunmuşdu. Bundan sonra ərəb lideri digər müsəlman ölkələrinin rəhbərləri, o cümlədən İran şahı ilə görüşmüşdü. Onlarla məsləhətləşmələr apararaq mövqelərini dəqiqləşdirmişdi. İran şahının mövqeyi birmənalı idi: İsrail dövləti olmamalıdır.
Amma İkinci Dünya müharibəsi sona çatdıqdan sonra Yaşın Şərqdə Mussolininin dövründə İtaliya ərazisi sayılan torpaqlar ərəb və müsəlman ölkələrinin birləşməməsi üçün əlindən gələni edən Böyük Britaniyanın ixtiyarına keçdi. Məsələn, 1946-cı ilin əvvəllərində Liviya İtaliyanın nəzarətindən çıxdı və ABŞ, İngiltərə və Fransa arasında bölüşdürüldü. Ərəb ölkələrinin birliyini, müstəqilliyini istəyən ərəb milli-vətənpərvər qüvvələrinin nəticədə nail olduqları onların liderlərinin ölkədən çıxarılmağa başlaması oldu. “Demokratiya daşıyıcıları” – London emissarları hətta ərəb dilində olan qəzetləri də bağlamağa başladılar. Öz protektoratını Ərəb Əmirliklərinə zorla qəbul etdirən Böyük Britaniya Fars körfəzində yerləşən Tombe-Bozorg, Tombe-Kuçek, Əbu Musa adalarının adını dəyişərək, orada öz dəniz donanmasını yerləşdirdi. Tehran tərəfi isə, bu adaları tarixən İran ərazi hesab edərək, onları geri tələb edirdi. Bu adalar keçmiş Vest-Hindistan tranzit yolunda Böyük Britaniyanın hərbi-dəniz qüvvələrinin yerləşdiyi strateji obyektlər sayılırdı. Həmin adalar Böyük Britaniyaya kommunikasiyaların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün öz hərbi-dəniz donanmasını saxlamağa imkan verirdi.
Nəzərə alaq ki, Cənubi Azərbaycanın sərhədləri Fars körfəzinə çıxmır, Fars körfəzinin İran sahillərində əsasən ərəblər və bəluclar yaşayır. O zaman ingilislər hətta İran ərəbləri üçün muxtariyyət “layihəsi” hazırlamışdılar. Amma hadisələr elə dəyişdi ki, ABŞ prezidenti Trumen ərəb dövlətlərinin razılığını almadan 100 min yəhudinin Fələstində yerləşdirilməsini bəyan etdi. Bu addım ərəb və müsəlman dünyasında böyük qəzəbə səbəb oldu. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı kralı Əbdül Əziz Trumenə belə bir məktub göndərdi: “Sizin yəhudilərin mövqeyindən çıxış etməyiniz və onların Fələstin ərazisində yerləşdirilməsi haqqında bəyanatınız məni çox təəccübləndirdi. Bu ümumilikdə bizim ABŞ-la əvvəlki razılaşmamıza ziddir” (Area Handbook, səh. 172).
Tarixi bağlarla ABŞ-a bağlı olan Böyük Britaniya strateji partnyorluqdan çıxış edərək, Fələstin məsələsi ilə əlaqədar Tehran hökuməti ilə danışıqlar aparmağa başladı. Vaşinqton və Londonun təklifləri bundan ibarət idi: əgər İran tərəfi Fələstin məsələsində ABŞ və Böyük Britaniyanın mövqeyində durarsa, Fars körfəzindəki adalardan imtina edərsə, Fars körfəzi yaxınlığındakı neft yataqlarının birgə istismarına razılıq verərsə, London və Vaşinqton Cənubi Azərbaycan və Şimali Kürdüstan məsələsini İran şahının maraqlarına uyğun şəkildə həll edəcək və onu hərbi baxımdan dəstəkləyəcək. Bu isə İran Azərbaycanı və Şimali Kürdüstanın sonu demək idi.
ABŞ və İngiltərənin şərtlərini qəbul edən Məhəmmədrza şah öz ordusunu silahlandırıb Təbrizə yönəltdi. İran qoşunlarının şimala hərəkətindən narahat olan M.C.Bağırov Stalinə məktub yazaraq, hər vəchlə yardım göstərməyi xahiş etdi.
Amma heyhat! Tarixi proseslər Azərbaycanın xeyrinə inkişaf etmirdi.

F № 1, siy. № 89, iş № 112

MOSKVA, ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

May ayından etibarən Bakı və Kirovabad hərbi məktəblərində İran Azərbaycanından 375 zabit və kursant təhsil alır. İranda vəziyyətin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq, bizdə, Naxçıvan rayonunda bu kontingentdən qabaqcadan iki dəstə – biri qırıcı-tank əleyhinə, digəri isə artilleriya – yaratmağı zəruri sayırıq. Onlar qənimət kimi ələ keçirilmiş alman istehsalı olan tank əleyhinə silahlar, minomyotlar və toplarla silahlandırılacaqlar. Bu dəstələr lazım gəldikdə, Sizin icazəniz əsasında Azərbaycan demokratlarının sərəncamına veriləcəklər.
Sizin göstərişlərinizi gözləyirik.

İ.İ.Maslennikov M.C.Bağırov
2 dekabr 1946-cı il

F № 1, siy. № 89, iş № 112
ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

Təbrizdən alınmış informasiyanı Sizə təqdim edirəm.
Dekabrın 4-də İran qoşunları Zəncan rayonundan Miyana istiqamətində hərəkət etməyə başlayıblar. Azərbaycan və İran qoşunlarının ön hissələri arasında bir neçə saat davam edən döyüş baş verib. İran qoşunları tanklar, səhra topları və minomyotlardan istifadə edirlər. Döyüş nəticəsində gözətçi xidməti çəkən Azərbaycan partizan dəstələri Rəcəin kəndi və dəmiryol stansiyasını tərk edərək, yeni müdafiə mövqelərinə çəkiliblər
Azərbaycanlıların Miyana qruplarının komandiri Daneşyan Pişəvərinin adına göndərdiyi teleqramda tank pulemyotları və ixtisaslı zabitlərlə yardım göstərməyi xahiş edib. Daneşyanın digər bir teleqramından görünür ki, İran qoşunları həmçinin Xalxala hücum etmək və Ərdəbili ələ keçirmək üçün Tzerom və Ərməğan Xətə kəndləri ətrafında cəmləşir.
Pişəvəri radio vasitəsilə əhalini İran qoşunlarının Azərbaycana hücumu barədə xəbərdar edib.
Təbrizdə hərbi vəziyyət elan olunub.
Azərbaycanın hər yerindən kəndlilər müdafiə olunmaq üçün onları silahlandırmaq xahişi ilə Demokrat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə müraciət edirlər. Amma silah olmadığından rəhbərlik bu xahişləri yerinə yetirə bilmir.
Azərbaycan Demokrat Partiyasının rəhbərliyi bir daha onlara heç olmasa minimal həcmdə yardım göstərməyi: 16 top, 5 min tüfəng, 20 tank əleyhinə silah və müvafiq miqdarda mərmi və patron verməyi xahiş edir.

M.C.Bağırov
5 dekabr 1946-cı il

MOSKVA, ÜİK(b)P MK
STALİN YOLDAŞA

İran Azərbaycanındakı vəziyyətlə bağlı məni qəbul etməyinizi xahiş edirəm.

M.C.Bağırov
5 dekabr 1946-cı il

M.C.Bağırovla Stalinin görüşünün baş tutub-tutmadığı məlum deyil. Amma V.Molotovun rəhbərlik etdiyi məxfi qrup 10 dekabr 1946-cı il tarixində Azərbaycan Demokrat Firqəsi bürosunun iclasında S.C.Pişəvərini vəzifəsindən azad edərək, partiyanın sədri postuna öz adamları olan M.Biriyanı təyin etdi.
V.Molotovun tərtib etdiyi mətn əsasında M.Biriya Azərbaycan Demokrat Firqəsi adından müraciətlə çıxış etdi. Bu müraciətdə deyilirdi: “Şah qoşunları Azərbaycana gəlir və İran Məclisinə seçkilərə nəzarət edəcək. Seçkilər keçirilməli və İran Məclisinə təqdim olunmalıdır”.
Buradan görünürdü ki, artıq Kreml M.C.Bağırovu milli hisslərinə görə Cənubi Azərbaycandakı hadisələrə təsir göstərmək imkanından məhrum edir! M.Biriya Bakıya mühacirət etdikdən sonra M.C.Bağırovun qəzəbindən yaxa qurtara bilmədi: həbs olunub Sibirə sürgün edildi.
Dekabrın 20-də Cənubi Azərbaycanda şah rejimi bərpa olundu. On minlərlə ailə İranın cənubuna sürgün edildi. Sonrakı aylar Azərbaycan şəhərlərinin meydanlarında üsyançıların asıldığı dar ağacları quruldu.
Bakıya mühacirət etməyə məcbur olmuş S.C.Pişəvəri, S.Padeqan, T.İlhami, R.Qazi, digər demokratlar M.C.Bağırovun ətrafına toplaşıb ondan tədbir görməsini xahiş etmişdilər. Bağırov onların yanında İ.Stalinə zəng vurmuşdu. Söhbət zamanı o milli hərəkat xadimlərinə qarşı törətdilən özbaşınalıq və zorakılıqlar haqqında danışıb Cənubi Azərbaycan hökumətinin fəaliyyətini bərpa etməyə köməklik göstərməyi xahiş etmişdi. Buna isə Stalin belə cavab vermişdi: “Beş milyon azərbaycanlıya görə mən üçüncü dünya müharibəsinə başlaya bilmərəm”.
Telefon söhbətindən sonra, şahidlərin dediyinə görə, Bağırov hönkür-hönkür ağlamışdı. Ertəsi gün İ.Stalindən Azərbaycan demokratlarına ünvanlanmış teleqram gəldi; o, demokratları dözümlü, ciddi və möhkəm olmağa çağırırdı.
Cənubi Azərbaycandakı hərəkat iflasa uğrasa da, M.C.Bağırov öz çıxışlarında, kitablarında həmişə Cənubi Azərbaycan məsələsini qoyurdu. O, bu məsələdə hətta Stalinlə də razılaşmırdı.
1950-ci ildə M.C.Bağırovun “Azərbaycan ziyalılarının növbəti vəzifələri haqqında” kitabı çapdan çıxdı. Kitabın 30-cu səhifəsində o yazırdı: “Ümumdünya miqrasiya prosesində Azərbaycan tayfa və xalqların hərəkətinin mərkəzində olub. Azərbaycan dəfələrlə yadellilər tərəfindən təcavüz və işğala məruz qalıb. Azərbaycanı zəbt edənlər qılınc gücünə onun xalqına öz dillərini qəbul etdiriblər. Buna baxmayaraq, Azərbaycan xalqı öz milli mədəniyyətini, incəsənətini və öz dilində ədəbiyyatını yaradıb və inkişaf etdirib.
Amma İranda fəaliyyət göstərən irticaçı qüvvələr Cənubi Azərbaycanda milli dili məhv etmək siyasətini həyata keçirirlər. Azərbaycan dilində oxumaq və təhsil almaq qadağan olunub, Azərbaycan dilində yazılmış kitablar yandırılır, onların müəllifləri isə təqib olunur.Lakin onlar öz çirkin məqsədlərinə nail olmayacaqlar. Azərbaycan dili özünü həmişəlik qoruyub saxlamaq hüququna malikdir, o yaşayır və yaşayacaqdır”.

Adıgözəl Məmmədov. MİRCƏFƏR BAĞIROV VƏ CƏNUBİ AZƏRBAYCAN (2)

2007-09-19T01:42:00.000+05:00

F № 1, siy. № 89, iş № 95
Tam məxfi
SSRİ Daxili İşlər Xalq Komissarı
Sovet İttifaqı marşalı
L.P.Beriya yoldaşa

ÜİK(b)P MK-nın İran Azərbaycanı və Şimali Kürdüstan məsələsi ilə bağlı 8 oktyabr 1945-ci il tarixli qətnaməsinin icra olunması məqsədilə tərəfimizdən aşağıdakılar həyata keçirilmişdir:
Azərbaycan SSR DİXK və DTXK-nin İran Azərbaycanında muxtariyyətçilik hərəkatının inkişafına mane olan şəxs və təşkilatların (jandarmlar, polislər, İran ordusunun zabitləri və s.) məhvi üzrə işi təşkil etmək iqtidarında olan 21 təcrübəli əməliyyat işçisi ayrılmışdır. Bu yoldaşlar həmçinin yerli əhalidən silahlı partizan dəstələri təşkil etməlidirlər.
Əməliyyat işçilərinə yardım üçün kənd təsərrüfatı işçiləri və kolxoz aktivi sıralarından uzun müddət DİXK – DTXK orqanları ilə bağlı olmuş və bir sıra konkret döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar olaraq yoxlanılmış 75 döyüşçü seçilmişdiir.
Əməliyyat işçiləri və döyüşçülər qruplarla ilk növbədə Təbriz, Ərdəbil, Miyana, Rizaiyyə və Marağa şəhərlərinə yollanacaqlar, digər rayonlara isə sonralar göndəriləcəklər.
Konspirasiya məqsədilə əməliyyat heyəti yerlərə bizim İran Azərbaycanı şəhərlərindəki hərbi komendantlarımızın müavinləri kimi, döyüşçülər isə həmin o komendaturalarda sıravi kimi yerləşdiriləcəklər.
Yerlərə göndərilməzdən əvvəl ayrılmış işçilər Bakı şəhərində siyasi, hərbi və sosial hazırlıq keçəcəklər.

Azərbaycan SSR DİXK və DTXK-nin göstərilən işçilərinin (siyahı əlavə olunur) nəzərdə tutulmuş tədbirləri həyata keçirmək üçün ezam olunmasına üçün sərəncam vermənizi xahiş edirik. 96 nəfərdən ibarət əməliyyatçı və döyüşçülərin İran Azərbaycanında uzun müddət qalması zərurətini nəzərə alaraq, onların saxlanması üçün ayda 100.000 rial vəsait ayrılması haqqında göstəriş vermənizi xahiş edirik.

Azərbaycan Bakı hərbi K(b)P MK-nın katibi
dairəsinin komandanı
Ordu Generalı
(İ.İ.Maslennikov) (M.C.Bağırov)

21 oktyabr 1945-ci il
№ 273
Bakı şəhəri

Bu müraciət L.P.Beriya tərəfindən müsbət həll olunmuşdu. M.C.Bağırov özünün növbəti addımlarını regionda real vəziyyəti nəzərə almaqla atır, tədbirlər görür və öz strategiyasını formalaşdırırdı. Bundan başqa, M.C.Bağırovun tapşırığı ilə yerli mətbuatda siyasi vəziyyətlə bağlı dərc olunan istənilən məqalə dərhal tərcümə olunurdu. Bütün bunlar vəziyyətə kor-koranə baxmamağa, anatomik düşünərək, vəziyyəti idarə etməyə imkan verirdi.
16 noyabr 1945-ci ildə Təbriz qubernatorunun vəzifələrini icra edən Həsən Dövlətşahi, diviziya komandiri general Darahşahi, jandarmeriya rəisi Humaqon İran Azərbaycanındakı vəziyyəti teleqrafla Tehrana çatdırdılar. Həmin gecə İran hökuməti növbədənkənar iclas çağırdı və hərbi nazir general Riyazi tərəfindən Azərbaycanda baş verən hadisələr haqqında məlumatlar dinlənildi. Hərbi nazir öz çıxışında əhalinin Sovetlər tərəfindən silahlandırılması və hazırlanan üsyan haqqında xəbər verdi.
İranın keçmiş baş naziri Mürtəza Bayat Təbrizə yeni qubernator təyin etdi, İran ordusuna tam hərbi hazırlıq əmri verildi.
Noyabrın 18-də SSRİ-nin İrandakı səfirinin səlahiyyətlərini icra edən Əhəd Yaqubov İranın baş naziri Həkimi ilə görüşdü. Görüş zamanı Həkimi Sovet səfirinin vəzifələrinin icraçısından yeni təyin olunmuş qubernatorla Təbrizdəki Sovet zonasına 2 piyada batalyonu və bir jandarm qrupunun daxil olmasını təmin etməyi və II Dünya müharibəsinin sona çatması ilə əlaqədar olaraq Sovet Ordusu hissələrinin İran Azərbaycanı və İran Kürdüstanı ərazisindən çıxarılmasını xahiş etdi. Həkimi xahişinin yerinə yetirilməyəcəyini başa düşüb, noyabrın 17-də İran xarici işlər nazirliyi vasitəsilə Tehrandakı Sovet səfirliyinə etiraz notası göndərdi. Notada Tehran Sovet hökumətini İranın daxili işlərinə müdaxilədə ittiham edirdi. Xarici işlər xalq komissarı notaya ertəsi gün cavab verdi. Notaya cavabda deyilirdi:
“Sovet hökuməti İranın daxili işlərinə müdaxilə etmir və Azərbaycanda baş verənlər İranın daxili işidir. Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması məsələsi isə gündəlikdə durmur”.
Noyabr ayından başlayaraq, M.C.Bağırov hər gün Moskvaya – Stalinə, Molotova, Beriyaya və Malenkova məlumatlar verirdi. Bu məlumatları Bağırova əsasən İranda səfir vəzifələrinin icraçısı Ə.Yaqubov, DT komissarı S.Yemelyanov və Azərbaycanı Təbrizdə təmsil edən üçlük (M.İbrahimov, H.Həsənov, A.Atakişiyev) ötürürdü.
Noyabrın 18-də Təbrizdə 20 min nəfərlik mitinq keçirildi. Mitinqdə Seyid Cəfər Pişəvəri, Məhəmməd Biriya və İlhami çıxış edərək polislərə, jandarmlara, əsgərlərə müraciət etdilər: “Siz Azərbaycan xalqının oğulları və bizim qardaşlarımızsınız. Satqın adamlara qulaq asmayın, öz xalqınıza əl qaldırmayın”.
Eyni zamanda Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərlərində SSRİ-dən gətirilmiş silahla yerli sakinləri silahlandırır və üsyançı dəstələr yaradırdılar. Bakı “üçlüyündən” Bağırova üsyançıların silahlandırılması üçün 10 min vahid hərbi sursat göndərilməsi xahişindən ibarət məktub gəlmişdi.
1945-ci il noyabr ayının ikinci yarısında Xalq yığıncaqları vasitəsilə Azərbaycan Milli Konqresinə 687 nümayəndə seçilir.
1945-ci il noyabr ayının 20-də saat 10-da Şiri-Xurşid teatrında Azərbaycan Milli Konqresi öz işinə başladı. Demokrat Partiyasının sədri Seyid Cəfər Pişəvəri və Səttarxanın qardaşı Hacı Əzimxan Milli Konqresin işini açıq elan etdilər. Konqresdə Azərbaycanın muxtariyyətinin və Milli Məclisə seçkilərin əsası qoyuldu.
Milli Konqres iştirakçıları tərəfindən Müəssislər Məclisi elan olundu. Eyni zamanda Milli heyət təsis edildi və tezliklə Milli hökumətin yaradılması planlaşdırıldı.
Noyabrın 23-də Milli Konqres Məhəmmədrza şaha, İran Məclisinin sədri Təbatəbaiyə və baş nazir İbrahim Həkimiyə müraciət ünvanladı. Müraciət 7 bənddən ibarət idi. I, VI və VII bəndlərdə deyilirdi:
I. Azərbaycan xalqı öz milli xüsusiyyətlərinə malikdir. Bu, xalqın dili, ənənələri, hüquqi və tarixi inkişaf yollarıdır. Bu xüsusiyyətlər bizə İranın tamlığı və ərazi bütövlüyünə xələl yetirmədən “Atlantika xartiyası” əsasında millətin öz müqəddəratını təyin etmə hüququna malik olmağa əsas verir.
VI. Azərbaycan xalqının xüsusiyyətlərindən biri də onun ana dilidir. Milli Konqres Milli Heyətə tapşırır ki, Azərbaycanın bütün dövlət orqanlarında rəsmi dil kimi Azərbaycan dili işlədilsin.
VII. 700 nümayəndənin iştirak etdiyi Milli Konqres daxili işlərin idarə olunması üçün 39 nəfərdən ibarət Milli Heyət təsis etdi. Milli Heyət Azərbaycan Milli Məclisi və İran Məclisinə seçkiləri təşkil edəcəkdir.
Yemelyanovun M.C.Bağırova verdiyi məlumatla tanışlıqdan sonra hamıya aydın olur ki, Təbrizdə baş verən bütün proseslərə M.C.Bağırov rəhbərlik edirmiş.

