«Heç yerdə deyilməyib ki, fars dili müqəddəs dildir»
Bir müddət əvvəl məşhur yazıçı, doktor Rza Bərahəni «GünAz TV»-nin aparıcısı Əhməd Obalıya canlı efirdə geniş müsahibə verib. Böyük yazıçı-mütəfəkkirin Güney Azərbaycanın tarixi və bu günü, milli-mədəni problemləri, ədəbiyyatı barədə fikirlərinin əhəmiyyətini nəzərə alıb həmin müsahibənin mətnini cüzi ixtisarlar və zəruri redaktə ilə oxuculara təqdim edirik.
- Cənab doktor, bir az sizin çətin günlərinizdən danışaq. Uşaqlığınızdan nə fikrinizdə var, nə xatirəniz var?
- Mənim məktəbə getməyim II dünya müharibəsində İranın işğalı illərinə təsadüf edir. Bu barədə mənim böyük xatirələrim var və həmin xatirələrin əksəriyyətini mən romanlarımda yazmışam. Məktəb o vaxt, əlbəttə, farsca idi. Amma üç-dörd il sonra Demokrat Firqəsi təşkil olundu və məktəbə gəlib dedilər ki, hər şeyi gərək ana dilində öyrənək. Bu, yaxşı bir dövr idi. Çünki biz evdə anamızdan, atamızdan bir dili öyrənmişdik, amma məktəbə gələndə gördük ki, orada ayrı bir dil var. Mənim nəzərimdə bu, böyük bir faciədir ki, kimsə bir dillə doğula, amma təhsil almaq istəyəndə ayrı bir dildə oxuya. Təbii ki, insan öz dilində oxumaqla yanaşı başqa dillərdə də təhsil alırsa, bu, çox yaxşı bir şeydir, üstünlükdür. Amma təəssüf ki, bizdə bu cür deyildi. Mən düşünürəm ki, İranda farsca alınan təhsil ümumən ana ilə uşaqların əlaqəsini qırır.
Çünki anadan öyrənilən dildə insanlar arasında duyğu, məhəbbət, yaxınlıq olur və insan elə ki, başqa dildə bilik qazanmağa başlayır, həmin dili və yaxınlığı unudub, necə deyərlər, başqa dilin içərisinə girir. Bunun nəticəsi bir növ parçalanmaqdır, iki yerə bölünməkdir, ikiləşməkdir və əslində ananı unutmaqdır, ananı yaddan çıxarmaqdır. Sonralar bu ana mənim yazılarımda böyük bir rol oynayır, çünki insan məhəbbətə üz tutmaq, dünyanın bu faciələrindən dincəlmək istəyəndə, onda həmin məhəbbətə qayıdır, amma orada da o dili həbs eləyiblər, qoymayıblar ki, azad surətdə gəlib bizə yetişsin və biz hər şeyi istədiyimiz kimi deyə bilək. Ona görə bu, özünü ədəbiyyat sahəsinə keçirir və hətta insan ilk 6-7 ildə öyrəndiyi ana dilini başqa dillərə ötürməyə, sirayət etdirməyə çalışır və göstərməyə çalışır ki, bu, unudulmalı, aradan getməli bir şey deyil. Mənim yadımdandır, türkcə oxuduğumuz o bir ildə hər şey rahat olmuşdu, çünki biz məktəbdə öyrəndiklərimizi ata-anamızla da, başqa adamlarla da müzakirə edə bilirdik. Doğrudur, onlar savadsız idilər, amma kitabla onların dili arasında fərq yox idi.
O zaman mən dil öyrənməyə çox səy göstərirdim. Belə görünürdü ki, mənim ayrı sahədə bir elə istedadım yox idi, əgər zərrəcə istedadım vardısa, o da dil və ədəbiyyat sahəsində idi. O vaxtlar biz məktəbdə divar qəzeti çıxarırdıq. Buna 2-3 nəfər kömək edərdi, amma xəttim yaxşı olduğu üçün mətni mən yazardım. Özü də müxtəlif rənglərlə. Evdə də bacardıqlarından mənə bu işdə kömək edərdilər, xüsusən mənim boynumda çox haqqı olan böyük qardaşım. Firqə aradan gedəndən sonra gəldilər bizə dedilər ki, hamı hər şeyi farsca yazmalıdır. Özü də müəllim və ya direktor bizə farsca yazmağı tapşıranda, bunu türkcə deyirdi. Direktor onu da dedi ki, divar qəzetini də farsca çıxarmalısınız, hərçənd məncə o özü də bunu edə bilməzdi. Amma mən yenə qəzeti türkcə buraxdım. Milliyyətcə fars olan başqa bir uşaq fars dilində qəzet hazırlayıb divara vurmuşdu. Mən də gətirib qəzetimi onun yanında yapışdırdım. Direktor gəlib bunu gördü. Mən özüm də pəncərədən ona baxırdım. Sonra gedib zəngi vurdu və bizim hamımızı məktəbin həyətindəki hovuzun ətrafında sıraya düzdü. Direktor soruşdu ki, bunu kim türkcə yazıb. Özü də yenə türkcə soruşdu. Mən də yavaşca qorxa-qorxa dedim ki, ağa, mən yazmışam. Dedi, gəl qabağa. Mən qabağa getdim. O, divar qəzetini qoparıb əlində tutmuşdu. Qəzeti yerə atıb mənim boynumdan yapışdı və boynumu aşağı əyərək dedi ki, indi bu qəzeti yala. Əlbəttə, o bədbəxt öz qorxusundan bu işi görürdü. Və bütün təhsil müddətində də bizimlə türkcə danışırdı. Pis adam da deyildi, çox yaxşı adamdı. Axırı mən öz yazdıqlarımı yaladım. Bu əhvalat heç vaxt yadımdan çıxmadı. Qarşılaşdığım bu təhqiri heç vaxt unutmadım. Eyni zamanda həmişə düşünmüşəm ki, ana dili gəlib mənim qanımın bir hissəsi, bədənimin bir parçası olub, çünki mən ana dilində yazmaq əvəzinə, bu dili yemişəm. Sonralar bu, başqa formalarda özünü göstərdi. Məsələn, romanlarımda. Mənim romanlarımdakı bütün surətlər azərbaycanlıdır, yaxud Tehranda yaşayan azərbaycanlılardır. Bəziləri deyir ki, bu niyə bu qədər azərbaycanlılarıdan yazır. Məncə, hərə öz əyaləti barəsində yazsa yaxşıdır. Bu haqda mən sonra danışacağam.