F № 1, siy. № 89, iş № 97

AZƏRBAYCAN K(b)P MK-nın KATİBİ
BAĞIROV yoldaşa

“İran Azərbaycanı üzrə tədbirlərin həyata keçirilməsinin gedişatı haqqında” məruzənin layihəsini Sizə göndərirəm.
Əlavə: 2 nüsxə

AZƏRB. SSR DÖVLƏT
TƏHLÜKƏSİZLİK XALQ KOMİSSARI
GENERAL-MAYOR
(YEMELYANOV)
20 dekabr 1945-ci il
Bakı şəhəri

Tam məxfi

İran Azərbaycanı üzrə
tədbirlərin həyata keçirilməsinin gedişatı haqqında

Azərbaycan demokratik partiyasının təşkili və noyabr ayının sonuna onun tərkibi
Son illər İran Azərbaycanında demokratik qüvvələrin fəallığı əhəmiyyətli dərəcədə artır və milli azadlıq hərəkatının genişləndirilməsi zərurəti yaranırdı.
Mövcud siyasi vəziyyətdə fəaliyyətdə olan İran Xalq Partiyası “Tudə” qarşısına xalqın milli azadlıq hərəkatının inkişafı vəzifəsini qoymur və hazırkı mərhələdə öz proqramında İran Azərbaycanı əhalisinin geniş demokratik təbəqələrinin maraqlarını tamamilə əks etdirmirdi.
Bundan başqa, Xalq Partiyasının təmənnalı məqsədlər güdən və daha çox özünün şəxsi rifahı haqqında düşünən bir sıra üzvlərinin davranışı, həmçinin Xalq Partiyasının bəzi rəhbər işçilərinin (Artaşes Avenasyan, Əmirxizi və s.) qarət və talanlara rəvac verən fitnəkar çıxışları əhalinin gözündə onun yerli orqanlarının nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə aşağı saldı.
Beləliklə, milli azadlıq hərəkatına rəhbərlik etmək və bunun üçün İran Azərbaycanının bütün demokratik qüvvələrini birləşdirmək iqtidarında olan yeni siyasi partiyanın yaradılması zərurəti açıq-aydın hiss olunurdu.
Bizim direktiv orqanlarımızın bu məsələ ilə bağlı qərarına uyğun olaraq, bir sıra nüfuzlu şəxslər Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) yaradılması üçün İrandan Bakıya çağırıldı. Müvafiq söhbətlərdən sonra yeni yaradılmış Azərbaycan Demokrat Partiyasına rəhbərlik demokratik dairələr arasında nüfuz sahibi olan görkəmli azərbaycanlılardan birinə – Seyid Cəfər Pişəvəriyə tapşırıldı.
Pişəvəri tərəfindən yaradılmış təşkilat bürosu sentyabrın 3-də partiyanın qurulması, onun məqsəd və vəzifələri haqqında İran Azərbaycanı əhalisinə müraciət etdi. Müraciət İran Azərbaycanı əyalətlərinin əksəriyyətini və əhalinin bütün təbəqələrini təmsil edən demokratik ruhlu görkəmli insanlar tərəfindən imzalanmışdı.
ADP-nin proqram tələbləri və milli azadlıq hərəkatı ilə bağlı məqsədləri geniş əhali kütlələri tərəfindən böyük rəğbət və fəal dəstəklə qarşılandı. İran Azərbaycanının bütün bölgə və şəhərlərindən əhalinin nüfuzlu demokratik ruhlu nümayəndələri tərəfindən müraciətə qoşulmaqla bağlı teleqram və qətnamələr daxil oldu.
ADP-nin yaradılması ideyası həmçinin Xalq Partiyası üzvlərinin əsas kütləsi və Təbriz vilayət komitəsi tərəfindən də dəstəkləndi. Bu istiqamətdə həyata keçirilmiş müvafiq iş nəticəsində 6-7.09.45-ci il tarixdə Xalq Partiyasının vilayət konfransında Azərbaycan Demokrat Partiyasının müraciətinin hərtərəfli və fəal müzakirəsindən sonra böyük səs çoxluğu ilə vilayət təşkilatının Xalq Partiyası MK-dan ayrılması və ADP-yə birləşməsi haqqında qərar qəbul olundu.
Digər tərəfdən, təşkilat komitəsi tərəfindən partiya sıralarına üzvlərin cəlb olunması və Azərbaycan Demokrat Partiyasının təsis qurultayına hazırlığın həyata keçirilməsi üzrə ciddi və böyük təşkilati-siyasi iş aparıldı.
1945-ci il oktyabrın 8-də Təbrizdə 237 həlledici və 4 məşvərətçi səs hüququna malik nümayəndənin iştirakı ilə Azərbaycan Demokrat Partiyasının birinci (təsis) qurultayı keçirildi: qurultayda həmçinin 17 qonaq, o cümlədən, vali vəzifələrinin icraçısı, şəhərin başçısı, yerli polisin rəisi, maliyyə-iqtisad idarəsinin müdiri və b. iştirak edirdi.
3 gün ərzində qurultay iki məsələni müzakirə etdi və onlar barəsində qərar qəbul etdi:
1. Partiyanın proqram və nizamnaməsinin təsdiq olunması.
2. Rəhbər orqanların seçilməsi.
Qurultay müəyyən əlavələr etməklə partiyanın proqram və nizamnaməsini yekdilliklə təsdiqlədi, o cümlədən, qurultay proqrama aşağıdakı maddələri əlavə etdi:
a) böyük kapitalla Milli Bankın yaradılması haqqında.
b) gənclərin Gənclər Təşkilatına cəlb olunması və bu təşkilatın ADP-yə tabe olması haqqında.
c) Qadınlar Təşkilatının yaradılması haqqında.
d) bütün partiya kargüzarlığının yerli Azərbaycan dilində aparılmasının zəruriliyi haqqında.
Qurultay 41 nəfərdən ibarət Mərkəzi Komitə (Plenum) və 12 nəfərdən ibarət təftiş komissiyası seçdi. (Adbaad siyahı əlavə olunur. Bax: qoşma № 1).
Sosial mənşəyinə görə, Azərbaycan Demokrat Partiyasının rəhbər orqanlarının tərkibi belədir:
Peşəkar partiya işçiləri.............................................. 10 nəfər.
Fəhlələr ................................................................... 4 nəfər
Qulluqçular ............................................................. 7 nəfər
Sənətkarlar ................................................................ 1 nəfər
Ziyalılar ................................................................... 11 nəfər
Xırda mülkədar və xanlar ........................................ 10 nəfər
Tacirlər..................................................................... 4 nəfər
Xırda fabrik sahibləri ................................................ 2 nəfər

MK (Plenum) öz tərkibindən Rəyasət Heyəti (büro) seçib ki, bura da aşağıdakı şəxslər daxildir:
1. Pişəvəri Seyid Cəfər – sədr
2. Rəfii Nizam Dövlə – müavin
3. Padeqan Sadıq – müavin
4. Şəbüstəri Hacı Mirzə Əli – üzv
5. Salamulla Cavid – üzv
6. Zəfiri Həsən – üzv
7. Maşınçı Əli – üzv
8. Fərşçi Qulam Hüseyn – üzv
9. Cəfər Ədib – üzv
Rəyasət Heyəti (büro) üzvlüyünə namizəd seçilmişlər:
1. Birənq Həsən
2. Cövdət Həsən
Azərbaycan Demokrat Partiyasının birinci (təsis) qurultayı tam həmrəyliklə yüksək siyasi səviyyədə keçdi. Gündəlikdə duran məsələlərin müzakirəsinə başlamazdan əvvəl qurultay ayrı-ayrı əyalət və şəhər nümayəndə heyətləri rəhbərlərinin, həmçinin ermənilər, kürdlər və aysorların nümayəndələrinin çıxışlarını dinlədi. Natiqlər məqsəd və vəzifələri Azərbaycan xalqının köklü milli maraqlarını əks etdirən Azərbaycan Demokrat Partiyasını təbrik etdilər. Ərdəbil nümayəndəsi Cövdət demişdi: “...Azərbaycan xalqının siyasi və iqtisadi hüquqlarının pozulmasına son qoyan çoxdan gözlənilən bir gün gəldi. Biz çoxdan Azərbaycan xalqının təbii hüquqlarını özünə qaytarmaq və öz işlərimizi özümüz idarə etmək arzusunda idik”.
Atakişiyevdən, İbrahimovdan, Həsənovdan teleqraf məlumatları gəlir. Hazırlanmış plana görə, 14-15 dekabr 1945-ci il tarixdə Cənubi Azərbaycanda hakimiyyət Azərbaycan hökumətinin əlinə keçməlidir. Bu informasiya Yemelyanovun M.C.Bağırova göndərdiyi arayışdan məlum olur.

F № 1, siy. № 89, iş № 97

ARAYIŞ

Atakişiyev, İbrahimov və Həsənovun
Təbrizdən teleqraf məlumatı əsasında

Dekabrın12-də səhər Azərbaycan Məclisi açılır. Səhər iclasında Məclisin nizamnaməsi təsdiq olunur, Məclisin Rəyasət Heyəti seçilir və Pişəvəriyə kabinet formalaşdırmaq tapşırılır.
Axşam iclasında Pişəvəri Azərbaycan hökumətinin tərkibini Məclisin təsdiqinə təqdim edir və Məclis tərəfindən təsdiq olunduqdan sonra yeni hökumətin proqramı haqqında məruzə edir.
Dekabrın 13-də səhər iclasında Pişəvərinin məruzəsi üzrə müzakirələr açılır və xalq qoşunları haqqında qanun qəbul edilir.
Axşam yeni hökumət İran hakimiyyət nümayəndələrindən öz səlahiyyətlərini dayandırmalarını tələb edir və dərhal işə başlayır.
Hakimiyyətin çox qan tökmədən yeni Azərbaycan hökumətinin əlinə keçməsi üçün bütün tədbirləri görürük.
Mümkün müqavimətin tezliklə qırılması üçün dekabrın 13-də Mərənd, Marağa, Üskü və Bostanabad rayonlarının “Fədai” dəstələri Təbrizə yaxınlaşaraq, onu hər tərəfdən əhatəyə alacaqlar.
Eyni zamanda dekabrın 13-də Azərbaycan hökumətinin yerli hakimiyyət nümayəndələri ilə öz səlahiyyətlərini dayandırmaq barədə danışıqları zamanı “Fədai” dəstələri şəhərə daxil olaraq, ən mühüm hökumət binalarını, qarnizonu və jandarmeriyanı mühasirəyə alacaqlar.
Plana görə, hakimiyyətin Azərbaycan hökumətinin əlinə keçməsi 14-15 dekabr tarixlərində başa çatmalıdır.

AZƏRB. SSR DÖVLƏT
TƏHLÜKƏSİZLİYİ XALQ KOMİSSARI
GENERAL-MAYOR (YEMELYANOV)
10 dekabr 1945-ci il
№ 2070

1945-ci il dekabrın 12-də Təbriz şəhərində Azərbaycan Milli Məclisi açılır. Məclis elə həmin gün Seyid Cəfər Pişəvərini baş nazir seçir və o da 10 nəfərdən ibarət hökumət yaradır.
Məclisi ən yaşlı deputat Nizamüddövlə Rəfii açıq elan etdi. Daha sonra səlahiyyətlər, vəzifələr, iş qaydaları, həmçinin daxili nizamnamə qəbul olundu. Ali hakimiyyət orqanı olan Milli Məclis qanun yaradıcılığı fəaliyyətini və qanunların icrasına nəzarəti həyata keçirməyə başladı. Artıq deyildiyi kimi, Milli məclis tərəfindən ali icra orqanı – Azərbaycan hökuməti yaradıldı. S.C.Pişəvəri baş nazir, doktor Salamulla Cavid daxili işlər naziri, Cəfər Kaviyan xalq qoşunları naziri, doktor Məhtaş kənd təsərrüfatı naziri, Məhəmməd Biriya maarif naziri, doktor Övrənci səhiyyə naziri, Qulamrza İlhami maliyyə naziri, Yusif Əzimi ədliyyə naziri, Mirzə Rəbi Kəbiri yollar, poçt, telefon və teleqraf naziri, Zeynalabdin Qiyami Ali Məhkəmənin sədri, Firidun İbrahimi Baş Prokuror təyin olundu.
Milli Məclis nümayəndələri Milli hökumətdən və onun ayrı-ayrı orqanlarından hesabat tələb etmək hüququna malik idilər.
Elə birinci iclasda gizli səsvermə ilə Məclisin Rəyasət Heyəti seçildi. İki il müddətinə seçilən Rəyasət Heyəti 9 nəfərdən ibarət idi: Hacı Mirzəli Şəbüstəri – Məclis sədri, Sadıq Padeqan, Rəfii və Həsən Vilayi – sədrin müavinləri, Məhəmməd Əzimi və Muradəli Teymuri – Rəyasət Heyətinin üzvləri. Rəyasət Heyəti Milli Məclisin razılığı ilə dövlət idarəçiliyi üzrə ən mühüm işlərin yerinə yetirilməsini həyata keçirirdi. Azərbaycan Milli Məclisi Azərbaycan xalqının hüquq və azadlıqlarını təmin etmək və onun muxtariyyətini müdafiə etməklə yanaşı, milli azlıqlara da sərbəstlik hüququ verdi.
1946-cı ildə “Azad millət” qəzetinin 18-ci nömrəsində Milli Məclis nümayəndələrinin tərkibi haqqında məqalə dərc olunmuşdu ki, burada da onların əhalinin müxtəlif təbəqələrindən olması aydın görünürdü: 101 deputatdan 12-si kəndli, 16-sı ziyalı, 14-ü sənətkar, 12-si mülkədar, 15-i fəhlə, 10-u qulluqçu, 10-u tacir, 8-i müəllim, 2-si fabrik sahibi, 2-si ruhani idi.
Azərbaycan Milli Məclisi bir illik fəaliyyəti ərzində 100-dək mütərəqqi qanun və qərar qəbul etdi və bu qanunlar ardıcıl şəkildə Milli hökumət tərəfindən icra olundu. Milli Məclis tərəfindən qəbul olunmuş mühüm qanunlardan biri Məclisə qadınların da seçilə bilməsini nəzərdə tutan qanundur. (Yaxın və Orta Şərqdə ilk dəfə olaraq).
Azərbaycan xalqının milli müstəqillik və demokratiya uğrunda mübarizəsi təkcə İranda böyük əhəmiyyətə malik olmayıb, öz hüquqları uğrunda gələcək mübarizədə qonşu ölkələrə də böyük təsir göstərdi. Forma və məzmununa görə mütərəqqi hakimiyyət orqanı olan, geniş kütlələrin səyi və iradəsi ilə yaradılmış Milli Məclis bütün Azərbaycan xalqının maraqlarını ifadə edir və demokratik dəyişikliklər etmək məqsədi güdürdü.

F № 1, siy. № 1, iş № 141
Tam məxfi

ARAYIŞ
Təbrizdən Quliyevin
teleqraf məlumatı əsasında

Daxil olan məlumatlardan görünür ki, Təbriz qarnizonu hissələrinin silahlı müqavimətsiz və qan axıtmadan tərk-silah edilməsi Təbriz əhalisinin bütün təbəqələrində böyük ruh yüksəkliyi yaratmışdır. Bu, həmçinin Demokrat Partiyası və yeni Azərbaycan hökumətinin nüfuzunu kəskin dərəcədə artırmışdır.
Bizim etibarlı nümayəndəmizə iri tacirlər arasından bir neçə nəfər müraciət edərək məsələnin dinc yolla həll olunmasından razı qaldıqlarını heyranlıqla bildirmiş və Tehrana yerli zadəganların bəzi nümayəndələrinin adından məktub göndərməyi təşkil etmək və bu şəxslərin yeni Azərbaycan hökumətini dəstəkləməyə hazır olduğunu mərkəzə çatdırmaq niyyətində olduqlarını söyləmişlər.
Şəhərdə şayiələr gəzir ki, guya Azərbaycanda qayda-qanun bərqərar olduqdan sonra demokratlar Tehrana hücum təşkil edəcəklər.
Demokratların bəziləri Tehran hökuməti nümayəndələrinin Moskvaya göndərilməsi faktından narazılıq bildirərək, nümayəndələrin nə üçün xalqın deyil, şahın adından göndərildiyini soruşurdular.
Ticarət palatasının sədri Səlahyani bizim etibarlı nümayəndəmizə bildirib ki, məsələnin belə sakit həllindən sonra o, Azərbaycandan çıxıb getmək niyyətindən daşınıb və yeni hökuməti dəstəkləmək fikrindədir.
Amerika konsulluğunun katibi Meyva Aprik bizim etibarlı nümayəndəmizə bildirib ki, guya Amerika dairələri Azərbaycanda demokratik hərəkatın əleyhinə deyillər, amma onlar rusların bu işə açıq-aşkar müdaxiləsi haqqında dəqiq məlumatlara malikdirlər.
Yeni hökumətə rəğbətin artmasına həmçinin Demokrat Partiyası tərəfindən ayrı-ayrı soyğunçulara qarşı görülən ciddi tədbirlər də kömək göstərir.