Bu böyük və qəribə bir təcrübə idi. Sonralar bizə, ümumiyyətlə, icazə vermədilər ki, öz dilimizi öyrənək. Bu dil qadağan idi. Ona görə fars dilini öyrəndim. Bundan bir-iki il sonra bizə ərəb dili keçdilər. Onu da öyrənməyə səy etdim, çünki həm dini nöqteyi-nəzərdən, həm klassik ədəbiyyat baxımından onu öyrənmək lazım idi. Üçüncü dil ingilis dili idi. Onu da öyrənməyə başladım. Universitetə daxil olanda, dedilər ki, gərək ikinci bir dil də öyrənəsiniz. Onda mən beşinci dil ilə tanış oldum ki, bu da fransız dili idi. Sonra mən Türkiyəyə getdim və orada məsələ belə qoyuldu ki, latın və yunan dillərinin əsaslarını da öyrənməlisiniz. Eyni zamanda orada mən İstanbul türkcəsi ilə tanış oldum və bir vaxtlar bu dildə yaxşı danışa, kitabları oxuya bilirdim. Bir müddət keçəndən sonra düşündüm ki, bu təcrübə ilə mən öz dilim barəsində neyləyə bilərəm. Odur ki, mən kitablarımın içində bəzən bir neçə səhifə türkcə verirdim, bəzən türkcə şeirlərə yer ayırırdım, bəzən də məsələn, əsərdə biri yuxu görür və onun yuxusu türkcə verilir. Beləcə bu, mənim üçün siyasi bir məsələyə çevrildi. Və mən ciddi surətdə dilimin müdafiəsinə qalxdım. 24-25 yaşlarımdan başlayan bu işim indiyəcən davam edir. Və bir növ milliyyət təfəkkürünə çevrilib. Əsas cəhəti də budur ki, biz bu dili necə dirçəldə bilərik, necə bu faciəni aradan qaldıra bilərik. Yəni biz hər şeyi ayrı dillərdə öyrəndik, heç olmasa sonrakı uşaqlar bu vəziyyətə düşməsinlər və öz ata-analarından, qardaşlarından, öz ləhcələrindən, ailələrində gördükləri ruhi və psixoloji mühitdən ayrılmasınlar. Düynada buna «özünə yabançı olmaq», «özündən uzaqlaşmaq» deyirlər və bu da bizə üz verib. Biz də yazmaqla, şeirlə, ədəbiyyatla bu boşluğu doldurmağa çalışmışıq, amma bu hal bizdən sonrakı nəsillərə üz verməməlidir. Əslində bir millətin kimliyi onun dilidir, ədəbiyyatıdır. Biz də çalışmalıyıq ki, bu dil və ədəbiyyat gəlib öz yerinə düşsün və azərbaycanlının kimliyinə çevrilsin. Bu mənim üçün əsaslı siyasi, ictimai və mədəni bir problem olub və bütün bu müddətdə, yəni təqribən 45-50 ilin ərzində gecə-gündüz mənim zehnimi məşğul edib. Və mən istəməmişəm ki, məndən alınan bu haqq başqalarından da alınsın.
- Buna görə də dediyiniz kimi, yazdığınız romanlarda, şeirlərdə və ümumiyyətlə, yaratdığınız əsərlərdə şəxsiyyətlərin çoxu Azərbaycandan olub, yəni torpağınızdan uzaq qala bilməmisiniz…
- Məni düşündürən əsas problem bu olub ki, romanı yazılmayan bir yerin romanını necə yaza bilərəm. Bu, əsaslı bir məsələdir. Yəni mən ya gərək heç yazmayaydım, ya da mənə icazə verilən dildə yazaydım. Və yazanda da mən baş verənlərə göz yuma bilməzdim. Ona görə də, məsələn, «Razhaye-sərzəmine - mən» («Yurdumun sirləri» - red.), «Avaze-koşteqan» («Ölülərin sədası» - red.), «Ayaz» və «Azadə xanım» kimi əsərlərimdə mənim işim real azərbaycanlı adamlarla olub. Əlbəttə, real o mənada yox ki, büsbütün kiməsə uyğundur və mən onu eynən o cür görmüşəm. Amma bu adamların hamısı ordadır, o yerlərdədir, o yerlərə yad deyildir. Məşrutədən üzü bəri Azərbaycanda baş verən hadisələrin bir qismini Qulamhüseyn Saidi öz pyeslərində qələmə alıb. «Məşrutə pyesləri» onun ən yaxşı işləridir. Qulamhüseyn dram əsərləri yazmağa başlayanda, yadınızdadırsa, on pantomim pyesi çap elədi. Bu pyeslərdə danışıq yoxdur, sadəcə təsvirdir və bu sadə təsviri yazmaq daha rahatdır. Çünki yabançı bir dildə dialoq yazmaq çətindir. Bir zaman bu pyeslərdən birini də mən ingiliscəyə tərcümə elədim və Cəfər Vali gəlib ona rejissorluq etdi və bir televiziyada göstərildi. Adam bu pyesi oxuyanda görürdü ki, oradakılar, məsələn, Mənsur xiyabanında, Rastaküçədə, nə bilim Qarağacda, bazarda rastlaşdığı tiplərdir. Biri seyiddi, biri molladı, biri fəhlədi və s. Bundan sonra Qulamhüseyn Azərbaycan tarixindən senzuranın kəsib atdığı bir hissəni və heç kəsin qəbul etmədiyi, amma Məşrutə dövründə Azərbaycan verilən qityməti pyeslərə gətirdi və dörd-beş «Məşrutə pyesi» çap elədi. Yaxud Xiyav, yəni Meşkinşəhr haqqında araşdırma yazmaqla, onun dilini eşiyə çəkməklə, baş verənləri kompensasiya etməyə çalışdı. Və ya «Əzadarane-Bəyəl»də («Bəyəl yaslıları» - red.) bir Azərbaycan kəndində olanları qələmə aldı və bunun əsasında bir-iki film də çəkildi, birini Mehrcuyi «İnək» adı ilə çəkmişdi və bütün dünyada məşhur oldu. Mən bunu demək istəyirəm ki, bizim yaratdığımız ədəbiyyatın adı var. Biz təqribən Qulamhüseynlə yaşıd idik, ikimiz də bir ildə – 1314-də (1935-ci ildə – red.) dünyaya gəlmişik. Mən azər ayında, Qulamshüseyn də deydə. Eyni zamanda başqa adamlar da vardı ki, bu hadisələrə çox diqqət yetirirdilər. Məsələn, Əlirza Nabdilin «İşıq» adlı şeir kitabına və millətlər barəsində yazdığı məqaləyə baxmaq kifayətdir. Və ya Səməd Behrəngi ilə Bəhruz Dehqaninin işlərini və onların o zaman çıxardığı «Adinə» qəzetini yada salın. Həmin qəzet o vaxtlar çox məşhur oldu və Səməd modern fars şeirini türkcəyə tərcümə etməyə başladı – Fəruxzadı, Şamlunu, Nimanı tərcumə elədi. Yəni bunlar repressiya zorunun altında qaranlıqda qalan şeyləri eşiyə çıxarmağa çalışdılar. Özü də türk dilində və sonradan bəzilərini də farscaya çevirməklə xalqın ixtiyarına verdilər.
- Siz mənim bir sualımı qabaqladınız. Çünki sizin barənizdə İranda və iranlıların yaşadığı digər yerlərdə belə bir ifadə işlədirlər: «pedəre-nəğde-ədəbiye-İran», yəni «İran ədəbi tənqidinin atası». Və sizin buyurduqlarınız mənim hazırladığım suala təqribən cavab verir və o adın da həqiqət olduğunu göstərir. Mayın 27-də Həbib Sahirin 100 illiyi olur və biz bu barədə proqram hazırlamağa çalışacağıq. Və biz orada sizin Həbib Sahir haqqında və ümumiyyətlə, ədəbiyyat haqqında fikirlərinizi daha geniş şəkildə eşitməyə sevinərik.
- Ümidvaram ki, mən də həmin proqrama qoşulam və başqa dostlarla birgə Sahir haqqında fikirlərimi bölüşəm. Amma mən bir şeyi demək istəyirdim ki, dünyanın müxtəlif yerlərində işlənən bir söz var. Və o əslində biz Azərbaycan yazıçılarına, bizim əksəriyyəti fars dilində olan yazılarımıza da aiddir. Yəni bu ədəbiyyatın adı var. O da «postkolonial ədəbiyyat»dır, başqa sözlə «müstəmləkəçilikdən sonrakı ədəbiyyat». İranda biz əslində müstəmləkə deyilik, amma eyni zamanda Ale-Əhmədin dediyi kimi, «mədəni müstəmləkəyik». Və biz müəyyən yolla bu «mədəni müstəmləkəçiliyin» əleyhinə çıxırıq, ona etirazımıdı bildiririk. Və bu etirazı həmin adamları yaratmaqla, onların, necə deyərlər, geopolitikalarını göstərməklə, onların ruhiyyələrini, bir-biri ilə əlaqəsini, necə sevmələrini, necə nifrət etmələrini, bu göyün altında necə yaşamalarını, necə işləmələrini, necə savaşmalarını, mübarizə aparmalarını, necə öldürülmələrini göstərməklə ifadə edirik. Bu əslində bir milli ədəbiyyat yaratmaq deyil, postkolonial bir ədəbiyyat yaratmaqdır. Yəni bu elə ədəbiyyatdır ki, müstəmləkəçiliklə mübarizə etmək istəyir. Və o böyük müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə aparmaqla yanaşı, bu prosesdə kiçik, daha yandırıcı, əslində mədəni istismar olan bir müstəmləkəçiliklə də mübarizə etməyə çalışır. Bu mübarizənin yolu budur ki, həmin adamların varlığını göstərəsən və deyəsən ki, siz nə eləsəniz də, bu adamlar aradan gedən deyildir. Biz bunu yazmaqla göstərməyə çalışırıq ki, orada diri bir xalq var və özünü ifadə etmək istəyir, gah farsca, gah da türkcə bunu həyata keçirir. Və mən çox xoşhalam ki, bizim gənc nəslimiz yola düşüb və necə deyərlər, dil açıb, düz-əməlli bu dili işlədir. Hətta mən bu yaşımda da onlardan öyrənməliyəm. Bu imkan bizim əlimizdən çıxıb və biz fars dili vasitəsilə bu boşluğu doldurmağa çalışmışıq. Ümidvaram ki, gələcəkdə onlar bunu öz dilimizdə yaradacaqlar, çap edib hər yana yayacaqlar.