AZƏRB. SSR DÖVLƏT TƏHLÜKƏSİZLİYİ
XALQ KOMİSSARI
(YEMELYANOV)
17 dekabr 1945-ci il
№ 2189

Azərbaycan Demokrat Firqəsi Parsabaddan Həmədana kimi ərazilərə nəzarət edirdi. M.C.Bağırovun tapşırığı ilə İran Kürdüstanının lideri Qazı Məhəmməd ona rəsmi olaraq müraciət etdi. Müraciətdən aydın olur ki, İran Kürdüstanının maraqları ilə bağlı qərarlar Demokrat Firqəsi tərəfindən qəbul olunurdu. M.C.Bağırov buna müsbət yanaşmışdır. Buradan belə bir nəticəyə gəlirik ki, İran Kürdüstanı müəyyən muxtariyyət hüququna malik olmaqla Cənubi Azərbaycan ərazisinə aid idi.
M.C.Bağırovun tapşırığı ilə Təbrizə göndərilmiş incəsənət xadimləri və təşviqat qrupları Cənubi Azərbaycanda yaşayan xalqlar, o cümlədən də, Azərbaycan türkləri ilə görüşür və onlarda milli özünüdərk şüuru formalaşdırırdılar. İran Azərbaycanında ilk dəfə olaraq milli dil haqqında qərar qəbul olunmuşdu (6 yanvar 1946-cı il). Bu qərarda deyilirdi:
“Bu gündən Azərbaycanda rəsmi dövlət dili Azərbaycan dilidir”.
1945-1946-cı illərdə Milli hökumətin fəaliyyəti dövründə M.C.Bağırovun köməyi ilə Cənubi Azərbaycanda Azərbaycan radiosu, Dövlət teatrı, Dövlət universiteti və digər milli mədəniyyət ocaqları yaradılmışdı.
Əlbəttə, əks tərəf, yəni Tehran bütün bu hadisələri sakitcə izləmir, öz fəaliyyətinin konturlarını formalaşdırmağa çalışırdı.
Azərbaycan Milli Məclisinin açıldığı gün Tehranda baş nazir İ.Həkimi İran məclisində çıxış edərək demişdi ki, yığılmış problemlər haqqında SSRİ rəhbərliyi ilə danışıqlar aparmaq və onlarla ümumi dil tapmaq üçün Moskvaya gedəcək. O deyirdi: “Mən də böyük Azərbaycan xalqının oğluyam, bu diyarda anadan olmuş və böyümüşəm. Mən bu insanların İrana böyük sevgi bəslədiklərini bilirəm, öz qardaş və bacılarımın vətənpərvərliyinə böyük rəğbətlə yanaşıram”.
Həkiminin SSRİ-yə getməyə hazırlaşdığı bir vaxtda üç müttəfiq dövlətin – SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniyanın xarici işlər nazirləri Moskvada görüşürlər. 14 dekabr tarixində ABŞ-ın dövlət katibi D.Birns, bir gündən sonra isə Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri E.Bevin Moskvaya gəlir. Həmin gün “İzvestiya” qəzetində Azərbaycan Milli hökumətinin yaradılması haqqında xəbər dərc olunur.
Üç böyük dövlətin Moskvadakı toplantısı zamanı V.M.Molotov hər vəchlə İranla bağlı məsələnin müzakirəsindən yayınırdı. Amma dekabrın 18-də Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Bevin Molotova İranda baş verən siyasi proseslərlə bağlı fikir mübadiləsi aparmağı təklif edir. V.Molotov bu təklifə belə cavab verir: “İran Azərbaycanında baş verən xalq hərəkatına SSRİ qarışmır, müttəfiqlərin qoşunlarının İrandan çıxarılması məsələsini isə biz Potsdam və Londonda müzakirə etmişik”.
Dekabrın 14-də D.Birns və E.Bavin Stalinlə görüşürlər. Stalin Molotovun fikrini təsdiq edir və İran hökumətinin SSRİ-yə qarşı düşmən mövqeyində olduğunu bildirir.
Moskva görüşlərindən dörd gün sonra İran Moskvaya, Londona və Vaşinqtona etiraz Notası göndərərək bildirir ki, Azərbaycan haqqında məsələni BMT-nin sessiyasında qaldıracaq. Hətta İranın baş naziri Həkimi bəyan edir ki, İran nə Azərbaycan hökumətini, nə də parlamentini tanımır. O bildirir ki, Sovet qoşunları İranı tərk edən kimi Azərbaycandakı xalq üsyanını silah gücü ilə yatıracaq.
Dekabrın 23-də İ.Stalin yenidən ABŞ-ın dövlət katibi D.Birnsi qəbul edir. Stalin bildirir ki, o, Cənubi Azərbaycan məsələsinin BMT-də qoyulmasına etiraz etmir. O hazırkı İran hökumətinin SSRİ-yə qarşı düşmən mövqeyində olduğunu bir daha vurğulayır.
Stalinin belə mövqeyindən sonra Vaşinqton və London şahənşaha izah edirlər ki, Stalinin prinsipiallığını zəiflətmək üçün Həkimi kabineti istefaya getməlidir. Buna görə də, Qəvamüs-səltənə Həkimi kabinetinə müxalifət görüntüsü yaradaraq, mətbuatda geniş təbliğata başlayır. Qəvam öz çıxışlarında “sovetpərəst” kimi görünməyə çalışır. Bu hadisələr zamanı M.C.Bağırov Ə.Yaqubov və S.Yemelyanov vasitəsilə demokratik liderlərlə əlaqə saxlayır və onlara belə bir sual verir: “Öz mövqelərinizi dəqiqləşdirin, siz Azərbaycanı müstəqil və ya muxtariyyət şəklində görmək istəyirsiniz? Əgər siz İrandan ayrılmaq istəyirsinizsə, onda dövlətiniz necə adlanacaq?”.
Dekabrın 24-də İ.Stalin Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri E.Bevinlə görüşür. Bu görüşdə Stalin Türkiyəyə qarşı iddialarını səsləndirir. Türkiyəyə iddialar iki istiqamətdə idi. Birinci istiqamət – Stalin Türkiyənin Bosfor və Dardanel boğazlarına sahibliyinə etiraz edir. İkinci istiqamət – guya Türkiyənin şərq vilayətləri tarixən Ermənistan və Gürcüstana bağlı olduğu üçün o həmin əraziləri geri istəyir.
Stalinin bu tələbləri ilə eyni zamanda ermənilər “Türkiyə Ermənistanı” adlı xəritə buraxırlar. Moskva “tədqiqatçıları” bu qərara gəlmişdilər ki, Qars və Ərdəhan vilayətləri erməni torpaqları, Trabzon və Qara dəniz sahilləri isə Gürcüstan torpaqlarıdır. Gürcüstan SSR xarici işlər naziri Q.İ.Kiknadze L.P.Beriyaya “Türkiyə ərazisində Gürcüstan torpaqları haqqında” məktub-məruzə ilə müraciət edir. Bu məruzədə göstərilirdi ki, Türkiyə ərazisindən 17.760 kv.km Gürcüstan SSR-ə, 13.190 kv.km isə Ermənistan SSR-ə məxsusdur.
1945-ci ilin sonlarında Sovet Ordusu Bolqarıstan – Türkiyə, Gürcüstan – Türkiyə, Ermənistan – Türkiyə sərhədlərində cəmləşir.
Şübhəsiz, M.C.Bağırov Stalində bu iddiaların haradan yarandığını çox yaxşı bilirdi. O başa düşürdü ki, Böyük Azərbaycan dövlətinin yaranmasına razı olmayacaqlar. Stalin Moskvada müttəfiqlərlə görüşdən sonra anladı ki, SSRİ öz qoşunlarını İrandan çıxarmağa məcbur olacaq.
1946-cı ilin elə ilk günlərindən etibarən 1943-cü ildən İran ərazisində yerləşən ingilis qoşunları və azsaylı ABŞ qoşunları ölkədən çıxarılmağa başlayır. Moskva konfransı zamanı müttəfiq dövlətlər İngiltərə, ABŞ və SSRİ-dən ibarət Komissiyanın yaradılması məsələsini qoydular. İran şahı Məhəmmədrza, ABŞ-ın bu komissiyadakı üzvlüyünü yüksək qiymətləndirərək, ABŞ-ı İranın ərazi bütövlüyünün qarantı kimi görmək istəyirdi.
Bu prosesləri əvvəlcədən görərək, Stalin Yaxın Şərqin SSRİ-nin təsir sahəsinə cəlb olunması üçün yeni yollar axtarırdı. Görünür, bu axtarışlar zamanı Mikoyan erməni və gürcülərin Türkiyəyə qarşı “kozır kartını” Stalinin stolu üzərinə atmışdı. Sonrakı məqsəd qədim türk torpaqlarını erməni və gürcü torpağı adlandırmaq, onları Sovet Ermənistanına və Sovet Gürcüstanına birləşdirmək idi. Bu yolla İraqın şimalındakı Mosulun zəngin neft yataqlarına yaxınlaşmaq olardı. M.C.Bağırov bu ssenarini dərindən başa düşərək, Təbrizdə işləyən Bakı “üçlüyünə” S.C.Pişəvəri ilə görüşmək niyyətində olduğunu bildirir. Görüşdən sonra, Cənubi Azərbaycandakı hadisələri təhlil etdikdə, onların hansı məsələləri müzakirə etdikləri aydın olur.
Belə ki, 15 yanvar 1946-cı il tarixdə Azərbaycan hökumətinin başçısı S.C.Pişəvəri, Məclis sədri Şəbüstəri, hökumət sədrinin müavini S.Padeqan, maarif naziri M.Biriya və daxili işlər naziri S.Cavid Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaradılması haqqında sənəd imzalayırlar (C.Həsənli. Soyuq müharibənin başlandığı yer: Güney Azərbaycan). Sənəddə deyilirdi:
1. Bizim ölkəmiz Milli-demokratik respublika adlanır.
2. Bu respublika həqiqi demokratiya əsasında yaranıb.
3. Yaxın günlərdə Müəssislər Məclisi tərəfindən demokratik dəyərlərə söykənən əsas qanun (Konstitusiya) işlənib qəbul olunacaq.
4. Azərbaycan Milli-demokratik respublikasının Konstitusiyasında söz azadlığı, mətbuat azadlığı, vicdan azadlığı nəzərdə tutulur və müxtəlif din təmsilçiləri öz dinlərinə azad etiqad edə bilərlər.
5. Dövlət orqanlarını xalqa yaxınlaşdırmaq üçün bütün dövlət məmurlarının fəaliyyətinə xalq tərəfindən nəzarət olunacaq.
6. Azərbaycan Milli-demokratik respublikası təşəbbüs göstərmək üçün şərait yaradır. İnsanların rifahını yüksəltmək üçün iqtisadi inkişafın yaxşılaşmasına zəmin yaradır.
7. Kəndlilərin rifahının yüksəldilməsi üçün dövlət torpaqları onların arasında bölüşdürüləcək.
8. İşsizliyin ləğv olunması üçün yeni sənaye müəssisələri tikiləcək.
9. Azərbaycan Milli-demokratik respublikası insanların həyatının yaxşılaşdırılması və ölkənin iqtisadi inkişafı üçün öz ərazisində faydalı qazıntıların çıxarılmasını təşkil etməli və bunun üçün geoloji tədqiqatlar və axtarışlar aparmalıdır.
10. Tehranın diktator rejimi ucbatından sivil dünyadan geridə qalmış Azərbaycanda elm, texnika və mədəniyyət inkişaf etdirilməlidir.
11. Coğrafi və etnoqrafik göstəricilər əsasında Milli-demokratik respublika aşağıdakı şəhərləri əhatə edir: Təbriz, Ərdəbil, Urmiya, Miyandoab, Marağa, Salmas, Xoy, Mərənd, Miyana, Ənzəli, Maku, Əhər, Xosrovabad, Zəncan, Qəzvin və Həmədan. Xəritəyə əsasən, bizim ərazimiz 95% azərbaycanlıların yaşadığı yerlərdir.
12. Təqdim olunmuş xəritədə Şimali Kürdüstan muxtariyyət şəklində Azərbaycan Milli-demokratik respublikasının ərazisində yerləşir.
Bu sənəddən M.C.Bağırovun Gürcüstan və Ermənistana qarşı ərazi iddialarının neytrallaşdırılması üçün hansı addımlar atdığı aydın görünür. Belə ki, M.C.Bağırovun ssenarisinə görə, hətta Sovet Ordusu İrandan çıxarılsa belə, SSRİ-nin nəzarəti altında olan müstəqil Cənubi Azərbaycan dövləti və Şimali Kürdüstan Quzey Azərbaycan ərazisinə birləşdirilir və gələcəkdə bu, ölkənin sərhədlərini İraq sərhədlərinədək gətirib çıxarır. Bu isə, öz növbəsində, SSRİ-ni İraq kürdləri və azərbaycanlılarından ingilislərə qarşı təzyiq və təsir vasitəsi kimi istifadə etməklə, İraqın şimalında – Mosulda olan zəngin neft yataqlarına yaxınlaşdıracaq.
Aydındır ki, gürcü və ermənilərin türk torpaqlarına ərazi iddiaları Bağırov və Beriya tərəfindən dəfələrlə müzakirə olunmuşdu. Hətta yeni yaranmış Azərbaycan demokratik respublikası da onların müzakirə mövzusu olub. Şübhəsiz, L.Beriya M.C.Bağırovun ssenarisini dəstəkləməli idi. Buna görə də gürcü və ermənilərin Türkiyəyə yönəlmiş və M.C.Bağırovun ssenarisinə daxil olmayan ərazi iddiaları L.Beriya tərəfindən müdafiə oluna bilməzdi. Və sözsüz ki, L.Beriyanın Türkiyəyə qarşı ərazi iddialarını dəstəkləməməsi Sovet rəhbərliyinin mövqeyində böyük rol oynadı.
Təsadüfi deyil ki, sonradan L.P.Beriya ADR və AFR-i birləşdirməyi təklif edir və bu dövlətin əsası sanki Azərbaycan Milli-demokratik respublikasının prinsipləri üzərində qurulub. 1953-cü ilin yazında Moskvada hakimiyyət və sovet siyasətinin dəyişdirilməsi uğrunda mübarizə başladıqda, Beriya ona tabe olan dövlət təhlükəsizlik aparatından Malenkov, Xruşşov və Molotovdan gizli saxladığı layihənin həyata keçirilməsi üçün istifadə etməyə çalışır. Beriya ADR-də sosializmin qurulmasının Moskvaya on il ərzində təqribən 20 milyard dollara başa gələcəyindən çıxış edirdi. Belə vəziyyətdə Beriya hesab edirdi ki, bu ballastdan azad olmaq daha sərfəli olardı. Danışıqlarda vasitəçi qismində iki fiqur nəzərdə tutulmuşdu. Birincisi, Qərbi Berlində yaşayan rus mənşəli alman aktrisası Olqa Çexova, digəri isə Berlində yaşayan və 1918-ci ilədək reyxstaqda polyak fraksiyasına rəhbərlik etmiş knyaz Yanuş Radvivill idi. Knyaz tez-tez Gerinqlə birlikdə ova gedirdi. Müharibənin sonunda, sovet ordusu Şərqi Polşa və Radvivillərin mülklərini tutduqda, onu həbs etmişdilər. Lubyankada Beriya knyazla iki dəfə söhbət aparmışdı.
1946-cı il yanvarın 22-də Kürdüstan demokratik respublikası İranın tərkibində Kürdüstan muxtariyyətinin yaradılmasını rəsmi olaraq elan etdi.
Bu hadisələri təhlil edərək Yerevanda başa düşdülər ki, M.C.Bağırovun məqsədinə çatmasına az qalıb. Bundan narahat olan Ermənistan SSR xarici işlər xalq komissarı Karapetyan Moskvada ezamiyyətdə olarkən Azərbaycan SSR xarici işlər xalq komissarının müavini Ə.Əlizadə ilə görüşdə söhbət əsnasında demişdi: “Biz İranın cənubunda yaşayan ermənilərin Sovet Ermənistanına köçməsi üçün şərait yaradırıq. Amma qeyd etmək lazımdır ki, mühacirət zamanı erməni ailələrinin əksəriyyəti SSRİ sərhədini keçməyib İranın şimalında yerləşdilər. İranın şimalında artıq 120 min erməni yaşayır. Buna görə də biz erməni muxtariyyətinin yaradılmasını tələb edirik”.
Yanvarın sonunda Londonda BMT-nin növbəti sessiyası işə başlayır. Baş nazir Həkimi İran məclisinin nümayəndəsi S.Tağızadəyə Sovet İttifaqının İranın daxili işlərinə müdaxilə etməsi məsələsini sessiyada qaldırmağı tapşırır. Beləliklə, yanvarın 19-da S.Z.Tağızadə BMT-nin komissiyasına məktubla müraciət edir. Məktubda Sovet İttifaqı İranın daxili işlərinə qarışmaqda ittiham olunur. O zamanlar BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası hələ tam formalaşmamışdı. Amma BMT Nizamnaməsinin 35-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, İranın bu müraciəti etmək hüququ var idi. İranın baş naziri Həkimi başa düşürdü ki, bu müraciət Sovet rəhbərliyini əsəbiləşdirəcək. Və müraciət BMT-nin müzakirəsinə çıxmasa, Həkimi SSRİ ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün öz istefası haqqında bəyanat verəcək.
Yanvarın 26-da İran Məclisində onun istefası qəbul olunur. Yanvarın 27-də hökumətə rəhbərlik Qəvamüs-səltənəyə tapşırılır. İran məclisinin nümayəndəsi S.Tağızadənin müraciətindən sonra Sovet nümayəndə heyətinin rəhbəri A.Vışinskiy cavab məktubu ilə Təhlükəsizlik Şurasının nümayəndəsi Norman Meykinə müraciət edir. O, bu məktubda İranın iddialarının tam əsassız olduğunu göstərir.
Yanvarın 24-də Azərbaycan Milli hökumətinin başçısı S.C.Pişəvəri də BMT-nin Rəyasət Heyətinə müraciət edir. Bu müraciətdə o, Azərbaycan xalqının “Atlantika xartiyasına” əsasən öz müqəddəratını təyin etmək iradəsini ifadə edir.
Təhlükəsizlik Şurası yanvarın 28-30-da SSRİ və İranın müraciətlərini müzakirə edərək, bu iki ölkənin nümayəndələrinə öz aralarına danışmağı təklif edir. Təhlükəsizlik Şurası müqavilənin mətni ilə tanış olmaq hüququnu özündə saxlayır.
Həkiminin istefasından sonra yeni baş nazir Qəvamüs-səltənə Moskvaya gəlib Stalinlə görüşür və görüş zamanı bildirir ki, İranın şimalında neft ehtiyatları var və onlar bu yatağı Sovet İttifaqının istismarına verməyə razıdırlar.
ABŞ və İngiltərənin təkidi ilə İranın BMT-dəki səfiri Q.Əla Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması məsələsinin müzakirəsinə başlamaq üçün yenidən BMT Təhlükəsizlik Şurasına müraciət edir. Bu müzakirələr 1946-cı il 25 mart tarixində başlayır. Bu zaman Qəvamüs-səltənə Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması haqqında SSRİ-İran sazişini beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırır. İranın BMT-dəki səfiri bildirir ki, Təhlükəsizlik Şurasına müraciəti İran hökuməti ilə razılaşdırılmayıb.
Moskva görüşündə Qəvamüs-səltənə Stalinin qarşısında bir neçə şərt qoyur:
1. Üç ölkə – SSRİ, İngiltərə və İran arasındakı müqaviləsinə əsasən, Sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması haqqında əmr vermək.
2. Sovet qoşunlarının İran Azərbaycanı və İran Kürdüstanından çıxarılması haqqında əmrdən sonra Tehran şəhərində SSRİ və İran arasında neft müqaviləsi bağlamaq.
3. İran və SSRİ arasında neft müqaviləsi yeni seçiləcək 15-ci Məclis tərəfindən yeddi aydan gec olmayaraq təsdiq olunmalıdır.
4. Təbrizdəki siyasi qüvvələrin Tehrana tabe olmadığını nəzərə alaraq, Azərbaycan və Şimali Kürdüstanda 15-ci Məclisə seçkilərin keçirilməsinə “şahın silahlı qüvvələri” nəzarət edəcək.
5. İran tərəfi öz növbəsində, Azərbaycanın milli muxtariyyətini təmin edir. İran hökumətində Azərbaycan Demokrat Firqəsinin nümayəndəsinə yer veriləcəyi vəd olunur.
Əlbəttə, Qəvamüs-səltənənin Stalinlə belə şərtlərlə danışması təsadüfi deyildi. Bu şərtlər müəyyən nüanslardan irəli gəlirdi. Belə ki, ABŞ öz nüfuzunu gücləndirmək üçün Xirosima və Naqasakiyə atom bombası atmışdı, SSRİ-də isə atom bombasını hələ sınaqdan belə keçirməmişdilər. Bu məsələdə SSRİ ABŞ-dan geri qalırdı.
Buna görə də, Qəvamüs-səltənə Stalinə deyirdi: “İranın bu addımlarının London və Vaşinqtonla münasibətdə arzuolunmaz ola biləcəyinə baxmayaraq, biz sizin istəklərinizi həyata keçiririk”.
Bəzi tədqiqatçılar bu qənaətə gəlmişlər ki, “Stalin Qəvamın tələsinə düşüb”. Əslində isə bu həqiqətə uyğun deyildir. Stalin, sadəcə real vəziyyətdən çıxış edərək İranın baş nazirinin şərtlərini qəbul etmişdir.
O zamanlar SSRİ tərəfindən həyata keçirilən nüvə proqramı həqiqətən də, ABŞ-dan geri qalırdı. Bu gerilikdən narahat olan Stalin hələ 1944-cü ildə L.P.Beriyaya həmin proqramın vəziyyətini yoxlamağı tapşırmışdı. L.P.Beriya bu layihəni tamamilə öz nəzarəti altına ala bilmiş və akademik İ.V.Kurçatovun ona müraciət etməsinə nail olmuşdu.
1943-cü il fevralın 11-də İ.V.Kurçatov Atom Enerjisi İnstitutunun rəhbəri vəzifəsinə təyin olunur. V.Molotovun işindən narazı olan İ.V.Kurçatov 1944-cü ilin sentyabrında L.P.Beriyaya məktubla müraciət edir (Bax: N.K.Baybakov. Stalindən Yeltsinədək):
“SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin Sədr Müavini L.P.Beriya yoldaşa.
M.Q.Pervuxinin və mənim Sizə ünvanlanan məktubumuzda biz uran problemləri ilə bağlı işin vəziyyəti və xaricdə bunun həddindən artıq yüksək inkişafı haqqında xəbər vermişdik.
Son ay ərzində mən uran problemləri ilə bağlı yeni kifayət qədər həcmli (300 səh. mətn) materialların ilkin tədqiqi ilə məşğul olmuşam. Bu tədqiq bir daha göstərdi ki, xaricdə bu problem ətrafında miqyasına görə dünya elm tarixində görünməmiş çox dəyərli nəticələr əldə etmiş elmi və mühəndis-texniki qüvvələr cəmləşdirilib. Bizdə isə 1943-1944-cü illərdə uranla bağlı işlərin inkişafında böyük irəliləyişə baxmayaraq, vəziyyət tamamilə qeyri-məqbul olaraq qalır.
Xammal və bölgü məsələləri ilə bağlı vəziyyət xüsusilə əlverişsizdir. 2 saylı laboratoriya maddi-texniki baza ilə kifayət qədər təmin olunmayıb. Bir çox əlaqədar təşkilatların fəaliyyəti vahid rəhbərliyin olmaması və problemin əhəmiyyətinin kifayət qədər qiymətləndirilməməsi üzündən lazımi inkişafını tapmır.
Sizin həddən artıq məşğul olduğunuzu bilərək, mən yenə də uran probleminin tarixi əhəmiyyətini nəzərə alıb Sizi narahat etmək qərarına gəldim. Sizdən işlərin bizim Böyük Dövlətimizin imkan və əhəmiyyətinə müvafiq tərzdə təşkil olunması haqqında göstəriş verməyi xahiş edirəm.