- İnşallah, biz də o ümiddəyik. Siz düz buyurursunuz, gənclərimiz bir az hərəkətə keçiblər və öz kimliklərini almaq istəyirlər. Sizcə, «kimlik» nə deməkdir və necə alına bilər?
- Mən düşünürəm ki, indi əksər millətlər bir-birinin içərisinə girib, ya bir-birinin əhatələyib. Nəzəri baxımdan bəzi adamlar sübut edib ki, böyük ədəbiyyatlar sərhədlərdə yaranır. O yerdə ki, o tərəfdə bir cür, bu tərəfdə başqa cür danışırlar. Yaxud o tərəf gəlib bu tərəfi işğal edir, problemlər meydana gətirir və bunun içindən epos yaranır, roman yaranır, bunun içindən, necə deyərlər, müxtəlif intonasiyalar yaranır, adamlar bir üslubda, bir ləhcədə danışmırlar, müxtəlif ləhcələrdə danışırlar, bəzən də bir neçə dildə danışırlar. Biz özümüz ikidilli, üçdilli, dördilli olmuşuq. Bu indi dünyada ümumi bir taledir, adamlar bu şəklə düşüblər. Ona görə də bizim zehnimizdə bir hibridləşmə var. Özü də müsbət mənada, yəni buna biz müxtəliflik və fərqlilik prizmasından baxmalıyıq. Biz özümüzə baxanda deyirik ki, biz fərqliyik. Niyə? Mənimlə İsfahanlının fərqi var. Huşəng Qolşiri heç vaxt anlamırdı mən nə yazıram. Çünki o fikirləşirdi ki, anasından bir dil öyrənib və onda da yazır. O, İsfahanlıdır. Amma İran əhalisinin 67%-i o cür dünyaya gəlməyib ki, ata-anasından bir dili eşidə və onda da yaza. Ona görə mənimlə onun fərqi var. Düzdür, İsfahan Səfəvi dövründə paytaxt olub, amma Təbrizlə ayrı yerlərin fərqi çoxdur. Mən baxanda görürəm ki, ədəbi tənqid bizim yolumuzla gəlib Tehrana, yəni Axundovdan mənim işlərimə qədər əslində bizim vasitəmizlə meydana çıxıb. Roman bizim vasitəmizlə çıxıb. Zeynalabdin Marağayi, Talıbov – bunlar hamısı azərbaycanlıdır. Sonra müəyyən həddə «yeni şeir» bizim vasitəmizlə meydana çıxıb. Sahirin haqqı tanınmayıb, çünki Nima ilə eyni vaxtda şeir yazmağa başlayıb və heç kəs ona etina eləməyib, kitabın çap eləyib, deyiblər ki, bu azərbaycanlıdır, qoy getsin işinin dalınca. Xüsusən o vaxt bir həddə inqilabi hərəkat və əhval-ruhiyyə də var idi və bilmirdilər ki, azərbaycanlı üslubu ilə necə rəftar eləsinlər. Məliküşüəra Baharı məğlubiyyətlə üzləşdirən ilk tənqidçi Tağı Rəfət olub. Gəlib ona deyib ki, mən sizdən inqilabın səsini eşitmək istəyirəm, Sədi ilə Hafizin səsini yox, çünki dövran dəyişib. Biz təkcə Məşrutə inqilabında iştirak etməmişik, ondan ilham alıb elə bir ruhiyyə ilə yazmağa başlamışıq ki, o ruhiyyə inqilabi bir ruhiyyədir. İnqilabi ruhiyyə o demək deyil ki, mən sabah tüfəng götürəm düşəm küçələrə. Yox, inqilabi ruhiyyə odur ki, dünyada ədəbiyyatda olan formaları, dilləri, üslubları elə bir-birinə vuram və içindən elə bir səs çıxardam, elə bir yazı çıxardam, elə bir forma çıxardam ki, o forma əslində bütöv bir milləti ayaq üstə saxlaya bilsin. Necə ki, məsələn, yəhudilər 2300-2400 il bundan qabaq tarixlərində baş verən bütün hadisələri, başqa millətlərlə münasibətlərini götürüb yazmağa başladılar. Düzdür, deyirlər ki, Tövrat səmavi kitabdır, amma Tövratı 10-15 nəfər yəhudi ravvini düzəldib. Onun bəzi yerləri, doğrudan da, vəhy xarakterlidir, amma bütövlükdə bir tarix kimi yazılıb. Yaxud Firdovsinin «Şahnamə»si. «Şahnamə»nin yarısı əslində «Türknamə»dir, türklərin barəsindədir. Bunlar sərhədlərdə yazılıbdır. Bizim Azərbaycan da ki, ümumiyyətlə, son üç-dörd min ilin ərzində sərhəd olub. Amma öz dilində yazmayıb, çünki təhsil almayıb. Təhsil yarananda da gəlib deyiblər ki, rəsmi dil gərək fars dili ola. Əslində bizi anadan, atadan ayırıblar, ailələrin çoxu da savadsız olub. Və nəticədə qəribə bir «partiyabazlıq» yaranıb, yəni oğlan ya qız dərs oxumaq üçün öz ailəsindən üz döndərməli, tamam ayrı məsələlərin dalınca getməli olub. Biz bu dilin tədris olunmaq haqqından danışanda, ona əsaslanırıq ki, bu, bir demokratik hüquqdur, insan haqqıdır, dünyada hamının tanıdığı bir haqqdır. Və Azərbaycanda bağçadan tutmuş universitetə qədər hər yerdə tədris olunmalıdır. Yəni biz bayaq dediyim yadlaşmaya, ailələr və nəsillər içərisində bunun yaratdığı mədəni nifaqa razı ola bilmərik. Ona görə biz bütün tarixi sərvətimizi, bütün başımıza gələnləri yazmalıyıq. Bilmirəm, siz eşitdiniz, ya yox, üç-dörd il bundan qabaq televiziyada Oksford universitetinin hazırladığı sənədli film göstərildi. Məqsədləri bu idi ki, behişti tapsınlar. Yəni Tövratda yazılan behiştin harda olduğunu müəyyənləşdirmək istəyirdilər. Orada verilən özümənəxsus coğrafiya əsasında. Hər yerə getdilər, tapa bilmədilər, axırda məlum oldu ki, bu, Təbrizdir. Və məlum oldu ki, Adəmin torpağı bizim o qırmızı dağdan - Eynalıdan götürülüb. Doğrudur, bu bir əfsanədir, ayrı bir şey deyil. Amma bunun sayəsində Təbrizə 7800 il ömür verilir. Mən belə bir yerdə dünyaya gəlmişəm, mənim müasirlərim orada dünyaya gəlib. Bilirsiniz, biz qabağa getdikcə, dala gedirik. Və dala getməklə keçmişi kəşf edirik. Biz nə qədər modernləşməyə doğru gediriksə, bir o qədər də arxaizmə doğru gedirik. Bunu necə yazmaq olar? Bu əsaslı bir məsələdir. Çünki biz zaman daxilində müxtəlif zaman ölçüləri ilə o yan-bu yana gedirik. Bunu sadə bir cümlə şəklində yaza bilmərik. Bunların bir qismini Sadıq Hidayət ayrı bir formada «Bufe-kur» («Kor bayquş» - red.) əsərində yazıb. (Bilirsiniz ki, - bunu mən yazmışam da və ailəsindən eşidib yazmışam -, Hidayət türk idi, Hidayət elxani nəslindən idi). Bunu mən də yazmışam. Biz irəli getdikcə, sənayeni, elmləri gördükcə, dünyanın ədəbiyyatını, şeirini, sosiologiyasını, fəlsəfəsini oxuduqca, bu cür hadisələr baş verdikcə, görürük ki, modern dünya daim bizim keçmişimizi kəşf edib ixtiyarımıza qoyur. Bunlar bizim ixtiyarımıza qoyulduqda, bunu bir ayrı adam yaza bilməz ki! Mən gedib Markesə deyə bilmərəm ki, gəl mənim evimin romanını yaz! Mən gərək bunu özüm yazam. Bəs özüm necə yaza bilərəm? Mənim dilimi kəsiblər. Mən gedib dilimi kəsənlərin dilini kəsə bilmərəm ki! Mən yalnız deyə bilərəm ki, bizdən sonra gələnlərin dilini kəsməyə sizin haqqınız yoxdur. Qoyun özləri necə istəyirlərsə, o cür də yazsınlar. Və buna görə bizə separatçı deyənlər axmaq adamdırlar. Əslində separatçı onlar özləridirlər, çünki icazə vermirlər ki, xalq öz dilini öyrənsin. Öz dilində nəsə yazsın. Buna görə də mən neçədilli olmağı müsbət mənada önə çəkirəm. Kimlik o deyil ki, bir şeydən yapışasan və deyəsən ki, budur və bundan özgə bir şey deyil. Yox, kimlik odur ki, insan sivil dünya ilə ayaqlaşa, dünyada nə baş verdiyini görə, hər yerdən öyrənə və özünü gücləndirə. Bu zaman onun hər hansı dildə yazması mümkündür, amma yaxşı olar ki, ana dilində yazsın. Bizi bundan məhrum ediblər, amma biz qoymamalıyıq ki, bizdən sonra gələnləri məhrum etsinlər.
- Səhv etmirəmsə, siz bu barədə məqalə yazdığınız üçün birinci dəfə zindana düşmüsünüz. 1352-ci (1973-cü – red.) ildə «Fərhənge-hakim və fərhənge-məhkum» məqaləsinə görə. Bu haqda bir az məlumat verin.
- Həmin məqalənin üstündə məni zindana aparıb kötəklədilər, şallaq vurdular, hədələdilər. Sonra məni Pərviz Sabitinin yanına apardılar.
- Pərviz Sabiti kim idi?
- SAVAK-ın yüksək rütbəli məmuru idi. O mənə dedi ki, sən niyə bu məqaləni yazmısan. Mən də dedim ki, baba, məqalədir də yazmışam, istəmişəm aydınlaşdıram, «hakim mədəniyyət» və «məhkum mədəniyyət» nə deməkdir. Və buna nə etmək olar. O dedi ki, yox, sən burda bir söz işlətmisən ki, indiyəcən işlənməyib. Dedim. Nə söz? Dedi ki, sən «qapdı-qaçdı» sözünü işlətmisən (bu sözü Təbrizdə camaat minibus üçün işlədirdi və özləri düzəltmişdi) və demisən ki, gərək qoyaq sözləri bu cür camaat özü düzəldə və işlədə. Mən yazmışdım ki, hətta bir Akademiya da bu cür sözü minibus üçün düzəldə bilməzdi, bu elə xalqın dilindən bu cür çıxıb. Sonra mənə dedi ki, sən Pişəvəri olmaq istəyirsən. Mənim «günah»ım bu idi ki, uzun bir məqalədə türkcə bir kəlmə işlətmişdim. Məqalənin məzmunu bu idi ki, İranda bir hakim mədəniyyət var, bir də məhkum mədəniyyət. Və bu məhkum mədəniyyət gərək özü özünə çarə qıla. Bu məqalə sonralar müxtəlif yerlərdə çap olunub. İngiliscəyə də tərcümə edilib. Məsələ bu idi ki, xalq öz mədəniyyətini, öz dilini, necə yarada bilər. Mənim «günah»larımdan biri həmişə bu olub ki, sən niyə Azərbaycan dilini müdafiə eləyirsən. Və belə mövqe tutanlara bəzən «rasist» də deyirlər. Halbuki biz haqqı müdafiə edirik. Təhlükəsizlik orqanında filan məmur oturub, farsdır, farsca onun anasının dilidir və biz öz ana dilimizdən danışanda ona elə gəlir ki, biz onun ana dilinə təcavüz eləyirik. Halbuki belə deyil və bunun əksi doğrudur. Bunlar isə bunu «rasizm»lə əlaqələndirirlər. Bu hətta «paniranizm» də deyil, ondan çox-çox alçaq bir şeydir ki, əhalinin 33-34%-nin dilini bütün cəmiyyətə hakim edəsən.