İ.Kurçatov
Moskva şəhəri
29 sentyabr 1944-cü il

1945-ci ilin əvvəllərində İ.V.Kurçatov V.Molotovdan Stalinə şikayət edir. İ.Stalin 1945-ci ildən atom layihəsinə rəhbərliyi L.P.Beriyaya tapşırır. SSRİ bu silaha malik olmalıdır. Beriya təkcə insanları sıxmaq və tələsdirməyi deyil, həm də yekun nəticəyə nail olmağı bacarırdı. Alimlərin zəruri materiallarla təmin və təchiz edilməsi probleminin həllində ikinci belə təşkilatçı tapmaq mümkün deyildi. Burada, görünür, L.P.Beriyanın yalnız yaxşı təşkilatçılıq qabiliyyəti deyil, həm də onun SSRİ kəşfiyyatındakı iş təcrübəsi özünü göstərirdi. O, atom bombasının hazırlanma sirləri haqqında məlumatlar əldə edə bilir və 20 avqust 1949-cu ildə bomba hazırlanaraq sınaqdan keçirilir. Buna görə də həmin layihədə uğur əldə edən sovet alimləri L.P.Beriyanı “atom bombasının atası” adlandırırdılar. Çox heyf ki, bu, 1946-cı ildə deyil, 1949-cu ildə baş verdi...
24 mart 1946-cı il, saat 13.40 dəqiqədə Moskvadan Bakıya 2167/68 saylı şifroqram gəlir.

F № 1, siy. № 89, iş № 112
Surəti

ŞİFROQRAM № 2167/68

MOSKVADAN
ŞƏXSƏN
BAKI HƏRBİ DAİRƏSİNİN KOMANDANI
MASLENNİKOV YOLDAŞA
4-CÜ ORDUNUN KOMANDANI
LUÇİNSKİ YOLDAŞA
SURƏTİ: BAĞIROV YOLDAŞA

1. 4-cü ordunun qoşunlarının, müəssisə və anbarlarının BAKI HƏRBİ DAİRƏSİ ərazisində daimi dislokasiya yeri tutması üçün İrandan çıxarılmasına başlayın.
2. Qoşunların çıxarılmasına martın 24-də başlamaq və bu ilin 30 aprel-10 may tarixindən gec olmayaraq tam sona çatdırmaq lazımdır.
KƏRƏC qarnizonu bu gün 24 mart saat 20-dən gec olmayaraq çıxarılmalıdır.
68 Sari diviziyası qarnizonunu sonradan dənizlə daşımaq üçün Sari, BƏNDƏR-ŞAH rayonunda toplayın. Diviziyanın avtonəqliyyatını RƏŞTDƏN keçməklə öz hərəkəti ilə göndərin.
İlk növbədə qoşunlar QƏZVİN, RƏŞT, ZƏNCAN rayonlarından və QORQAN, SARİ rayonlarından çıxarılsın.
QƏZVİNDƏN 5 aprel tarixindən gec olmayaraq çıxmaq lazımdır.
I qvardiya mexanikləşdirilmiş diviziyası (RUSSİYANOV) ən axırda çıxmalıdır.
3. Qoşunların çıxarılmasını mütəşəkkil şəkildə, sakit, səs-küysüz və xüsusi tələsiklik olmadan həyata keçirin.
Komandirlər və siyasi orqanlar çıxıb gedən sovet qoşunlarının yerli əhali tərəfindən yola salınmasını təşkil etsinlər.
Mövcud ərzaq ehtiyatlarının bir hissəsi yerli əhaliyə paylanılsın.
4. Qoşunların çıxarılma planı və qaydasını bu ilin 25 mart tarixində BAŞ QƏRARGAHA çatdırın.
Qoşunların çıxarılmasının gedişi haqqında hər gün 24.00-da məruzə edin.
Dənizlə daşınma sifarişini martın 26-dək BAŞ QƏRARGAHA təqdim edin.

№ 16006 İ.Stalin
№ 10961, 62/III Antonov
13.40. 24.3.46-cı il

Belə göstərişin gəlməsinə baxmayaraq, M.C.Bağırov Cənubi Azərbaycandakı hakimiyyəti necə saxlamağı götür-qoy edib Bakı hərbi dairəsinin komandanı Maslennikova müraciət edir və məsələləri onunla razılaşdırıb, Stalinə məktub yazır.

Adıgözəl Məmmədov. MİRCƏFƏR BAĞIROV VƏ CƏNUBİ AZƏRBAYCAN (1)

2007-09-18T00:48:00.000+05:00

İkinci Dünya müharibəsi başlandıqdan sonra 4 sentyabr 1939-cu ildə İran tərəfindən bitərəflik haqqında bəyanat verilsə də, Hitler Almaniyası ilə sıx münasibətlər hələ də qalırdı. İran rəhbəri Rza şah Almaniyanın millətin “ariliyi” haqqında təbliğatından ruhlanaraq, artıq Sovet Azərbaycanı və Orta Asiya ərazilərinə iddialar səsləndirirdi. Bildirilirdi ki, İran qədim “arilərin” yaşadığı ərazidir, guya bu “arilər” mühacirət edib german tayfalarını yaradıblar. Hətta İran şahı SSRİ-nin xarici işlər üzrə xalq komissarına 17 may 1940-cı il tarixli 643 saylı nota göndərmiş və bu notada Azərbaycan SSR-i «Qafqaz Azərbaycanı» adlandırmışdı (Cəmil Həsənli. Soyuq müharibənin başlandığı yer: Güney Azərbaycan). İranın bu cür bəyanatlarından sonra SSRİ və İngiltərənin rəhbərliyi hərəkətə gəldi. SSRİ-nin xüsusi xidmət orqanları İran şahı əleyhinə qüvvələrin yaradılması məqsədilə məlumat toplamağa başladı. 1941-ci ilin yanvarında Cənubi Azərbaycan və İran Kürdüstanı haqqında 211 səhifəlik texniki-iqtisadi informasiya hazırlandı.
1941-ci ilin marıntda Mircəfər Bağırov Stalinə “Cənubi Azərbaycan haqqında qısa arayış” göndərir ki, burada da qeyd olunur: “Şah hökuməti İranda Azərbaycan xalqına qarşı polis təzyiqi siyasəti aparır”.

1941-ci ilin iyun-iyul aylarında SSRİ ilə Almaniya arasında müharibə başladıqdan sonra Zaqafqaziyada dislokasiya olunmuş 17-ci ordu İran sərhədlərinə doğru hərəkət etməyə başladı. İran və Sovet Rusiyası arasında 1921-ci il müqaviləsinə əsasən, Sovet rəhbərliyi ölkənin təhlükəsizliyini nəzərə almaqla İran ərazisinə mümkün müdaxilə haqqında bəyanat verdi. İngiltərə də İran körfəzi tərəfdən, Ərəbistan sahillərində yerləşən müstəmləkələrdən öz qoşunlarını İran ərazisinə göndərdi. O zaman baş nazir olan Fürudi ingilis qoşunlarının İranda yerləşməsi haqqında saziş imzaladı. Rza şah 16 sentyabr 1941-ci ildə hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və onun yerinə oğlu Məhəmmədrza Pəhləvi keçdi. İngilis və sovet qoşunları cənubdan və şimaldan Tehrana daxil oldu. İranın xarici işlər naziri Süheyli diplomatik kanallarla İran səfirliklərinə ingilisyönlü siyasət aparmağı tapşırdı.
O zamanlar Sovet rəhbərliyi kimə – kürdlərə, yoxsa azərbaycanlılara əsaslanmaq seçimi qarşısında idi. Çünki gələcəkdə İran İngilğərənin təsir dairəsinə düşəcək, bu da onu onu neft ehtiyatları ilə zəngin olan Mosul, Kərkük və Ərəbistana yaxınlaşdıracaqdı. Amma bura yol tapmaq üçün ingilislər regionda yaşayan etnik qrupların müqaviməti ilə üzləşəcəkdilər və bu etnik qrupları öz strateji partnyorlarına çevirmək lazım idi. Bir çoxları strateji partnyor kimi kürdləri seçməyi təklif edirdilər. İran kürdlərinin hüquqlarının tapdandığını əsas tutaraq, onlardan necə istifadə etmək, əvvəlcə Tehran hakimiyyətinə təzyiq göstərməklə, onları SSRİ-nin təsir dairəsinə salmaq barədə arqumentlər gətirilirdi. Amma M.Bağırov L.Beriyanın köməyi ilə bu təkliflərin əsassızlığını sübut edə bildi. Bağırov dostu L.Beriyanın yardımı ilə, xarici işlər XK-nın müavini V.N.Dekanozovla birlikdə Stalində belə bir fikir yaratmağa müvəffəq oldu ki, İran azərbaycanlılarına əsaslanmaq lazımdır.
1941-ci il sentyabrın 9-da Stalin Bağırova bir günlük Moskvaya gəlmək barədə şifroqram göndərir. Həmin görüşdə Bağırov öz təkliflər layihəsini Stalinə təqdim edir. Bu təklifə əsasən, K(b)P MK-nın katibi Əziz Əliyev Cənubi Azərbaycana yollanacaq partiya qrupunun rəhbəri olacaqdı. Stalin Bağırovun bu layihəsini təsdiq edir.
Sözügedən qrupun rəhbərliyinə Süleyman Rəhimov, Mehbalı Əmiraslanov, Ağasəlim Atakişiyev, Mustafa Quliyev, Mirzə İbrahimov daxil edilir. Hərbi Şuranın qərarı və Zaqafqaziya ordusu komandanının əmri ilə sentyabrın 16-da polkovnik-komissar Əziz Əliyev Təbrizə daxil olan 47-ci ordunun Hərbi Şurasının üzvü seçilir. Müəyyən vaxtdan sonra M.Bağırov Əziz Əliyevin qrupundan informasiya alır və 1941-ci ilin sonlarına qədər Cənubi Azərbaycandakı vəziyyət barəsində Stalinə məlumat verir.
Bir müddətdən sonra Əziz Əliyevlə SSRİ-nin İrandakı səfiri A.Smirnov arasında fikir ayrılıqları başlandı. Bu fikir ayrılıqları Əziz Əliyevin azərbaycanlılara milli hisslər bəsləyərək, sovet qarnizonunun rəhbərliyinə məktub yazması üzündən baş verdi. Həmin məktubda o yerli əhalidən silahların yığılmasını dayandırmağı tələb edirdi. A.Smirnov buna görə Moskvaya məktub yazır və Ə.Əliyevi millətçi kimi xarakterizə edir. M.Bağırov xarici işlər XK-nin müavini Dekazanovla əlaqə saxlayaraq, Ə.Əliyevi müdafiə etməyə başlayır.
24 oktyabr 1941-ci ildə Əziz Əliyev M.Bağırova “Cənubi Azərbaycan haqqında hesabat” (C.Həsənli. Göstərilən əsəri) göndərir və burada yazır: “Məktəblərdə dərslər fars dilində aparılır, yerli azərbaycanlılar türk dilində təhsil almaq istəyirlər, buna görə də “Vətən yolunda” qəzetinin buraxılması azərbaycanlılarda böyük sevinc doğurmuşdur”.
1942-ci il yanvarın 26-da İran Məclisi sovet-ingilis-İran ittifaqının müzakirəsini yekunlaşdırdı. 29 yanvar 1942-ci ildə SSRİ tərəfindən səfir A.Smirnov, Böyük Britaniya adından R.Bulard, İran tərəfindən xarici işlər naziri Süheyli Böyük Britaniya, SSRİ və İranın ittifaqı haqqında müqaviləni imzaladılar.
1942-ci il fevralın 10-da Məhəmmədrza şah Pəhləvi və ABŞ prezidenti Ruzvelt arasında müqavilə bağlanması ilə əlaqədar olaraq təbrik teleqramları mübadiləsi baş verdi. İran şahı ABŞ prezidentinə göndərdiyi məktubda qeyd edirdi ki, o, ABŞ-ı İranın ərazi bütövlüyünün qarantı kimi görür.
Bu hadisələr müharibənin ən qızğın günlərində baş verirdi. Sovet rəhbərliyi İngiltərə və ABŞ tərəfindən 2-ci cəbhənin açılmasını planlaşdırırdı. Buna görə də Sovet rəhbərliyi İrandakı fəaliyyətini bir qədər zəiflətdi.
İranda İngiltərə ilə münasibətləri korlamamaq üçün sovet rəhbərliyi faşist Almaniyası üzərində tam qələbə çalanadək Şimali Azərbaycandan siyasi təbliğatın daxil olmasını dayandırdı. Amma sovet qoşunları hələ də İranda qalırdı. Bakıya qayıdan Əziz Əliyev tezliklə M.Bağırovun Stalinə təqdimatı əsasında Dağıstan partiya komitəsinin I katibi seçilir. Lakin 1944-cü ildə Almaniya üzərində tam qələbəyə əminlik yarandıqda sovet rəhbərliyi yenidən Cənubi Azərbaycan məsələsinə qayıtdı. Üstəlik İran ərazisində aşkar olunmuş böyük neft ehtiyatları iri dövlətlər arasında böyük rəqabətə səbəb oldu.
O zaman İran ABŞ və İngiltərənin təsir dairəsində idi. SSRİ-də neftə olan tələbat günbəgün artırdı. Buna görə də sovet rəhbərliyi istənilən yolla İranı öz təsir dairəsinə çəkməyə çalışırdı. Neft uğrunda mübarizə Stalini ən kəskin addımlar atmağa məcbur edirdi. Bu imkandan istifadə edən M.Bağırov öz siyasi «kozır»ını ortaya atır. Əsas məqsəd İranda yaşayan azərbaycanlıların hüquqlarını müdafiə etmək adı altında onlara muxtariyyət vermək və azərbaycanlıların köməyi ilə şah rejiminə təzyiq göstərmək və SSRİ-nin maraqları naminə xeyir əldə etmək kimi təqdim olunur. M.Bağırovun əsl məqsədi isə Cənubi Azərbaycanı muxtariyyətdən suveren dövlətə çevirmək və SSRİ ərazisi ilə birləşdirmək, yəni Azərbaycan ərazisini genişləndirmək və bu regionda ABŞ və İngiltərənin təsirini azaltmaq idi və Stalini buna inandırmaq lazım idi. Stalin bu məsələyə ciddi yanaşdı və V.Molotova İranın azərbaycanlı əhalisinin hüquqlarının pozulması ilə bağlı İran şahına nota göndərməyi tapşırdı.
14 sentyabr 1944-cü il tarixdə M.Bağırov Stalinə ünvanlanmış məktubunda göstərirdi ki, Cənubi Azərbaycanda tezliklə demokratik quruluş yaradılacaq. Bu məktubu müəyyən ixtisarla oxuculara təqdim edirəm.