- Nə qədər qaldınız zindanda?
- Dörd aya yaxın.
- Dörd ay bir dənə «qapdı-qaçdı» kəlməsinin üstündə?
- Dörd ay o məqalənin üstündə. Ayrı bir günahım yox idi. Məni təkadamlıq kamerada saxlayırdılar və bütün bu müddətdə əsas sual bu idi ki, nə cür olub sən bu məqaləni yazmısan. O zaman «Ettelaat» qəzetində işləyən bir nəfər vardı. Məqaləni də məndən gəlib o almışdı və çap eləmişdi. Bədbəxtlikdən gözləri də çox zəif idi. İndi universitetdə professordur. Sonra məlum oldu ki, o, SAVAK-a məlumat veribmiş. İnqilabdan sonra qardaşı ilə ailəsi gəlib məndən üzr istədilər.
- Siz, səhv etmirəmsə, 1976-cı ildə ABŞ Konqresində insan haqları, milli haqlar barədə məruzə etmisiniz. Lütfən, o haqda da bilgi verin.
- Bu, 1976-cı ilin əvvəllərində olmuşdu. O zaman Uilyam Batler adlı bir şəxs vardı. O, ABŞ-da Hakimlər Komissiyasının sədri idi. Bu şəxs İrana getmişdi və qayıdandan sonra ABŞ Konqresində məruzə eləmişdi. Həmin məruzədə İranda insan haqlarının pozulmasına işarələr vardı. Amma bunlar kifayət sayılmırdı. Orada xüsusən Əşrəf Pəhləvidən danışılmışdı. O zaman Əşrəf Pəhləvi (Məhəmmədrza şahın bacısı – red.) insan hüquqları sahəsində bir rol qazanmışdı. Məqsədi də bu idi ki, şah zindanldarında baş verənləri ört-basdır etsin. O zaman mən tanıdığım bəzi adamlarla danışdım və dedim ki, mən Konqresin beynəlxalq əlaqələr komitəsində çıxış etməyə hazıram. Müəyyən yazışmalardan sonra məni dəvət etdilər ki, gedib orda ifadə verim. Mən arada çıxış edəndən sonra Kissincerin müavini şah hökumətini müdafiə elədi. Sonra həmin komitənin sədri Freyzer məndən çox dəqiq sorğu-sual elədi, mən də bütün sualları cavablandırdım. Ciddi şəkildə qoyulan məsələlərdən biri də İranda millətlərin məsələsi idi ki, mən öz çıxışımda da buna yer ayırmışdım. Həmin ilin avqust ayında mənim çıxışım Nyu-Yorkda «New-York of books» adlı mötəbər jurnalda məqalə şəklində çap olundu. Amma əsas mətn 1976-cı ilin sonunda konqresin buraxdığı «İranda insan haqları» adlı kitabda çap edildi. Orada mənim çıxışımla yanaşı, Kissincerin müavininin çıxışı və mühazirənin materialları nəşr olunub.
O zaman şah hökuməti ABŞ-a bir dəstə göndərmişdi ki, necə deyərlər, müxalifət rəhbərlərini aradan götürsünlər. Onlara 10 nəfərlik siyahı verilmişdi və siyahıda mənim adım da vardı. Mən bu məsələni ifşa etdim, Ramzi Klarkla birgə bir neçə mətbuat konfransı keçirdik. Axırda şah etiraf etdi ki, bəli, biz SAVAK-ın nümayəndələrini lazımi işləri görmək üçün ABŞ-a göndərmişik: necə ki, onların Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi İranda fəaliyyət göstərir. Dövlət katibi Kissincer bu məsələyə etirazını bildirdi. Sonra Federal Təhqiqat Bürosundan bir neçə dəfə bizim evə gəlib sorğu-sual etdilər. Biz də siyahını onlara verdik. Bu araşdırma xeyli çəkdi və nəhayət, İranda inqilab baş verdi.
- Siz ikinci dəfə də zindana düşübsünüz. O nə zaman oldu və nədən oldu?
- Bu olub 1360-cı ildə. Yəni 1981-ci ilin axırları-1982-ci ilin əvvəllərində. Bir müddət məni «Müştərək komitə»də saxladılar, sonra apardılar Evin zindanına. Orada bir müddət qaldım, istintaq getdi. O zaman da təqribən həmin məsələ idi. Yəni əvvəla, mən qadınların hüququnu müdafiə eləmişdim, ikincisi, millətlərin haqqını müdafiə eləmişdim və həm inqilabdan əvvəl, həm inqilabdan sonra bu barədə çoxlu məqalələr yazmışdım. Və bir dənə də kitab çap eləmişdim, adı da «İran inqilabında nə olub və nə olacaq?» idi. Orada xüsusən Azərbaycan haqqında müfəssəl yazmışdım. Sonrakı məsələdə mənim «Kanune-nevisəndeqane-İran»ın («İran yazarlar ocağı» - red.) üzvü olmağım idi. Maraqlı bu idi ki, müstəntiqlərin hamısı istisnasız olaraq birbəbir məni tanıyırdılar. Bəziləri hətta mənim müəyyən kitablarımı oxumuşduar. Bu dəfə mən özüm fiziki işkəncə görmədim. Amma 2-3 dəfə elə qəribə işlər tutdular ki, mən düşündüm, adam şah dövründə beş il də zindanda qalsaydı, bundan çox-çox yaxşı idi.