F № 1, siy. № 90, iş № 71
ÜİK(b)P MK
İ.V.STALIN yoldaşa
CƏNUBİ AZƏRBAYCANDA VƏZİYYƏTLƏ BAĞLI BƏZİ MƏSƏLƏLƏR

Son zamanlar Sizin Cənubi Azərbaycanda Sovet İttifaqının təsirinin gücləndirilməsi haqqında göstərişlərinizi yerinə yetirərək, bizim tərəfimizdən bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir.
Respublikanın rəhbər sovet və hərbi kadrları sırasından Cənubi Azərbaycana 245 nəfər göndərilmişdir, onlardan diplomatik işə 13 nəfər, ticarət işinə 10 nəfər, əsasən qarnizon komendantları kimi 150 nəfər, qalanları isə təsərrüfat, nəqliyyat və mədəni-maarif təşkilatlarının xətti ilə ezam olunmuşdur. Xarici ticarət xalq komissarlığı, səhiyyə, dəmiryol nəqliyyatı və digər sovet təsərrüfat təşkilatları sistemində iş üçün 375 nəfər seçilib ki, onlar da yaxın günlərdə Cənubi Azərbaycana yola düşəcəklər. İşləməyə göndərilənlər istisnasız olaraq Cənubi Azərbaycanın məişətini, dilini, dinini və digər milli xüsusiyyətlərini bilən azərbaycanlılardır ki, bu şəxslər əhali ilə çox tez və çox yaxın münasibət quraraq, qısa müddət ərzində əsasən ziyalılar, fəhlələr, kəndlilər və müəyyən qədər də ruhanilər və tacirlər arasında xeyli nüfuz qazana bilmişlər.
ÜİK(b)P MK-nın qərarına müvafiq olaraq, Təbrizdə işıq üzü gördüyü ilk gündən Cənubi Azərbaycanın geniş xalq kütlələrinin, xüsusilə də ziyalıların rəğbət və sevgisini qazana bilmiş Azərbaycan dilində “Vətən yolunda” hərbi qəzeti nəşr olunmağa başlamışdır. Qəzet Cənubi Azərbaycanın bütün şəhərlərində və bir çox kənd rayonlarında kifayət qədər uğurla yayılır. Qəzetdə Cənubi Azərbaycanın Biriya, Yusuf, Təhfi, Mehtaq Rza, Əliyarzadə, Mir Mehdi, Yəhya Təhfi, Humay Xanım, Lalə Xanım və s. kimi bir çox gənc və istedadlı yazıçı və şairlərinin fəal iştirak etməsi faktı ciddi nailiyyət sayıla bilər. Onların kəskin siyasi əsərləri faşizmə qarşı yönəlib, xalqlar dostluğu, SSRİ-yə rəğbət ruhunda yazılıb ki, bu da qəzetin nüfuzunu daha da artırmış və onu geniş əhali kütlələrinə yaxınlaşdırmışdır. Təbriz ziyalılarından başqa qəzetin işində İranın Tehran, Miyana, Ərdəbil, Mərənd, Şahpur və s. kimi digər şəhərlərindən olan 30 azərbaycanlı müxbir də iştirak edir. Buna qabaqcıl ziyalıların, o cümlədən Cənubi Azərbaycan qadınlarının Azərbaycan qəzetində fəal iştirak etməyə böyük meyli də öz təsirini göstərmişdir.
Təbriz şəhərinin qabaqcıl ziyalılarının nəşr olunan qəzetə münasibətini cəciyyələndirmək üçün ibtidai məktəb müəllimi Lalənin aşağıdakı məktubunu misal gətirmək olar: “Mən – o yazır, – qəzetin birinci nömrəsini aldım və onu həyəcanla oxudum. Nömrəyə görə bütün var-dövlətimi belə verməli olsaydım, bunu böyük məmnuniyyətlə edərdim. Arzu edirəm ki, “Vətən yolunda” qəzeti parlayan ulduz kimi öz şüaları ilə Təbrizin üfüqlərini işıqlandırsın”.
“Vətən yolunda” qəzetində həmçinin Sovet Azərbaycanı yazıçıları, şairləri, jurnalistləri də fəal iştirak edir. “Vətən yolunda” qəzetinin təşkil olunması ilə Təbrizdə İran şairi Balaş Azəroğlunun rəhbərliyi altında antifaşist komitənin fəaliyyəti də güclənmişdir. Antifaşist komitə sistematik olaraq son dərəcə kəskin antifaşist məqalə və şeirlərin nəşr olunduğu vərəqələr buraxır ki, bu da geniş əhali kütlələri arasında böyük populyarlıq qazanmışdır.
Cənubi Azərbaycanın əhalisi, xüsusilə də kəndliləri arasında ruhanilərin güclü təsirini nəzərə alaraq, bizim tərəfimizdən bu istiqamətdə bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir. Bu yaxınlarda Bakı şəhərində keçirilmiş Zaqafqaziya ruhaniləri və mömin müsəlmanlarının qurultayında qəbul olunmuş bütün müsəlmanlara antifaşist müraciəti tərəfimizdən İrana göndərilmiş və əhali arasında Azərbaycan və fars dillərində 5.000 nüsxədə yayılmışdır. İran ruhaniləri və əhalisi bu müraciəti böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılamışlar. Bu mənada mətbuatda İranın parlament deputatları Şeyxülislam Məlayiri, Hacı Seyid Rza Firuzbəyli, həmçinin qazı Hacı Mirzə Bağır Ağa, müctəhidlər Ağa Siqqətülslam, Hacı Mirzə Xəlil Ağa və s. kimi görkəmli və nüfuzlu din xadimlərinin bu müraciətlə bağlı rəyləri səciyyəvidir. Bundan başqa şeyxülislam Əlizadənin başçılığı ilə Zaqafqaziya müsəlmanlarının yeni seçilmiş dini idarəsi bizim təsirimizin daha da gücləndirilməsi məqsədi ilə Cənubi Azərbaycanın din xadimləri ilə şəxsi əlaqələr qurur.
Sovet Azərbaycanı incəsənətinin nailiyyətlərini nümayiş etdirmək məqsədilə iri şəhərlərə 44 nəfərdən ibarət konsert qrupu göndərilmiş və bu qrup Tehran, Təbriz, Pəhləvi, Pəşt, Ərdəbil, Qəzvin, Maku, Şahpur və Rezaiyyə şəhərlərində böyük uğurla çıxış etmişdir. Konsert qrupu sovet qoşunları qarnizonlarında çıxışlar etmiş və kasıb əhali üçün pulsuz konsertlər vermişdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan konsert qrupunun İrana ezam olunması Azərbaycan incəsənətinin İranda, ən başlıcası isə əhalinin Azərbaycan xalqının dünəni və bu gününü əks etdirən, ona doğma və anlaşılan olan sənəti böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşıladığı Cənubi Azərbaycanda populyarlaşdırılmasının nə qədər faydalı olduğunu göstərdi. “Yaşa Azərbaycan” və respublikadan gətirilmiş digər mahnılar xalq arasında geniş yayıldı.
İran əhalisi arasında Bakıdan Azərbaycan və fars dillərində yayımlanan radio verilişləri, xüsusilə də Azərbaycan musiqisindən ibarət konsertlər böyük populyarlıq qazanmışdır. Bakıdan radio verilişlərinin yayımlandığı saatlarda Cənubi Azərbaycanın şəhərlərindəki reproduktorlarımız qarşısında Sovet İnformasiya bürosunun məlumatlarına, Vətən müharibəsi cəbhələrindən müxtəlif epizodlara, konsertlərə və s. diqqətlə qulaq asan böyük insan kütlələrinə tez-tez rast gəlmək olar.
Sovet İttifaqının, xüsusilə də Zaqafqaziya respublikalarının iqtisadi və mədəni nailiyyətləri ilə geniş tanış olmaq üçün Təbriz şəhərində Mədəniyyət evinin filialı təşkil olunub.
Partiya MK-nın qərarına əsasən, biz Təbrizdə rus və Azərbaycan dillərində tam orta məktəbin təşkilinə başlamışıq ki, bunun üçün də ixtisaslı pedaqoji personal, avadanlıq, dərs ləvazimatı və s. seçilmişdir. Bu müddətdə bizim Cənubi Azərbaycanda apardığımız mədəni-maarif işi sovet meylli gənclərin sovet məktəbində təhsil almaq arzusunu nümayiş etdirdi. Buna görə də Təbrizdə belə bir məktəbin açılması vaxtında görülmüş aktual bir işdir.
Partiya MK-nın qərarına müvafiq olaraq, Təbrizdə səhmdar cəmiyyət formasında trikotaj-corab fabriki yaradılır ki, İrandakı sovet təşkilatları onun üzvü olacaqdır. Bunun üçün rəhbər kadrlar, mütəxəssislər və zəruri avadanlıq, həmçinin müvafiq bina seçilmişdir. Fabrik yaxın zamanlarda, bu məsələ Xarici ticarət xalq komissarlığı xətti ilə tam rəsmiləşdirildikdən sonra açılacaqdır. Biz fabriki elə təşkil etmək istəyirik ki, o bütün Cənubi Azərbaycanda nümunəvi müəssisə olaraq, yerli əhalini, ilk növbədə qadınları işə cəlb etsin.
Belə bir faktı da diqqətsiz qoymaq olmaz ki, əsasən azərbaycanlılardan ibarət olan və Cənubi Azərbaycanda iri siyasi təşkilatlardan biri sayılan Xalq Partiyasının başında indiyədək erməni Ərdəşir Avanesyan dayanır. Bu yoldaş, deyilənlərə görə, sadiq və yaxşı rəhbərlərdən biridir, amma bununla belə milli məqam Xalq Partiyasının gözdən düşməsinə və azərbaycanlıların bu partiyadan uzaqlaşmasına səbəb olur.
Yuxarıda göstərilən bütün bu faktlar bizim İrandakı bir çox sovet təşkilatlarının hələ də bizim xəttimizi sovet meylli ictimai təşkilatlar və ayrı-ayrı nüfuzlu şəxslər vasitəsilə həyata keçirə bilmədiyindən xəbər verir. Bununla yanaşı, yalnız əhalinin deyil, həm də İranın bütün hökumət dairələri və yüksək qurumlarının hesablaşacağı bir vəziyyət yaratmağı bacarmayan İrandakı sovet qoşunları komandanlığının nümayiş etdirdiyi qətiyyətsizliyi də qeyd etmək lazımdır. Bu hal iranlılar tərəfindən zəiflik kimi qiymətləndirilir, fitnəkar və cinayətkar ünsürlərə münaqişələr yaratmaq imkanı verir. Bizim komandanlığın gözü qarşısında kürdlərin uzun müddətdən bəri Azərbaycan əhalisini çapıb-talamasını, komandanlığın isə onlara qarşı təsirli tədbirlər görməyib təkcə xəbərdarlıqla kifayətlənməsini yalnız bununla izah etmək olar.
Bizə belə gəlir ki, hal-hazırda bizim İrandakı bütün təşkilat və əməkdaşlarımızın işini aşağıdakı istiqamətlərdə yenidən qurub gücləndirmək məqsədəuyğun olardı:
1. Qəti mövqe tutmaq və müəyyən formada Cənubi Azərbaycandan Məclisə namizədliklərin təsdiq olunmasında təkid etmək.
2. Yaxın zamanlarda həmkarlar ittifaqlarını birləşdirmək üçün lazımi tədbirlər görmək, bütün fitnəkar və Sovet İttifaqına düşmən elementləri onların rəhbərliyindən çıxararaq, bizim onlara təsirimizi gücləndirmək.
3. Xalq Partiyası (“Hizbi-Tudə”) rəhbərliyinin nüfuzlu ziyalılar, ilk növbədə azərbaycanlılar hesabına möhkəmləndirilməsinə nail olmaq və ziyalılar, fəhlələr və kəndlilər arasında onun hörmət və təsirinin artırılması üçün zəruri tədbirlər görmək.
4. Cənubi Azərbaycandakı İran hakimiyyət orqanları vasitəsilə mahiyyətcə bizə qarşı yönəlmiş münaqişələr yaradan düşmən təxribatçı elementlər və cinayətkarlarla bağlı qəti tədbirlər görmək.
5. İrandakı sovet qoşunları komandanlığına, həmçinin bizim diplomatik işçilərimizə kürdlərin azərbaycanlılar üzərinə hər cür hücumlarının, silahlı qarətlərin qarşısının alınması, kürdlər və azərbaycanlılar arasında normal qarşılıqlı münasibətlərin yaradılması məqsədilə bəzi kürd tayfa başçılarına münasibətdə daha qətiyyətli mövqe tutmaq göstərişi vermək.
6. İranda sovet qoşunlarının yerləşmə zonasında normal ictimai qayda-qanun və intizamın yaradılması üçün bu rayonlarda qarnizonların rolu və nüfuzunu artırmaq və İran hakimiyyəti tərəfindən həyata keçirilən heç bir inzibati tədbirin sovet qarnizonlarının maraqlarına toxunmamasına nail olmaq.
7. İlk növbədə əhalinin nüfuzlu hissəsindən istifadə etməklə kəşfiyyat işlərini gücləndirmək.
8. Mümkün və son dərəcə ehtiyatlı formalarda kəndlilər arasında bizim işimizin gücləndirilməsinə diqqət yeirmək.

AZƏRBAYCAN K(b)P MK-nın
KATİBİ (M.C.BAĞIROV)
14 sentyabr 1944-cü il
№ 391
Bakı şəh.

Cənubi Azərbaycanda baş verən proseslər ABŞ və İngiltərə tərəfindən diqqətlə izlənirdi. Amerikanlar və ingilislər Təbriz konsulluğunda fəaliyyətlərini gücləndirmişdilər. 1945-ci ilin iyulunda Potsdam şəhərində qalıb ölkələrin konfransı keçirildi. Böyük Britaniya nümayəndəsi sovet qoşunlarının İrandan çıxarılması haqqında memorandum təqdim etdi. 21 iyul 1945-ci il tarixdə ingilislər tərəfindən verilmiş memorandumda deyilirdi:
“Əlahəzrət hökuməti və Sovet hökuməti İngiltərə-Sovet-İran müqaviləsi bağlayıblar və həmin müqavilənin 5-ci bəndinə əsasən Almaniya üzərində qələbədən sonra ən geci 6 ay ərzində İran ərazisini tərk etməlidirlər”.
Britaniya hökuməti qoşunların çıxarılmasını bir neçə mərhələyə bölürdü. Belə ki, birinci mərhələdə qoşunlar İran paytaxtını tərk etməliydilər. İkinci mərhələdə ingilis qoşunlarının bir hissəsi Abadanda və İranın neft olan cənubunda, Sovet qoşunlarının bir qismi də şimal-qərbdə və şimal-şərqdə qalır, qalan hissələri isə ölkədən çıxarılırdı. Üçüncü mərhələdə bütün müttəfiq qoşunları ölkəni tərk etməli idi.
1945-ci il iyulun 23-də Potsdam konfransında ABŞ prezidenti Turmen yenidən İran məsələsini qaldırır. Stalin bu təklifə belə cavab verir: “Müttəfiq qoşunlarını Tehrandan çıxarmaq olar”. Potsdam konfransının qərarında deyilirdi: “Müttəfiqlər öz qoşunlarını Tehrandan çıxarırlar. Müttəfiq qoşunlarının İrandan çıxarılmasının digər mərhələləri Xarici işlər nazirləri şurasının Londonda keçiriləcək sessiyasında müzakirə olunacaq. Bu sessiya 11 sentyabr 1945-ci il tarixdə keçiriləcək”.
Məhz bu zaman M.Bağırov İrandakı diplomatik korpusda işləmək üçün azərbaycanlı kadrlar sırasından namizədlər irəli sürməyə başlayır. Elə həmin vaxt M.Bağırovun təkidi ilə SSRİ-nin İrandakı səfiri A.Smirnov Moskvaya geri çağırılır. “Siyasi partiyalar və ictimai hərəkatlar” dövlət arxivində mən M. Bağırov tərəfindən tərtib olunmuş bir sənədə rast gəldim. Bu sənəddə İranda SSRİ diplomatiyasının problemlərinin həll edilməsi üçün Bağırov diplomatik korpusa azərbaycanlı kadrlar təklif edir.

F № 1, siy. № 89, iş № 141
Vəzifə və namizədlərin
SİYAHISI
DİPLOMATİK İŞ

Səfirlik (Tehran)
1. Müşavir. Yaqubov Əhəd Əli Əkbər oğlu
2. 1-ci müşavir. Orucov Məmməd Tağı – Quba raykomu.
3. 3-cü müşavir. Haşımov Cəbrayıl İsrafiloviç.
Mərkəzi konsulluq (Təbriz)
4. Vitse-konsul. Rəhimov Süleyman – MK təbliğat şöbəsi.
5. Katib. Mirzə Məmmədov.
Vitse-konsulluq (Maku)
6. Vitse-konsul. Mustafayev Mustafa Seyid Əhməd oğlu.
7. Katib. Seyidzadə.
(Bu siyahı çox böyükdür, buna görə də onun yalnız bir hissəsi verilib – A.M.)
Artıq 1945-ci ilin avqustunda SSRİ-nin İrandakı səfiri Əhəd Yaqubov Təbrizə gəlir. Onun Təbrizə gəlişi bilavasitə M.Bağırovun göstərişi ilə həyata keçirilir. Onun missiyası İran Xalq Partiyasının (“Tudə”) Azərbaycan şöbəsini Demokrat Partiyası ilə birləşdirməkdən ibarət idi. Sentyabrın 6-da M.Bağırov Stalinə aşağıdakı məzmunda məktub göndərir: “Bu gün İran Xalq Partiyasının Təbriz komitəsinin plenumu keçiriləcək, Xalq Partiyasının Azərbaycan şöbəsi Azərbaycan Demokrat Partiyası ilə birləşəcək”.
Sentyabrda ADP-nin Təşkilat komitəsi Bakıdan yardım kimi material və texniki təminat almağa başlayır. Bu işlərin təşkilatçıları xüsusi tapşırıqla ezam olunmuş A.Kərimov, H.Həsənov, M.İbrahimov və A.Atakişiyev idi. General A.Atakişiyev M.Bağırova göndərdiyi növbəti teleqramda bildirirdi: “Xarici xüsusi xidmət orqanları sovet qoşunlarının yerləşdiyi zonada yerli əhali içərisindəki tərəfdarlarını silahlandırır və bu qruplaşmalarla qiyam hazırlayır. ADP üzvlərinin repressiya olunmaq təhlükəsi var. Buna görə də partiya üzvlərinin silahlanması məsələsini həll etmək lazımdır”.
M.Bağırov bilirdi ki, belə fəaliyyətdə əsas yük DİXK və DTK nümayəndələrinin üzərinə düşür. Və bu işdə ona yenə də L.P.Beriya kömək etdi. Çünki bu prosesə Moskvadan olan nümayəndələrin də cəlb olunması mümkün idi. Bu isə gələcəkdə ona gətirib çıxara bilərdi ki, Cənubi Azərbaycanın formalaşmış siyasi liderləri Azərbaycan xalqının həqiqi maraqlarını ifadə etməyən adamlardan ibarət olsun. M.Bağırovun L.P.Beriyaya müraciət etməsinin əsas səbəbi DTK polkovniki Kərimovun Təbrizdəki erməni diasporunun Cənubi Azərbaycandakı hadisələrdən narahatlığı barədə məlumatı, həmçinin Amerika erməniləri milli şurasının İranda yaşayan ermənilərə müraciətnaməsi oldu. Bu, M.Bağırovun operativ olaraq vəziyyətə nəzarət etməsindən xəbər verirdi.

F № 1, siy. № 89, iş № 95
Tam məxfi
Təbriz şəhərinin erməni əhalisinin
Amerika erməniləri milli şurasının bəyannaməsi
ilə bağlı əhval-ruhiyyəsi haqqında
ARAYIŞ

San-Fransisko konfransında Amerika erməniləri milli şurası tərəfindən təqdim olunmuş bəyannaməni Təbriz ermənilərinin həyatında ən sensasiyalı xəbərlərdən biri hesab etmək olar. Sensasiya özü “Sovet Ermənistanı” qəzeti (SİTA-nın məlumatına əsasən) müəyyən çıxarışlarla bu xəbəri çap etdikdən sonra başlandı. Bu bəyanat barəsində əvvəlcə xaricdən verilmiş (SSRİ-dən yox) radio məlumatı “Sovet Ermənistanı” qəzetində bu xəbər peyda olduqdan sonra müşahidə olunan marağı doğurmamışdı.
«Sovet Ermənistanı»nın bu məlumatına əks-səda olaraq Derenik Dəmirçiyanın onunla bağlı məqaləsi bu məsələyə elə böyük maraq yaratdı ki, bir-biri ilə görüşəndə ermənilər soruşurdular: “Öyrəndin? Oxudun? Bu nömrəni tapa bildin? və s.”. Yerli “Antifaşist” qəzeti bu coşqun marağı görüb o dəqiqə «Sovet Ermənistanı»ndan bu xəbərin üzünü köçürüb bir neçə saat ərzində satılıb qurtaran ayrı-ayrı vərəqələr şəklində buraxdı. Uzun həftələr ərzində və hətta indi də yerli erməni icması üçün söhbət mövzusu bu bəyannamə idi. O, böyük ruh yüksəkliyi və fikir mübadiləsi yaratdı ki, bunu hər gün görmək mümkün idi.
Yeli erməni icmasının fikri bütünlüklə günün mövzusu – erməni məsələsi ilə məşğuldur, onlar hər gün və hər saat bu və ya digər siyasi əqidə haqqında danışırlar. Bütün söhbətlər erməni məsələsi və onunla paralel baş verən hadisələr, məsələn, San-Fransisko konfransında edilmiş müraciət, milli kilsə yığıncağı tərəfindən Stalinə ünvanlanmış teleqramlar, milli yığıncaqdan qayıdıb gələn nümayəndələrin çıxışları, bununla bağlı qəzetlərdə çıxmış müxtəlif məqalələr, Türkiyə tərəfindən verilmiş miskin bəyanatlar, ingilis dini rəhbəri Consonun müsahibəsi və s. haqqında gedir.
Ümumi əminlik var idi ki, erməni məsələsi ilə bağlı baş verən bütün bu hadisələr bir nəticəyə gətirib çıxarmalıdır, daha dəqiq desək, Sovet İttifaqı bu işə rəsmi müdaxilə edəcək və məsələ öz əlverişli həllini tapacaq, belə ki, Türkiyə Ermənistanının bir sıra əyalətləri Sovet Ermənistanına birləşdiriləcək və xaricdəki ermənilər öz vətənlərinə qayıdacaq.
Yuxarıda göstərilən məsələ ilə bağlı bir sıra şəxslərin aşağıda verilən fikirləri qeydə alınmışdır.
Arxiyepiskop Məlik-Tanqyan demişdir:
“Ermənilər öz səslərini qaldırdılar. Moskvanın sayəsində biz sərhədlərin genişlənməsinin və geriyə mühacirətin şahidi olacağıq. İndi geriyə dönməyin əsl vaxtıdır, bir neçə onillikdən sonra gec olacaq, çünki yeni nəsil xaricdəki həyata uyğunlaşacaq və öz ölkəsinə mühacirət edib-etməməkdə çətinlik çəkəcək. İngilis kilsəsi nümayəndəsinin müsahibəsi çox maraqlıdır. Bu insan sadə və aydın şəkildə deyir ki, Ermənistan ermənilərə verilməlidir. İngilisin dilindən belə sözlər heç vaxt eşidilməyib. Stalinə teleqramların göndərilməsi çox ağıllı işdir. Bizim üçün nə isə edilməlidirsə, bunu bu insan etməlidir. Ermənilərin San-Fransiskoda təqdim etdikləri bəyannamə yaxşı redaktə olunub”.
Hayk Əcəmyan – daşnak liderlərindən biri bildirmişdir:
“Amerika erməniləri milli şurasının San-Fransisko konfransına müraciəti, “Sovet Ermənistanı” qəzetinin bu bəyannaməyə səs verməsi, Derenik Dəmirçiyanın, Metxasyanın və başqalarının məqalələri erməni məsələsinin öz yoluna düşməsinə gətirib çıxarır.
Əlbəttə ki, bütün bunlar hal-hazırda Sovet İttifaqı tərəfindən aparılan siyasətin nəticəsidir. Görünür, Sovet hökuməti Türkiyə Ermənistanı haqqında bu məsələni həll edəcək. Sovet hökuməti bu məsələni ortaya atıb, sistematik olaraq onu inkişaf etdirir və bu məsələni tam həllinə aparıb çıxaracaq. Biz artıq bilirik ki, Sovet İttifaqı nəyəsə nail olmaq istəsə, öz niyyətini mütləq həyata keçirəcək.
Eçmiədzində milli kilsə yığıncağının və ya San-Fransiskoda Amerika ermənilərinin müraciəti razılaşdırılmış məsələlərdir (yəni, bütün bu məsələlər guya Sovet hökuməti ilə razılaşdırılıb).
Xalq Partiyasının üzvü, keçmiş tacir Stepan Qaraxanyan bəyan etmişdir:
“İlk zamanlar mən hansısa yeni, ikinci Ermənistan haqqında məsələnin irəli sürüldüyünü güman edərək, Amerika erməniləri milli şurasının müraciəti ilə bağlı mənfi fikirdə idim. Amma «Sovet Ermənistanı»nın bu bəyannaməyə səs verməsi və sonuncuda Türkiyə Ermənistanının Sovet Ermənistanına birləşdirilməsinin göstərilməsi məni bu məsələnin razılaşdırılmış olmasına əmin etdi. Bizdə belə bir əminlik yarandı ki, Sovet İttifaqı sayəsində və onun əli ilə erməni məsələsi ümumilikdə öz həllini tapmalıdır”.
Mühəndis Avetis Oqadjanyan demişdir:
“İstər öz doğma ölkəsi, istərsə də onun hüdudlarından kənarda erməni əhalisi öz səsini vaxtında qaldırdı. Sovet İttifaqının maraqları erməni məsələsinin həll olunmasını tələb edir. “Sovet Ermənistanı” qəzetinin əks-sədası sübut edir ki, Sovet İttifaqı erməni məsələsinin həllinin tərəfdarıdır. Sovet hökuməti üçün Mosul neftindən istifadə məsələsi mövcuddur, bu isə yalnız erməni və kürd məsələlərinin həlli ilə mümkündür. Mən kürd tayfalarının rəhbərlərindən eşitmişəm ki, San-Fransisko konfransında kürdlər də bəyannamə təqdim edərək Kürdüstanın Sovet İttifaqına birləşməsi şüarı altında tələb irəli sürüblər. Görünür, kürdlər bu barədə yazmayıblar, amma Kürdüstanda bu məsələ ilə bağlı ciddi söhbətlər gəzir”.
Keçmiş daşnak, İran gömrüyünün məsul işçisi Baqdasar Şahgəldiyan söyləmişdir:
“Amerika ermənilərinin bəyannaməsi siyasi cəhətdən yaxşı tərtib olunub. Bu dəfə Türkiyə Ermənistanı məsələsi həll olunacaq. Çox güman ki, bu məsələnin həllini öz üzərinə Sovet hökuməti götürüb. Söz zamanındır, o dediyini həyata keçirir. O deyirdi ki, biz öz qələbə bayrağımızı Berlinə sancacağıq və belə də oldu. Bu məsələyə “Sovet Ermənistanı” qəzetindən başqa “Pravda” və “İzvestiya” da toxunub. Bu, çox şey deməkdir, bizim üçün yaxşı, türklər üçünsə pis. Türklərin narahatlığı da həmçinin sübut edir ki, onlar üçün vəziyyət ciddi və narahatlıq doğuran xarakter alır. Xaricdəki erməniləri öz doğma qardaşları hesab edən Dəmirçiyan və başqalarının məqalələri kifayət qədər təsirli və ruhlandırıcıdır. Biz ümid edirik ki, bizim və onların arzuları həyata keçəcək. Stalin zarafat etmir, o, ingilis siyasətçisi deyil”.
Xalq partiyasının üzvü Hayk Ovanesyan bildirmişdir:
“Bakı neft sənayesinin təhlükəsizliyi tələb edir ki, sərhəd Leninakandan çox uzaqlaşdırılsın. Erməni məsələsinin gündəmə gəlməsinin hazırkı motivi məhz bu vəziyyətlə izah olunmalıdır. Sovet hökuməti Bakının təhlükəsizlik məsələsində həddindən artıq maraqlıdır. Ehtimal ki, Türkiyə Ermənistanı əyalətlərinin Sovet Ermənistanına birləşdirilməsi məhz bu nöqteyi-nəzərdən həyata keçiriləcək. Amerika ermənilərinin Eçmiədzindəki milli dini yığıncağının bəyannaməsi ilə “Sovet Ermənistanı” və digər qəzetlərdə getmiş məqalələr arasında ümumi əlaqə var”.
Keçmiş hınçakçı, hazırda Xalq Partiyasının üzvü Levon Çuxasizyan demişdir:
“Amerika ermənilərinin milli şurası tərəfindən San-Fransisko konfransına təqdim olunmuş bəyannamə, Eçmiədzində milli kilsə yığıncağının Moskvaya müraciəti, Dəmirçiyan və digər şəxslərin məqalələri, ingilis kilsəsi dini rəhbərinin Yerevandakı çıxışı, bütün bunlar eyni bir zəncirin həlqələridir. İndi Moskva üçün türklərlə bütün qeyri-qanuni məsələləri, o cümlədən də sərhədlərlə bağlı məsələni həll etməyin ən yaxşı anı yetişib. Tezliklə biz əmin olmalıyıq ki, Molotovun notası – Türkiyə ilə dostluq müqaviləsinin ləğv olunması – boş yerə verilməyib. Biz – Türkiyə erməniləri bu məsələdən böyük ruh yüksəkliyi duyuruq və buna haqqımız da var. Ermənistana hər hansı ərazi birləşdirmələrinin olacağı şübhəsizdir, amma bu torpaqların hansı həcmdə olacağını əvvəlcədən söyləmək çətindir”.
Arakel Ter-Tovmasyan – keçmiş daşnak, uzun illər müəllim olub, hal-hazırda mühasibdir – bildirmişdir:
“Erməni əhalisi olduqca vacib və tarixi bir dövr yaşayır. “Sovet Ermənistanı” qəzetinin məqalələri olduqca sevindiricidir. Düşünürəm ki, Moskva bizim arzularımızı həyata keçirəcək”.
Daşnak, Budaqyan bankının mühasibi Armenak Muradaxanyan söyləmişdir:
“Siyasətdə Moskva ingilisləri ötüb. Moskva ilə müqayisədə İngiltərənin siyasəti geri qalır. Əgər siyasi hadisələri götürüb ciddi araşdırsaq, görərik ki, İngiltərə burada əsasən uduzub, Sovetlər isə udub. Moskvanın erməni məsələsinə tərəfdarlığına və onun əlverişli həllində maraqlı olmasına heç bir şübhə yoxdur. Moskvanın razılığı olmadan Amerika ermənilərinin bəyannaməsi meydana çıxmazdı. “Sovet Ermənistanı” qəzetinin əks-sədasını da bununla izah etmək lazımdır. İstənilən halda bizdə yaxşı hadisələr baş verəcək, çünki Moskva və onun siyasəti göz qabağındadır”.

AZƏRB. SSR
DÖVLƏT TƏHLÜKƏSİZLİK
XALQ KOMİSSARI VMİ
POLKOVNİK /KƏRİMOV/
29 sentyabr 1945-ci il

F № 1, siy. № 89, iş № 95
Tam məxfi

Təbrizdə daşnak silah anbarının
aşkar olunması haqqında
ARAYIŞ

1945-ci il iyul ayının ortalarında Təbrizdə erməni məktəbinin zirzəmisində daşnak silah anbarının mövcudluğu haqqında məlumat daxil oldu.
İlkin yoxlama zamanı bu məlumatlar təsdiqləndi və müəyyən olundu ki, daşnak silah anbarının mövcudluğundan hələ 1944-cü ildə daşnak Bakdalyan və Xalq Partiyasının üzvü David Gevorkyan erməni məktəbinin təmiri zamanı xəbər tutmuş və guya qorxudan heç kimə deməmək qərarına gəlmişlər.
Dindirmə zamanı David Gevorkyan erməni məktəbinin zirzəmisində daşnak silah anbarının olmasını təsdiq edərək bildirib ki, o, bu barədə heç kimə xəbər verməyib və bu silahı Xalq Partiyasının üzvlərinin silahlandırılması üçün istifadə etməyi nəzərdə tutub.
Anbar istənilən vaxt onu başqa yerə köçürmək imkanına malik olan daşnakların nəzarəti altında idi və onlar, sözsüz ki, silahın Xalq Partiyasının əlinə keçməsinə yol verməzdilər.
Həmin il iyul ayının 20-nə keçən gecə əməliyyat keçirilmiş və bizim əməkdaşlar yeri qazıb anbarı aşkar etmişlər. Nəticədə 50.000-dən artıq tüfəng və digər silah üçün patronlar, 4 top panoraması, 19 tüfəng, 23 “Naqan” və “Mauzer” sistemli tapança, 500 kq partlayıcı maddə, 3.000 kapsul-fitil, 25 qumbara və bir sıra top hissələri çıxarılıb götürülmüşdür.
Bəzi məlumatlara görə, bütün bu silahlar 25 il bundan qabaq əldə olunmuş, daşnak hökumətinə məxsus olmuş və Təbrizdəki erməni məktəbi binasının zirzəmisində gizlədilmişdir.
Müəyyən olunub ki, silah anbarının mövcudluğu arxiyepiskop Məlik-Taginyana da məlum imiş və o, sonradan bizim əməkdaşlarımıza sistematik olaraq daşnakları himayə etdiyini, həmçinin silah və döyüş sursatının saxlanmasında onlara kömək göstərdiyini şəxsən təsdiqləmişdir. Məlik-Tanginyan son zamanlaradək yeparxiya idarəsinin binasında İrandan qaçan daşnakların qoyub getdiyi daşnak ədəbiyyatı kitabxanasını saxlayırmış. 1929-cu ilin məlumatlarına görə, Məlik-Tanginyan ingilis kəşfiyyatı ilə əlaqəli imiş.
Yuxarıda göstərilən anbarın aşkar olunması ilə əlaqədar olaraq, yerli milliyyətçi dairələr iranlılar və ermənilər arasında milli ədavətin qızışdırılmasına yönəlmiş hər cür mümkün dedi-qodular yaymağa başladılar. Mövcud məlumatlara əsasən, bəzi mollalar erməni kilsəsinin həyətində guya iranlılara qarşı istifadə olunmaq üçün nəzərdə tutulmuş silah anbarının aşkar olunmasınbildirmişlər. Bu zəmində ermənilərin döyülməsi və onların ünvanına hədə-qorxu halları baş vermişdir.
Erməni əhalisi silah anbarının qeyri-qanuni saxlanmasında günahkar olanların məsuliyyətə cəlb olunmasını tələb edərək, daşnakları, xüsusilə də bu silah və döyüş sursatlarını gizlədib saxlayan yeparxiya şurasının rəisi arxiyepiskop Nerses Məlik-Tanginyanın, zərgər Aykak Kosoyanın, direktor Hayk Əcəmyanın, erməni məktəbinin keçmiş gözətçisi, hazırda tacir olan Ovanes Qabrielyanın və onun oğlu Andronik Qabrielyanın simasında onların Təbrizdə qalan rəhbərlərini ittiham edir.

AZƏRB. SSR
DÖVLƏT TƏHLÜKƏSİZLİK
XALQ KOMİSSARI VMİ
POLKOVNİK /KƏRİMOV/
1 oktyabr 1945-ci il

Artıq oktyabrın 16-da M. Bağırovun təkidi ilə polkovnik Kərimov İran erməniləri və Sovet rəhbərliyinin maraqlarını ifadə edən «Tudə» Partiyasına deyil, Demokrat Partiyasına üstünlük verməyə və yeni məlumatlar ötürməyə başlayır.

F № 1, siy. № 89, iş № 95
Tam məxfi
İran ermənilərinin yeni yaradılan
Azərbaycan Demokrat Partiyasına münasibəti haqqında
ARAYIŞ

“Ramkavar” partiyasının üzvü Torqosyan bildirmişdir:
“Demokrat Partiyası kifayət qədər dəyərli ideya daşıyır. Əgər o öz tələblərinin həyata keçirilməsinə nail olarsa, ermənilərin vəziyyəti kəskin şəkildə yaxşılaşacaq”.
İri sərvət sahibi Budaqyan demişdir:
“Bir halda ki, Demokrat Partiyası Azərbaycanın muxtariyyəti məsələsini qoyur, şübhəsiz, biz buna hər cür yardım göstərməliyik”.
Bununla yanaşı həmçinin bəzi mənfi fikirlər də qeydə alınmışdır. Belə ki:
İngilis bankının işçisi, İngiltərə vətəndaşı Tovmasyan öz fikrini belə açıqlamışdır:
“Ruslar öz qoşunlarının çıxarılması ilə bağlı olaraq İranda nüfuzlarının zəifləməsinin qaçılmazlığını əvvəlcədən görərək “Tudə” Partiyasının adını dəyişib Demokratik Partiya qoydular, onların bu partiya ilə əlaqəli olması fikrinə əsas verməmək və Azərbaycanda öz nüfuzlarını qoruyub saxlamaq üçün bura bəzi tacir və mülkədarları da daxil etdilər”.
Tanınmış daşnak Kosoyan deyib:
“Ruslar gördülər ki, “Tudə” Partiyası öz hərəkətləri ilə özünü hörmətdən salıb, buna görə də onu Demokrat Partiyası adlandırdılar və bura varlıları da cəlb etmək, bununla da hökumətin diqqətini özlərindən yayındırmaq üçün proqrama bəzi dəyişikliklər etdilər. Hər halda bu partiyanın tələbləri kifayət qədər ədalətlidir və onların həyata keçirilməsində biz ermənilər də maraqlıyıq”.
İngilis bankının direktor müavini Ter-Ovanesyan demişdir:
“Ermənilərin yeni Demokrat Partiyasına qoşulması səhvdir. Bu partiyaya Azərbaycan ermənilərinin adından göndərilmiş təbrik məktubu siyasi nöqteyi-nəzərdən təhlükəli addımdır. Bizim ermənilər və milli azlıq olaraq vəziyyətimiz qeyri-müəyyəndir. Biz bütün bunları dərk etməli və özümüzü loyal aparmalıyıq. Öz iştirakımızla biz Demokrat Partiyası üçün yaxşı heç bir şey edə bilməyəcəyik, çünki say baxımından heç nəyə dəymərik, ermənilər üçünsə biz ən pis vəziyyət yaradacağıq. Hətta elə ola bilər ki, gələcəkdə Demokrat Partiyası özü də «gənc türklər» kimi ermənilər üçün dəhşətli qılınca və onları təqib edən qüvvəyə çevrilsin”.
Marağada yaşayan daşnak Rostomyan deyirdi:
“Biz ermənilər üçün belə partiyalarda iştirak etmək çox təhlükəlidir. Biz Demokrat Partiyasına daxil olsaq, İran hökuməti onun bütün fəaliyyətini bizim ayağımıza yazacaq və bizə divan tutmağa başlayacaq. Ərdəşir Ovanesyanın başına nə gətirdiklərini görürsünüzmü? “Tudə” Partiyasının hərəkətlərində yalnız onu ittiham edir və hesab edirlər ki, bu partiyanın bütün işinə təkcə o rəhbərlik edir və bu ancaq ona görə baş verir ki, o ermənidir. Biz öz mövcudluğumuzu qoruyub saxlamaq üçün bütün partiyalardan kənarda durmalıyıq. Bizim İrandakı mövqeyimiz onsuz da çox möhkəm deyil”.
Təbrizdə dərc olunan “Antifaşist” erməni qəzeti Demokrat Partiyasının orqanı olmasa da, sistematik olaraq öz səhifələrində Azərbaycan Demokrat Partiyasını təbliğ edir.

AZƏRB. SSR DÖVLƏT TƏHLÜKƏSİZLİK
XALQ KOMİSSARI VMİ
POLKOVNİK /KƏRİMOV/
16 oktyabr 1945-ci il

Bütün bunlarla əlaqədar olaraq, M.Bağırov 21 oktyabr 1945-ci il tarixdə Bakı hərbi dairəsinin komandanı, ordu generalı İ.İ.Maslennikova və eyni zamanda L.P.Beriyaya məktub yazır və öz narahatlığını bildirir. M.C.Bağırov Türkiyə ərazilərinin sovet Ermənistanına birləşdirilməsinin məqsədəuyğun olmadığını qeyd edərək, İraqdakı neft yataqlarına Cənubi Azərbaycan və İran Kürdüstanı vasitəsilə Mosula yiyələnərək çıxmağın daha əlverişli olduğunu vurğulayır . O, bu xətti yeritməklə dünya ermənilərinin Türkiyə torpaqlarına iddialarının qarşısını aldı və onların fəaliyyətini neytrallaşdırdı.