- Tamaşaçılardan bir sual gəlib, ona cavab vermək istərmisiniz?
- Buyurun.
- Cənab doktor, sizə yersiz deməyiblər ki, Pişəvəri olmaq istəyirsiz. Çünki Pişəvəridən sonra bizim dərdimizi deyən azsaylı şəxsiyyətlərdən biri sizsiz. Bu mənada SAVAK-ın rəis müavini Pərviz Sabiti sizi Pişəvəriyə bənzətməkdə yanılmayıb. Və siz bu bənzətməyə layiqsiz, çünki Pişhəvəridən sonra bizim ən böyük şəxsiyyətlərimizdən bilirsiniz. Sualım isə belədir: sizin son məqalənizdən də göründüyü kimi, İslam Respublikasının müxaliflərindən də bizə xeyir gəlməyəcək. Görünür, şah dövründən bəri ariçilik düşüncəsi, irqçilik təfəkkürü elə kök salıb ki, hətta böyük ruhanilərin və «mərcəi-təqlid»lərin beynində yer eləyib, hərçənd islam ideologiyası beynəlmiləl bir ideologiya olmalıdır. Eyni zamanda liberal fars müxalifəti, Milli Cəbhəsindən tutmuş, sizin yazdığınız kimi, «layik və nalayik, ya hər ikisi nalayiq» respublikaçılara qədər bizə öz haqlarımızı almaq imkanı yaratmayacaq. İndi Azərbaycan milli hərəkatında yeni bir dövr başlayıb. Milli hüquqdarı almaq sahəsində. Əgər biz indi də bir şeyə yetişməsək, məhv olub gedəcəyik. Sizcə, İslam Respublikası qalmaqla bizim öz hüquqlarımızı almağımız mümkün ola bilər, ya yox? Əgər olmazsa və müxalifətin gəlişi ilə də bunun olmayacağı yəqindirsə, onda bizim yolumuz nə olmalıdır, çarəmiz nədir? Əgər mümkün olarsa, hansında ola bilər?
- Əvvəla, çox mühüm bir şeyi demək istəyirəm. Bizi bir zaman məktəbdən Pişəvərinin yanına apardılar və mən onun qarşısında kiçik bir şeir oxudum, o da əlini mənim başıma çəkdi. Amma düşünmürəm ki, mən, ya başqa birisi tarixi təkrar edib Pişəvəri ola bilər. Pişəvəri olmaq çox-çox çətin bir məsələdir. Bu adam bolşevik inqilabını görüb, bir zaman məşhur marksistlərdən olub, o qədər zindanda qalıb, hətta zindanda o «53 nəfər»ə dərslər deyib, sonra gəlib ağıllı şəkildə bir hərəkat yaradıb. Elə bir hərəkat ki, başına həm o tərəfdən, həm bu tərəfdən vurublar və sonda Azərbaycan məğlubiyyətlə üzləşib. Pişəvəri böyük bir ülgüdür, böyük bir nümunədir. Bu nümunə qətiyyən göz qabağından gedən bir nümunə deyil. Pişəvəri elə bir adamdır ki, bu tərəf də onu xəyanətdə suçlayıb, o tərəf də xəyanətdə suçlayıb, halbuki bu adam heç bir xəyanət eləməyib, sadəcə bir hərəkatın başında durub, ona rəhbərlik edib. İkinci Dünya Savaşından sonra yaranan şəraitdən istifadə edib dünya çapında kiçik bir yer olan Azərbaycanda bir hərəkat başlaması, onu doğrultması və məzlum millətlərə bir nümünə verməsi onu göstərir ki, Pişəvəri tarixdə təkrar olunan şəxsiyyət deyil. Təəssüf ki, Pişəvəridən öyrənməli olan adamlar ondan öyrənmədilər. Mən neçə dəfə demişəm ki, əgər Müsəddiq Pişəvəriyə qulaq assaydı, bizim neftimiz Amerika və İngiltərə çənlərinə dolmazdı. Milli Cəbhə və onun başında duran Müsəddiq heç vaxt milli məsələni anlaya bilmədilər. Əgər Müsəddiq Pişəvərinin əhəmiyyət verdiyi məsələlərə diqqət yetirsəydi, 1953-cü ildən bu yana biz o bədbəxtlikləri çəkməzdik.