ABBAS LİSANİ DÖZÜLMƏZ ŞƏRAİTDƏ SAXLANIR

2007-08-12T23:52:00.002+05:00

O, 4 qatil və 3 narkomanla bir kameraya salınıb

Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının önəmli simalarından olan Abbas bəy Lisaniyə qarşı rejimin təzyiqləri artmaqda davam edir. Etibarlı mənbənin verdiyi məlumata görə, Lisani hal-hazırda Ərdəbil zindanında müxtəlif xəstəlikləri olan dörd qatil və üç narkomanla bir kamerada saxlanır.
Bir müddət əvvəl səhər idmanı vaxtı ayağı sınmış Abbas bəy çətinliklə hərəkət edir. Bununla belə həbsxana məmurları onu səhər idmanına çıxmağa vadar etməyə çalışmış, bu mümkün olmadıqda onu həbsxananın daxili qaydalarını pozmaqda ittiham etmişlər. Ərdəbil zindanının inzibati şurası məmurların təqdimatı əsasında Lisanini bir ay müddətinə görüş hüququndan məhrum etmişdir.
Bu günlərdə şuranın qərarını əks etdirən sənədin surəti milli fəallar tərəfindən yayınlanmışdır. Buradan aydın olur ki, rejim məmurları 14 ay ərzində Abbas Lisaninin xarici aləmlə təmasına və hətta ailə üzvləri ilə görüşünə qadağa qoyduqları halda, həbsxanaya narkotik keçirmiş şəxsi cəmi 3 aylığa görüş hüququndan məhrum etmişdir.

Sirus Mədədi. GÜNEY AZƏRBAYCAN MİLLİ-DEMOKRATİK HƏRƏKATI LİDERLƏRİNİN SSRİ RƏHBƏRLİYİNƏ MƏKTUBU

2007-08-12T23:51:00.002+05:00

Aşağıda mətnini verdiyimiz sənəd Azərbaycan Milli hökuməti rəhbərlərinin 17 azər 1325-ci il (8 dekabr 1946-cı il) tarixdə SSRİ rəhbərliyinə göndərdiyi məktubdur. Güney Azərbaycanın şah ordusu və iri mülkədarların silahlı dəstələri tərəfindən işğal edilməsindən cəmi bir neçə gün əvvəl yazılmış bu məktub Azərbaycan demokratik hərəkatı barədə tarixi həqiqətləri əks etdirmək baxımından misilsiz əhəmiyyətə malikdir.

* * *
1941-ci ilin sentyabrında Rza şahın qaçmasından sonra Azərbaycanda başlanan güclü xalq hərəkatı 1945-ci ilin dekabrında əlverişli beynəlxalq şəraitdən istifadə edərək, ölkədə Tehran irticasının, iri müdkədarların və yerdi mürtəce qüvvələrin hakimiyyətini yıxıb demokratik hökumət qurmaqla geniş siyasi, iqtisadi və sosial islahatlar həyata keçirməyə müvəffəq oldu. Azərbaycan azadlıqsevərlərinin hakimiyyəti lap əvvəldən böyük bir böhranla üz-üzə qaldı; bir ölkədə iki müxtəlif tərkibə, iki müxtəlif funksiyaya və iki müxtəlif məqsədə malik iki siyasi hakimiyyətin mövcudluğu uzun müddət mümkün deyildi. İrticanın iddialarına rəğmən «ölkəni parçalamaq və başqa bir ölkəyə birləşmək» niyyətində olmayan Azərbaycan ya bütün İran azadixahlarının köməyilə Tehranı demokratikləşdirməli, ya da Tehrana məğlub olub hərəkatın bütün nailiyyətlərini əldən verməli idi. Bundan başqa yol yox idi. Münaqişə tərəflərinin özləri də bu həqiqəti anlayırdılar. Tehran çalışırdı ki, Azərbaycanda hökmranlığı ələ alıb hakimiyyəti mülkədarlara, zadəganlara, jandarmlara, çeşidli irticaçılara qaytarsın, amma Azərbaycan Məşrutə inqilabında və Xiyabani hərəkatında üzərinə götürdüyü nəhəng missiyanı axırda çatdırmağa can atırdı. Demokratik Azərbaycanın lideri Seyid Cəfər Pişəvəri o vaxtkı şəraitin qeyri-stabilliyinə işarə edərək yazırdı: «Bir hovuzda iki cür suyun varlığı mümkün olmadığı kimi, bir ölkədə də iki müxtəlif siyasətin mövcudluğu mümkün deyil. Hökumət xalq hökuməti olmalıdır… Biz ya son nəfərə qədər öləcəyik, ya da İranın bütün məzlum xalqlarını azad edəcəyik» (Tehrana danışıqlar aparmağa yollanarkən Pişəvərinin Təbriz aeroportundakı çıxışından. «Azərbaycan» qəzeti, 9 ordibehişt, 1325, № 185).

Amma «İranın məzlum xalqlarının azad edilməsi» və «xalq hökumətinin qurulması» bir çox digər amillərdən asılı idi. İran həm zəngin sərvətlərinə, həm də regional mövqeyinə görə müstəmləkəçi imperialistlər üçün elə əhəmiyyətli idi ki, onlar hətta burada sonralar isbat olunduğu kimi, Mücəddiq tipli solçu olmayan və zəhmətkeş kütlələrin xeyrinə demokratik islahatlar keçirməyi düşünməyən antimüstəmləkəçi qüvvələrin varlığına dözə bilməzdilər, o da qalsın torpaq islahatı keçirən, dövləti quruluşunu dəyişən, iri mülkədarlığın və s. kökünü kəsən Azərbaycan Milli hərəkatına!
İranda azadlıq və irticanın döyüşündə azğın zadəganların, zalım mülkədarların, ruhani təbəqəsinin və xalqın bütün düşmənlərinin köhnə hamisi olan İngiltərə ABŞ ilə birlikdə indi də mürtəce cəbhənin arxasında dayanırdı. Qarşı tərəf, yəni SSRİ kəndlilərin müdkədar istismarına qarşı hərəkatını, fəhlələrin və şəhər əhalisinin iş və yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması uğrunda mübarizəsini, qadınların bərabər hüquqlar naminə fəaliyyətini, İranda yaşayan xalqların hüquq bərvabərliyni və demokratik islahatları müdafiə edirdi. İranın və bütövlükdə Orta Şərqin neftinə bir narkotik kimi adət etmiş dünya kapitalist əjdəhası heç bir vəchlə xalq hərəkatı qarşısında geri çəkilmək istəmirdi. İkinci dünya müharibəsindən sonra iri məbləğdə təzminat ödəməklə böyük Qərb dövlətlərinin çoxillik blokadasından xilas olmuş SSRİ hər şeydən əvvəl öz cənub sərhədlərində, düz Bakı neft yataqlarının qonşuluğunda yenidən qərbmeylli hakimiyyətlərin formalaşmasına mane olmağa çalışırdı. İmperialist bloku ölkələrinin mənafeyi İranın mülkədarları, zadəganları, hakim sülalələri və hərbi aristokratiyasının mənafelərinə uyğun gəlirdi, SSRİ isə ideologiyanın tələbi ilə yanaşı, kəndlilər, fəhlələr və azadixahlara əməkdaşlıqdan özünə konket fayda götürə bilərdi.
Bu şəraitdən və SSRİ-nin yardımından faydalanaraq, irticanı yerinə oturtmuş Azərbaycan demokratları SSRİ-nin geri çəkilməsi ilə İngiltərə və ABŞ-ın hücumu qarşısında ağır böhrana düçar oldular. Xalq kütləsinin, xüsusən kəndlilərin iştirakına baxmayaraq, hərəkat faktiki surətdə təkbaşına Tehranın, yerli irticanın və onların beynəlxalq havadarlarının birliyi qarşısında duruş gətirməyə qadir deyildi. İlk dövrdə mövcud qüvvələr nisbətinin düzgün hesablanmasına və SSRİ-nin davamlı dəstəyinə əsaslanaraq geniş islahatlara başlayan və bütün İranı demokratikləşdirmək niyyətində olan Azərbaycan bir neçə aydan sonra yeni şəraiti dərk etməsi və SSRİ-nin tövsiyəsi (və ya təzyiqi) nəticəsində əvvəlki aylarda göstərdiyi radikallığı (və ya sərtliyi) azaltdı və 1325-ci ilin xordad ayında (1946-cı ilin mayında) müvafiq saziş (aşağıdakı məktubda ona işarə olunmuşdur) imzalamaqla, Tehran qarşısında bir neçə addım geri çəkildi. Lakin Tehran sazişlə dayanan deyildi. Hakimiyyəti mülkədarların və zadəganların ən azğın nümayəndələrinin, qatı aripərəst millətçilərin əlində olan İranda demokratik Azərbaycan dözülməsi mümkün olan şey deyildi. Tehran aylardan bəri idi ki «şıltaq» Azərbaycanı «qonaq» (Qızıl ordu) gedəndən sonra «qulaqburması» verəcəyi ilə hədələyirdi. İndi, Sovet qoşunları İrandan çıxandan sonra bu qulaqburmasının zamanı yetişmişdi.
İran ordusunun və feodalların muzdlu yaraqlılarının 1946-cı ilin yazından başlamış pərakəndə hücumları dekabr ayında genişlənməyə başladı. 1945-ci ilin qışındakı qorxusu canından çıxmış Tehran Sovet qoşunları Azərbaycandan getdikdən sonra İngiltərə və ABŞ-ın qeyri-məhdud maliyyə və hərbi yardımına arxalanıb hücuma keçdi. Qarşı tərəfdə, yəni Azərbaycan hərəkatında fəlakətli vəziyyət tədricən üzə çıxdı. Bu fəlakətin bir cəhəti silah məsələsi idi. Azərbaycan zəhmətkeşləri və azadixahları, xüsusən kəndlilər, mülkədarların və çeşidli irticaçıların yenidən ağalıq edəcəyi təhlükəsini anlayaraq silahlanma və müqavimət tələb edirdilər, lakin lazım olan silah yox idi. Deyilənə görə, Qızıl Ordu İrandan çıxarkən hərəkatın ixtiyarına verdiyi ağır silahları da geri alıb özü ilə aparmışdı. Fədailərdə və milli orduda həqiqətən ağır silah yox idi1 , Tehran isə hücuma təyyarə, tank və topla başlamışdı.2 Məhz bu silahsızlıq şəraitində Seyid Cəfər Pişəvəri Qaflankuh fədailərinə göndərdiyi əmrdə çarəsiz qalıb yandırıcı butulkalardan, «Molotov kokteyli»ndən istifadə etməyi tapşırır.3 Aydın idi ki, təyyarə, tank və toplara yandırıcı butulkalarla müqavimət göstərmək daha çox zarafata oxşayırdı, nəinki əsil döyüşə.
Belə bir vəziyyətdə Azərbaycan demokratik hərəkatının liderləri 17 azər 1325-ci il tarixdə SSRİ rəhbərliyinə məktub göndərib döyüş səhnəsindəki durumu təsvir edərək kömək və silah istədilər. İndi altmış il sonra çap etdiyimiz bu məktubda Azərbaycan rəhbərləri Azərbaycanda, İranda və regionda azadlıq hərəkatının məruz qaldığı təhlükəni, yaralanmış irticanın qarşısından bu cür geri çəkilməyin mümkün nəticələrini qeyd edərək, SSRi rəhbərliyini yenidən yardım (hətta gizli şəkildə) göstərməyə çağırmışlar. Amma bütün bu xəbərdarlıqlar nəticəsiz qaldı. Sovet rəhbərliyi öz ölkəsinin mənafeyini Azərbaycan və İran azadixahlarının mənafeyindən üstün tutdu. Dəhşətli böhran Azərbaycan rəhbərlərini elə dolaşdırdı ki, hətta mövcud silahlardan da lazımınca istifadə olunmadı. Azərbaycan «şəriətmədar»ların xeyir-dua verdiyi Tehran ordusu və iri mülkədarların silahlı dəstələri tərəfindən işğal olundu. 20 mindən artıq adam (əsasən kəndlilər) müxtəlif üsullarla – dərisi soyulmaqla, güllələnməklə, asılmaqla qətlə yetirildi, təqribən 100 min nəfər Azərbaycandan sürgün olunub vətəndən didərgin düşdü. Şah ordusu Azərbaycanda elə qəddarlıq və amansızlıq göstərdi ki, elə bil yadelli ordu başqa bir ölkəni fəth eləmişdi.
* * *
Şərti olaraq «məktub» adlandırdığımız bu sənəd makinada yazılmış 7 səhifəlik mətndən ibarətdir ki, üzərində bir neçə düzəliş edilmişdir. Məktubun orijinalının surətini 2005-ci ilin fevral ayında hörmətli tədqiqatçı Əfrasiyab Hurami mənə vermişdir. Cənab Huraminin dediyinə görə, bu məktub Rusiya Federasiyasının Xarici Siyasət arxivində (Arxiv vneşney politiki Rossiyskoy Federaüii, f.094, op.38, p.364A, d.49, l.1-7) saxlanır. Cənab Cəmil Həsənlinin yazdığına görə, sənədin bir nüsxəsi Azərbaycan Respublikası Siyasi partiyalar və İctimai hərəkatlar Mərkəzi Dövlət arxivində (AR SPİHMDA, f.1, s.89, i.114, v.218-230) mühafizə edilməkdədir. Cəmil Həsənli bu sənədin bəzi hissələrini özünün «Güney Azərbaycanda Sovet-Amerika-İngiltərə qarşıdurması (1941-1946)» (Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı, 2001, s.520-522) adlı kitabında vermişdir.4 Məktuba diqqətlə yanaşdıqda, aydın olur ki, o, iri həcmli yazının bir hissəsidir və bu sətirlərin müəllifi onun digər hissələrini də tədqiqatçıların və müasir tarixlə maraqlananların ixtiyarına verməyə çalışacaqdır.
60 ildir ki, İran irticası Qəvamüssəltənənin ağlından və Stalinin aldan¬masından danışır. İllərdir ki, ifrat və hegemonçu fars millətçiliyi zəhəri ilə zəhərlənmiş tarixçi və «ziyalılar» bu fitnəkar və bədnam şəxsin yarım əsr ərzində vətənini satmasını Stalini «aldatmasına» və «İranın ərazi bütövlüyünü qorumasına» bağışlayır və onu tərifləyirlər. Bu məktub bir daha bu yanlış və müştəbeh təsəvvürün üzərindən xətt çəkir.
* * *
Sonda cənab Huramiyə bir daha təşəkkür edərək bir neçə məqamı qeyd etməyi lazım bilirik:
- Məktubun başlığındakı son sözü tam oxumaq olmur, yalnız onun bir neçə hərfini müəyyənləşdirmək mümkündür. Buna görə də son söz «verilsin» və ya «yoldaş» ola bilər. Cəmil Həsənli iddia edir ki, məktub Sovet rəhbərliyinə və Bağırova yazılmışdır, halbuki sənəddə Bağırovdan söhbət getmir və başlıqda onun adının verilməsi mümkünsüzdür. Əgər məktub müəllifləri bir adı qeyd etməyi zəruri bilsəydilər, bu ad «Stalin» olmalı idi. Odur ki, görünür, məktubun başlığındakı son söz «verilsin» olmalıdır.
- Cəmil Həsənli SSRİ-nin Təbrizdəki baş konsulunun familiyasını «Krasin» kimi vermiş, onun kitabının müəyyən hissələrinin farscaya tərcüməçisi isə bu familiyanı «Krasnı» şəklində yazmışdır (Fəraz və forude-Ferqeye-Demokrate-Azərbaycan, s.207 və s.). Halbuki sənədin mətnində konsulun familiyası «Krasnıx»dır və Xanbaba Bəyaninin «Qayeleye-Azərbaycan» adı altında çap etdirdiyi sənədlər toplusunun 159-cu səhifəsində də «Krasnıx» kimi verilmişdir (Xanbaba Bəyani. Qayeleye-Azərbaycan. Tehran, 1375).
- Sənədin mətnində oxunmayan sözlərin yerinə nöqtələr qoyulmuşdur. Məzmunun daha yaxşı anlaşılması üçün mətnə əlavə olunan sözlər isə kvadrat mötərizədə verilmişdir.

Qeydlər:

1. 9 dekabr 1946-cı il tarixdə yetişən məlumatlardan aydın olurdu ki, Qaflankuhdakı mövqelərdə fədailərin ixtiyarında cəmi 3 minomyot və 3 dağ topu vardı. – Sərləşkər Zəngəne. Xaterati əz məmuriyyəthaye-mən dər Azərbaycan. Çape-sevvom, s.168
2. Azərbaycan hərəkatı tarixinin bu dövrü və Qaflankuhda təyyarə və tankların həmlələri qarşısında fədailərin çətin durumu ilə yaxından tanış olmaq istəyən oxucular Həsən Nəzərinin «Uğursuz təyinatlar» kitabına müraciət edə bilərlər (Həsən Nəzəri. Qomaştegihaye-bədfərcam. 1371, c.1, s.122-143
3. Zəngənə. Göstərilən əsəri, s.175
4. Cəmil Həsənlinin Azərbaycan hərəkatı haqqında yazdıqları xüsusi siyasi, ideoloji və s. məqsədlərə yönəldiyindən qüsurlu və elmi əsasdan məhrumdur. Bu qərəzli əsərlərdən qərəzli seçmələr «Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yüksəlişi və süqutu» («Fəraz və forude-Ferqeye-Demokrate-Azərbaycan») adı altında fars dilinə tərcümə olunaraq Tehranda nəşr edilmişdir.

SƏNƏDİN MƏTNİ

Şuralar İttifaqının Təbriz jeneral-konsulu
ağayi-Krasnıx vasitəsilə Sovet dövlətinə və
yoldaş...