Mən yenə dil barəsində demək istəyirəm. Bizim ziyalılarımız fars dilini öyrənib farsca yazmağa məcbur olublar. Bu, bir reallıqdır. Amma bir məsələ var ki, mollalar xalqla danışanda xalqın dilindən istifadə ediblər. Bu da reallıqdır. Yəni Təbrizdə, Azərbaycanda mollalar həmişə türkcə danışıblar. Ordudakılar çalışıblar ki, türkcə danışmasınlar. Bu da reallıqdır. Ziyalılar farsca yazıblar, üstəlik mərkəz onları özünə cəlb edib, çünki əyalətdə SAVAK-ın nəzarəti güclü olub, Tehran isə böyük olduğundan o səviyyədə olmayıb. Mənim demək istədiyim budur ki, bu prosesdə ilk addım dil tələbi olmalıdır. Çünki əgər dilimizdə yazsaq, uşaqlar bu dili öyrənsələr, bu, məncə böyük bir inqilabi hərəkat olar. İkinci bir tərəfdən, biz gərək inqilaba düz-əməlli surətdə baxaq. Bilirsiz ki, Azərbaycan Məşrutə inqilabında böyük rol oynayıb. Azərbaycan bundan sonra da böyük bir rol oynayıb. Mən Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin, Taği Rəfətin və digərlərinin hərəkatını nəzərdə tuturam. İkinci Dünya Savaşından sonra Pişəvəri dövründə Azərbaycan yenə böyük bir rol oynayıb. Və əslində İranda demokratik hərəkata rəhbərlik edib və bunun həll yolunu göstərib. Yəni İran tarixində fasiləsiz olaraq bir struktur, bir qəlib yaranıb və «Tənbəki üsyanı»ndan indiyə qədər davam edib. Bu elə bir şeydir ki, öz məqsədinə yetişməyincə aradan gedən deyil. Bu da millətlərin hüquq bərabərliyindən ibarətdir. Nə qədər ki, millətlərin hüquq bərabərliyi təmin olunmayıb, nə qədər ki, millətlər demokratik surətdə öz işlərini idarə edə bilmirlər bu proses davam edəcək.
Bilirsiniz, bir zaman bir xəyanət olub, gəlib deyiblər ki, fars dili ölkənin rəsmi dilidir. Bu, böyük xəyanətdir. Düzdür, biz fars dilinə xidmət etmişik, amma mən deyirəm, bizi bu dilə xidmətə məcbur etməklə əslində elə bir vəziyyətə salıblar ki, biz demək olar, öz dilimizə xəyanət etmişik. Nəyə görə mən, bir Azərbaycan ziyalısı 70 yaşımda belə bir hiss keçirməliyəm?! Odur ki, biz bunun üstündə dayanmalıyıq və deməliyik ki, bu keçid mərhələsində bizim vəzifəmiz dilimizi müdafiə etməkdir, öz dilimizdə yazmaqdır. Əgər öz dilimizdə yazmağa qoymasanız, biz axıracan gedəcəyik. Bu, bir təbii haqdır və bundan keçmək olmaz. Əgər mən bu haqdan keçsəydim, indi farslar məni başlarının üstündə gəzdirərdilər. Biz bundan keçə bilmərik.
Mənim böyük qardaşım psixoloqdur və farsca psixologiya üçün bir dil yaradıb. Üç-dörd min səhifə tərcümə eləyib bu sahədə və universitetlərdə də mötəbər bir adamdır. O mənə deyir ki, mən universitetdə dərs deyəndə türkcə 15 saat danışa bilərəm, ancaq farsca 1 saat-saat yarım danışan kimi çənəm ağrıyır. Çox mühüm bir məqamdır. Özü də Tehranda, bu adamın iki bakalavr, iki magistr, iki doktor diplomu var. Özü də farsca yaxşı yazır, çünki bir belə kitab tərcümə eləyib. Səbəbi nədir? Çünki təzyiq altındadır. Bu təzyiqi kim aradan qaldıra bilər? Yaxşı, Tehran əhalisini götürün. Statistika göstərir ki, burada əhalinin 53-54%-i azərbaycanlıdır, türkdür. Harda qəbul edərlər ki, az bir hissənin dili tədris oluna, amma bunun öz dili tədris olunmaya?! Məktəbin, universitetin iki dildə olmasına nə maneə var?! Bu, qəribə bir işdir ki, bunların beyninə girmir. Bu gün mən qəzetdə oxudum, bir nəfər yazmışdı ki, «İslam Respublikası gedir, amma Kiya Rüstəmi qalır». Burda demək olar ki, ola bilər İslam Respublikası getsin, amma Azərbaycan yerində qalsın. O adamlar ki, Tehrandadır, onlar aradan getməyəcək. Onlar necə ki, gəlib çoxalıblar, bundan sonra daha da çox olacaqlar. Bu barədə xalq düşünməlidir. Və heç yerdə deyilməyib ki, fars dili müqəddəs dildir. Müqəddəs olmasına səbəb yoxdur. Əgər onlar desələr ki, fars dili müqəddəsdir, biz də deyərik ki, türk dili müqəddəsdir. Hər kəsin öz dili özü üçün hörmətli və dəyərlidir.
Hazırlayan: Məsiağa Məhəmmədi
Davamı
Diqqəti çəkən digər bir maraqlı cəhət hər iki hərəkatın bir növ eyni mexanizm üzrə hazırlanması və gerçəkləşməsidir. Təfsilata varmadan bunun ziyalılar → tələbələr → kütlələr sxemi üzrə baş verdiyini söyləyə bilərik. Hər iki halda beynəlxalq faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Dünyada gedən qloballaşma və demokratikləşmə prosesləri, milli hüquqları da ehtiva edən insan haqları məsələsinin prioritetə çevrilməsi və ölkələrin "daxili işi" olmaq statusundan çıxması kimi amillər hərəkata birbaşa və dolayısı ilə təsir göstərmiş və göstərməkdədir. Qeyd edək ki, beynəlxalq situasiyadakı dəyişikliklər nəticəsində regional faktorlar Quzeylə müqayisədə Güneydəki hərəkatda daha güclü etkiyə malikdir. Burada digər mühüm bir amil olaraq, Quzeydə ermənilərin, Güneydə isə kürdlərin ərazi iddialarını vurğulamaq lazımdır. Və maraqlı cəhət hər iki halda "mərkzəz"in eyni mövqe sərgiləməsidir: vaxtilə Moskva erməniləri dəstəklədiyi kimi, Tehran da açıq və ya gizli şəkildə kürdləri himayə etməkdədir. Bu birtərəfli mövqeyin "bumeranq effekti" Quzeydə müşahidə olunduğu kimi, yəqin ki, Güneydə də özünü göstərəcəkdir.