Siz özünüz çox gözəl bilirsiz ki, bizim nümayəndələrimiz Tehrandan müraciət etdikdən sonra1, Tehranın sağ və irticai mətbuatı çox ciddi və hərarətli ləhn ilə bizim azadlığımızı pozmaq və demokratik nehzətimizin asarını tamamilə ortadan aparmaq üçün Azərbaycana qoşun yeritmək təbliğ edirdilər. Qəvamüssəltənə isə əvvəl intixabat üçün qüvayi-təminə göndərmək bəhanəsi ilə, nəhayət, açıqdan-açığa Azərbaycan nehzətini ləğv edib onun başçılarını məhv etmək şüarilə üzərimizə həmlə edəcəyini rəsmi surətdə özünün teleqraflarında və bəyaniyyələrində dünyaya bildirmişdi. Nəhayət, iş söz və yazı ilə qurtarmayıb həmin ayın on üçündə günortadan qabaq saat yeddidə onun göndərdiyi müsəlləh qüvvələr Rəcəin məntəqəsinə bizim fədai postlarımızı 12 saat tamam tüfəng, müsəlsəl, top və tank vasitəsi ilə [atəşə tutaraq] yol açıb torpağımıza soxulmağa çalışmışdır. Bundan əlavə müvafiqətnaməmizin xilafına olaraq, Zəncana müsəlləh qüvvə göndərilmiş və rəsmi surətdə onun müavini Müzəffər Firuzun bizə yazdığı naməyə baxmayaraq məşhur feodal Zülfüqarini2 və sairlərini Zəncandan uzaqlaşdırmamış, hətta onu sərhəng dərəcəsi verdikdən sonra müsəlləh edib üzərimizə göndərmişdir. Bunlar isbat edir ki, Qəvam bizim ilə bağladığı sazişini, özünün Azərbaycan valisi doktor Cavidə yazdığı namələrinin mürəkkəbi qurumadığı bir halda həyasızca[sına] onu pozmağa başlayıb özünün sui-qəsdini aşkara çıxarmışdır. Görünür, o özünü bizim saziş üçün vasitə qərar verdiyi sovet nümayəndələrinə etdiyi rəsmi vədəyə, yəni Azərbaycan məsələsinin sülh yolu ilə həll edilməsini əməli etmək fikrində deyil. Belə olduğu halda Azərbaycan xalqı üçün vahid bir yol qalır: o da öz silahının gücü, öz cavanlarının qəhrəmanlığı ilə azadlığından müdafiə etməkdən ibarətdir. Xalqımız çox [gözəl] bir surətdə anlamışdır ki, onun azadlığının zamini sazişlər, kağızlar, müvafiqətnamələr və teleqraflar deyil, bəlkə onun qolunun gücü və süngüsünün qüdrəti ola bilər. Bizim xalqımız Qəvamın doktora (doktor Cavidə) yazdığı saziş məktubunun ardınca göndərilən qoşun və silahlı qüvvələri eləyə bilməz görməsin. Qəvam bu işi hər dəqiqə görə bilər və heç bir kağız və müvafiqətnamə onun xainanə hərəkətinin qabağını ala bilməz. Biz səkkiz ay tamamdır ki, xalqımızın ehsasatı və firqə üzvlərimizin arzuları, firqə aktivinin meylinin xilafına olaraq, iş xatirəsi və ixtilafın sülh və saziş yolu ilə həll edilməsi və böyük dostumuz Şuralar İttifaqının dünya siyasətini gözləmək, həmçinin Şura dövlətinin ortamızda vasitə olmasını nəzərə alıb Qəvamın irticai simasını demokratik və mütərəqqi göstərməyə çalışmışıq, hətta bəzən öz fikir və əqidəmizin xilafına olaraq, onu tərif və təmcid dəxi etmişik ki, iş bizim tərəfimizdən pozulmasın. Hətta fədailərimizin Qəzvin, Rəşt və Tehranı götürmək imkanı olduğu halda öz nüfuz və hörmətimizi sərf edib onların qabaqlarını saxlamışıq ki, onun əlinə bəhanə düşməsin.
Bizim böyük güzəştlərimizi bütün dünya bildiyi kimi siz daha gözəl bilirsiz: biz bu saziş yolunda Milli Hökumətimizi ləğv etdik, Milli Məclisimizi əyalət əncüməninə döndərdik, fədai dəstələrini nigəhban təşkilatına təbdil etdik, milli qoşunumuzun ixtiyarını və fərmandehliyini onların əlinə tapşırmağa hazırlandıq, bütün aidatımızı onların xəzinəsinə, yəni Milli Banka verməyə başladıq.3 Bunların hamısı ondan ötrü idi ki, onların əllərinə dəstaviz verməmiş olaq. Qəvam isə bizim güzəştlərimizi gördükdə hər gün tələbatını artırıb axırda işi o yerə gətirib çıxardıb ki, istəyir nagəhani bir həmlədə azadlığımıza birdəfəlik xatimə versin. O, neft məsələsini qabağa çəkmişdi ki, Qızıl Ordunun İrandan çıxmasını təmin etsin və Azərbaycan Milli Nehzətini ortadan aparsın.
Bu aydın bir məsələdir ki, o, bu işləri İranın sərvətinə göz dikən İngilis və Amerika dövlətlərinin göstərişi ilə icra etməkdədir. O fikir edir ki, həmişə hoqqabazlıq və yalançılıq ilə etdiyini eləyə bilər. Azərbaycanlıları aldatdığı kimi Sovet dövlətini də iğfal edib neft məsələsini də cürbəcür hoqqalar ilə başdan sala bilər. Biz azərbaycanlılar çox yaxşı anlamışıq ki, ingilislər və amerikalılar hər qiymətə olur-olsun, neft məsələsini öz mənfəətlərinə həll etməyə çalışırlar, Qəvam isə onların nökəridir. Əvvəla, necə ki, görürsüz, Məclisə bir nəfər də olsun azadixahlardan yol vermək istəmir, bu isə müstəqimən Şuralar əleyhinə olan bir tədbirdir. Mürtəcelərdən toplanan bir Məclis qətən neftin Şuralara verilməsinə razı olmayacaqdır. Qəvam isə Məclisi bəhanə edib özünün verdiyi sözdən qaçacaq və yaxud istefa verməklə yaxasını qurtaracaqdır, Sovet hökuməti isə Qəvamın verdiyi vədədən qanuni bir sənəd və rəsmi bir mədrək kimi istifadə edə bilməyəcəkdir. İran tarixində bu kimi hadisələr çox olmuşdur. Birinci dünya müharibəsindən sonra Qəvamüssəltənənin qardaşı Vüsuqüddövlə ingilislər ilə bir müahidə bağlamışdı. Bu müahidəni şah və Məclis rədd etdi, ingilislər isə hətta dövlətin vəzirlərinə məsələn, Müzəffər Firuzun atası Nüsrətüddövlə və qeyrilərinə rəsmi surətdə verdiyi pulu da geri ala bilmədi. Demək, neft imtiyazı məsələsi olduqca nisyə bir məsələdir ki, Sovet dövlətinin Məclisdə və camiədə tərəfdarları olmasa, onu əldə edə bilməyəcəkdir. Qəvamüssəltənənin [hüsni-niyyəti] isə möhkəm bir qaranti ola bilməz, çünki o, Azərbaycan məsələsində hüsni-niyyətin nə olduğunu açıq bir şəkildə göstərməkdədir.
Neft məsələsi o vaxt Sovetlər nəfinə həll ola bilər ki, onun arxasında ictimai qüvvələr olsun, İranın ayrı yerlərində isə bu qüvvələr fövqəladə bir surətdə yığılıb əzilib ortadan getməkdədir, vəli tamamilə ortadan getməmişdir. Azərbaycanda isə bizim qüvvəmiz əhəmiyyətli bir qüvvə hesab oluna bilər. İndi bizim Tehran hökumətinə böyük fişar gətirmək imkanımız vardır və bizim bu imkanımız İranın ayrı yerlərində olan azadixah və demokratik qüvvələri də təqviyət edə bilər. Mütəəssifanə, iş belə gedərsə, bizim gücümüz də çox tez bir zamanda əldən çıxa bilər. O vaxt Qəvam və sair mürtəcelər hər nə istəsələr, maneəsiz edə bilərlər. Ümumiyyətlə, gərək etiraf etmək ki, siyasəti Qəvam və başqa bir dövlət adamının hüsni-niyyətinə bağlamaq quru bir işdir. Sovet siyasətinin ciddi tərəfdarı xalqın mütərəqqi və azadixah təbəqəsidir ki, onu gərək təqviyət edib əldə saxlamaq və ondan ötrü Azərbaycan qüdrətini hifz etmək, onu qorumaq lazımdır. Bunu da nəzərdə tutmaq lazımdır ki, İranda siyasət ilə olan xarici ölkələr heç vaxt öz nüfuz və qüvvələrini əldən verməmişlər, xüsusən ingilislər ki, nüfuzlarını həmişə güclü saxlamaqla onların etimadını qazanıb istədikləri vaxt istifadə edə bilmişlər. Məsələn, qaşqay hadisəsini götürək. Siz gözəl bilirsiz ki, orada dövlət əleyhinə neçə dəfə böyük müsəlləh üsyan olmuşdur, bununla belə bu günədək ingilislər imkan verməyiblər dövlət onlardan bir qəbzə əsləhə ala bilsin; ora, ya bəxtiyari və ya cənubun başqa tayfalarının yeri ingilislərin möhkəm qalaları halında qalmaqdadır və onlar isə bu qüvvələri gündən-günə artırırlar. Sizə çox yaxşı məlumdur ki, xalqı hər vaxt ayağa qaldırmaq olmaz və [hərəkat] hər gün yaradılmaz, hər zaman böyük xalq hərəkəti üçün zəminə olmaz. Çox illətlər və böyük fədakarlıqlar nəticəsində İranda nəzərimizi cəlb edən ictimai qüvvələr və Azərbaycanda böyük bir nehzət vücuda gəlmişdir. Bu nehzət müstəqimən sovet dövlətinin İranda olan [köməkçisi] və Sovet siyasətinin poştibanıdır. Bu qüdrət sovet siyasəti üçün kəskin bir silahdır ki, onun vasitəsilə İran xalqları kimi Şuralar İttifaqı da böyük işlər görə bilər. Bu qüdrət ümumi iş uğrunda hər bir fədakarlığa hazır olan bir qüdrətdir; onu əldən versək, bu tezlik ilə yeni bir qüdrət vücuda gələ bilməz.
Biz bilmirik, necə olur ki, Yunanıstanda, İndoneziyada və qeyri yerlərdə məzlum xalqlar öz azadlığı uğrunda müsəlləh bir surətdə mübarizə edə bilərlər, amma biz gərək öz əlimiz ilə cəlladlara təslim olaq. Bu, tək bizim sözümüz deyildir, bunu xalqımız və firqənin görkəmli üzvləri açıq bir surətdə söyləməkdən [çəkinmirlər]. Bizim firqəmiz və xalqımız bizə deyir ki, bu günkü əlimizdə olan dəlillər və mədrəklərdən sonra artıq sözə və ya kağıza etimad edib Qəvamüssəltənə və başqalarına inana bilmərik. Qəvam gedər, yerinə başqası gələr. Hərgah müsəlləh qüvvəmiz vasitəsilə irticanı əzməsək, heç vaxt siyasət bizim nəfimizə dönə bilməz. Və bizim üçün əldə heç bir qazantı yoxdur, özümüzü də nahaq yerə aldada bilmərik. Bu günkü imkanı əldən buraxmaq olmaz. Belə bir iş görsək, tarix bizi həmişə məzəmmət edəcəkdir. Dünyada heç bir millət özü öz əlilə öz qüdrətini məhv etməmişdir, biz də bunu etməməliyik.
Qəvamın üzərimizə göndərdiyi qüvvənin xaincəsinə həmləsi xalqımız içərisində şədid bir həyəcan tövlid etmişdir. Xalq dəstə-dəstə firqəyə müraciət edib azadlığı müdafiə etmək üçün icazə və silah tələb edirlər. Bu isə xalqımızın ruhiyyəsini ciddi surətdə aşkara çıxarır. Beş-üç nəfər malik və ya irticai ünsürlərin, məsələn, Əmir Nüsrət İsgəndəri, Camal İmami, sərləşkər Müqəddəm və Zülfüqarilərin ruhiyyəsi xalq ruhiyyəsinə nümunə ola bilməz. Bunların ağalıqları, torpaqları əllərindən getdiyi üçün ruhiyyələri də məlumdur ki, nə cür ola bilər. Amma azadlıq, torpaq alan kənd və şəhər camaatı aldığını saxlamaq yolunda hər bir şeyini fəda etməyə hazırdır. Hərgah biz bu gün onların azadlığının ortadan getməsinə imkan versək, onları bir də ayağa qaldırmaq mümkün ola bilməz, artıq onlar kimsəyə etimad etməzlər. Xalq nə tək bizdən, bəlkə ümumi azadlıq şüarı ilə meydana çıxan ümumi-qüvvələrdən naümid və məyus ola bilər. Bizim qüvvə və qüdrətimiz isə xalqın bizə olan etimad və inamına bağlıdır.
Azərbaycan xalqı və ona rəhbərlik edən Demokrat Firqəsi və onun başçılarının Sovet dövlətindən iki intizarı vardır.
Əvvəla, sərhədlərimiz açıq ikən, milli qüdrətimiz mövcud ikən bizə cüzi miqdar əsləhə verilsin, çün iş belə gedərsə, bu imkan olmayacaqdır. Biz çox asanlıq ilə məxfi surətdə eləyə bilərik verilən əsləhəni milli qüvvələrimizə yetirək, müxalif qüvvələr ondan müttəle olmasın. Dava başlanırsa, şiddətləndikdən sonra bu iş çox çətin ola bilər. Biz elə çox silah istəmirik; müxtəsər bir miqdar olsun ki, fədailər silahsız düşmən qabağına getməyə məcbur olmasınlar.
İkinci, indi ki Qəvam müharibəni başlayıb və bizim qardaşlarımızın qanını tökməkdədir, icazə verilsin biz də hər tərəfdən onu müziqədə saxlamaqla, İranda olan azadixah qüvvələrin ayağa qalxmalarına imkan verək, bu vasitə ilə bütün İranda böyük bir nehzət başlayıb irticai hökuməti sərnigun edək, yerində demokratik bir hökumət vücuda gətirək. Əgər bu səlah[dırsa], icazə verilsin Tehran ilə tamamilə qəti-rabitə edib öz Milli Hökumətimizi vücuda gətirək ([xalq] isə bu axırıncı tədbirə daha artıq rağibdir). Sovet siyasəti bu iki tədbirdən hər [hansı birini] intixab edərsə, biz şərafətlə onu əncam verib müvəffəq ola bilərik.
Demək lazımdır ki, çox yaxşı oldu ki, Qəvam bizim silahlı qüvvələrimizin fərmandehliyini alma[mış], əvvəl öz həqiqi simasını göstərdi. Əgər sonra bu işi etsə idi, bizi tamamilə məhv edə [bilərdi]. Onun bu gün bizə həmlə etməsini Azərbaycan xalqı özünə xoşbəxtlik hesab edir. İşi elə bir vaxt edə bilərdi ki, bizim müdafiəyə imkanımız olmasın, indi isə bizim müdafiəyə imkanımız vardır. Bu imkandan düzgün istifadə olunursa, biz istədiklərimizi [əldə] edə bilərik. Əgər bir qədər təxir olursa, ya işə tərdid ilə baxarsaq, bu imkan ortadan [gedər], necə ki, yuxarıda dedik, xalq qorxar, məyus olar, irtica azadlıq qüvvələrini əzib [yox] edər. Bu isə Sovet dövlətinin İranda illər boyu fəaliyyət və zəhmət nəticəsində qazandığı böyük nüfuz və böyük qüdrətin ortadan getməsi deməkdir. Bunun nəticəsində İran tamam ingilislər və amerikalıların qucağına düşər və burada Rza xan dövrəsindən şədid bir despotizm meydana çıxar ki, İran xalqı Sovet siyasəti [üzrə] heç bir növ ilə hərəkət etmək imkanına malik [olmaz]. Belə bir dövrdə, belə şəraitdə İranda neft məsələsindən danışmaq belə bir söz olub qalar. Və Sovet dövləti nefti tamamilə uduza bilər. Buna isə heç bir şübhə yoxdur.
Sovet hökumətinin İranda nefti uduzması isə İranda mütərəqqi siyasətin uduzulması deməkdir. Bu isə Yaxın Şərqdə demokratik hərəkata böyük bir zərbədir. Çünki artıq Azərbaycan nehzəti Yaxın və Uzaq Şərqdə böyük müsbət təsir bağışladığı kimi, onun məhvi də mənfi təsir bağışlaya bilər.
Yenə də təkrar edirik: iş danışıqlar və sazişlər ilə həll olmaqdan keçmişdir.
Sovet dövləti nə qədər sülh və sazişə çalışırsa, yüz o qədər Amerika və İngilis dövlətləri İran dövlətini cəngə və daxili müharibəyə və qan tökməyə təhrik edirlər. Onun üçün bu davanı vücuda gətirməyə imkanlar yaradırlar. Bu gün Qəvam hökuməti[nin] Amerikadan külli miqdarda pul aldığı əfsanə deyildir.
İngilistandan və sair irticai ölkələrdən İrana silah sel kimi axıb gəlməkdədir. […]dan yüklənən əsləhə müstəqimən Zəncanda vaqonlardan alınıb bizim əleyhimizə göndərilir. Biz Sovet hökumətindən böyük kömək istəmirik. Biz deyirik, Şuralar əleyhinə aparılan xainanə siyasətə bəhanə verilməsin və Şura hökuməti özünü zahirdə bizə əlaqəmənd dəxi göstərməyə bilər, amma necə İran dövləti istəmir Sovet dövləti vasitə olub işi sülh yolu ilə həll etsin, Sovet hökuməti bizə də imkan versin, biz də Tehranın əleyhinə onun öz götürdüyü yol ilə [rəftar] edək.
Zərər yoxdur, madam ki, Qəvam və ingilis və amerikalılar deyirlər Azərbaycan məsələsi daxili bir məsələdir, biz də deyirik belə bir məsələdir.
Qoy onlar Azərbaycana hücum etdikləri zaman Azərbaycan fədailəri onların başını əzsin. Biz də deyirik Azərbaycan məsələsi daxili məsələdir, biz bu daxili məsələni özümüz həll edərik, kimsənin Əmniyyət Şurasında və ya ayrı bir xarici ölkədə Şuralar İttifaqı əleyhinə çığır-bağır salmağa haqqı yoxdur.
Yuxarıda dediyimiz kimi, əgər Şuralar İttifaqının köməyi gizli olarsa, ondan İran dövlətinin [Təhlükə]sizlik Şurasına müraciət etməyə də əlində heç bir dəlil ola bilməz. Axırda yenə də təkrar edirik: artıq sazişlər, danışıqlar fayda verməz. Xalqımız firqəmiz və onun rəhbərləri fəqət sizin [ölkənizə] ümid bağlayır və ondan nicat gözləyir, bu isə ancaq sizin edəcəyiz cüzi silah köməyinə bağlıdır.
İndi on minlərlə kəndli fəqət silah tələb edir və bu köməyi bir an verməklə İran xalqının azadlığı və sovet siyasəti təhlükədən xilas ola bilər və illa xətər çox yaxın və çox böyükdür. Yenə qeyd edirik, mümkündür Qəvam qısa bir müddət hücumu dayandırsın. Buna inanmaq olmaz, bu sadə bir manevr olub qalar. Onun Azərbaycan nehzətini məhv etməyə ciddən hazırlandığına bizim zərrəcə şübhəmiz qalmamışdır. Bizim üçün başqa bir yol yoxdur. Qeyri-müəyyən vəziyyətin xətəri hücumdan daha artıqdır. Bu vəziyyət bizi tədric ilə yorub [zəif] salmaqla məhv edəcəkdir.
Sizin müxtəsər köməyinizin yetişməsini səbr[siz]lik ilə gözləyirik.

Səmimi ehtiram ilə: Pişəvəri Şəbüstəri Padeqan
doktor Cavid Qulam Daneşyan.
17 Azər 1325.

İzahlar:

1. Pişəvərinin başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti 1325-ci il ordibehişt ayının 8-də dövlətlə müzakirələr aparmaq üçün Təbrizdən Tehrana yollanmış, Tehran fəhlələri və azadixahları tərəfindən təntənə ilə qarşılanaraq paytaxta daxil olmuşdu. Müzakirələr uğursuzluqla başa çatmış və nümayəndə heyəti Təbrizə qayıtmışdı.
2. Zəncanın qaniçən mülkədarı və Zülfüqari qardaşlarının ən böyüyü Sultan Mahmud xan Zülfuqari nəzərdə tutulur. Nəsillikcə Zəncanın hakimi və ya naibi olmuş bu qardaşlar azadixahlara qarşı düşmənçilikdə şöhrət tapmışdılar. Zəncan məşrutəçilərinə divan tutulması, Cəngəli hərəkatının, Azərbaycan nehzətinin və Müsəddiqin rəhbərliyi ilə milli hərəkatın yatırılmasında iştirak azadlıq qatili olan bu nəslin fəaliyyətinin qanlı səhifələridir. Cahanşahlunun xatirələrində onların kəndlilər və hərəkat əleyhinə işlərindən bəhs olunur. Zülfüqarilərin öz qoşunları vardı və kəndlilərə divan tutması ilə məşhur idi. Bu qoşun 1325-ci (1946-cı) il Azərbaycan qırğınında ordu ilə birlikdə, bəzən də onun önündə iştirak etmişdir.
3. Azərbaycanla Tehran arasındakı sazişin məzmununa işarə olunur. Bu barədə daha ətraflı məlumat almaq istəyənlər Caminin «Qozəşte çerağe-rahe-ayənde əst» kitabına (ikinci nəşri, Tehran, s. 394-400) müraciət edə bilərlər.

Farscadan tərcümə və transliterasiya: Məsiağa Məhəmmədi